Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

I. Theologia, secundum nominis etymologiam, est sermo de Deo, sic dicta a duplici voce graeca θεος λογος; secundum nominis significationem, est doctrina rerum divinarum ex principiis immediate revelatis conclusiones deducens.

II. Dividitur ex parte subjecti in theologiam beatorum et theologiam viatorum.

[Theologia beatorum innititur lumine supernaturali gloriae, et est duplex. Una quae a S. Augustino vocatur cognitio matutina: est ipsa visio beatifica, qua beati clare vident in Verbo omnia divina mysteria; est essentialiter intuitiva, quia in ipso actu permanenti visionis consistit. Altera vocatur ab eodem Augustino cognitio vespertina: ea est qua beati ex principiis lumine gloriae in essentia divina cognitis seu visis deducunt, vi luminis naturalis, conclusiones circa divina mysteria, easque cognoscunt vel per species a Deo infusas, vel proprio labore partas in via; est discursiva formaliter, nec substantialiter differt a nostra, quam claritate tantum superat. Theologia viatorum ea est cui in praesenti statu studemus, dum peregrinamur a Domino, Ⅱ Cor., v, 6: conclusiones suas, vi luminis naturalis, ex principiis fidei immediate revelatis deducit.]

Ex parte objecti dividitur in speculativam, quae sistit in sola consideratione rerum divinarum, ut est mysterium Trinitatis, Incarnationis, etc., et practicam seu moralem, quae disserit de rebus ad directionem morum pertinentibus, ut de Actibus humanis, Peccatis, Legibus, etc.

Ex parte modi dividitur in positivam, quae tractat de rebus divinis stylo fusiori, elegantiori et quasi oratorio, atque regulis dialectices minus accommodato ¹; et scholasticam, quae de iisdem rebus tractat dicendi genere magis conciso, subtiliori et accuratiori, secundum regulas dialectices, terminos exponendo, statum quaestionis aperiendo, definiendo, dividendo, syllogisando, objecta dissolvendo, etc. ²

Hinc habes Theologiam positivam et scholasticam non differre inter se essentialiter et penes objectum, idem enim habent, sed accidentaliter tantum, penes diversam methodum: eosque hallucinari qui theologiam positivam reponunt in notitia veritatum revelatarum quae continentur in Scripturis et traditionibus; scholasticam in deductione discursiva conclusionum ex veritatibus revelatis: sic enim theologia positiva non distingueretur a fide, nec esset theologia, ut patet ex ejus definitione. Vere ergo discurrit positiva et ex revelatis alia infert et deducit, sed non ita accurate sicut scholastica, et in hoc tantum differunt.

Haec autem accuratior methodus primum usurpari coepit octavo saeculo a S. Joanne Damasceno; incrementum habuit saeculo duodecimo a Petro Lombardo, episcopo Parisiensi, qui ideo dictus est Magister Sententiarum, et tandem complementum saeculo decimo tertio a sancto Thoma, Doctore Angelico.

[Utilitatem, imo et necessitatem theologiae scholasticae, contra ejus detractores et contemptores, suprema sua auctoritate asseruit sancta Ecclesia. Inter alias propositiones Wiclefi hanc damnavit concilium Constantiense, sess. Ⅷ: «Universitates, studia, collegia et magisteria vana garrulitate introducta sunt.» Non solum autem commendavit, sed etiam praescripsit hujus methodi usum, pluribus decretis quae cum sequenti ab Honorio III lato perfecte concinunt: «Ad theologicae professionis studium aliqui docibiles destinentur, qui cum docti fuerint, in Dei Ecclesiae velut splendor fulgeant firmamenti; ex quibus postmodum copia possit haberi doctorum, qui velut stellae in perpetuas aeternitates mansuri, ad justitiam valeant plurimos erudire: quibus si proprii proventus ecclesiastici non sufficiunt, praedicti necessaria subministrent ³.»]

Ⅲ. De lege Dei ordinaria, praeter scientias naturales, necesse fuit esse in Ecclesia doctrinam quamdam secundum revelationem, hoc est theologiam spectatam quoad substantiam, prout abstrahit a positiva et scholastica. Quia homo ordinatur ad finem supernaturalem qui comprehensionem rationis excedit, et cum prae caeteris animalibus cognitione ducatur, debet hunc finem supernaturalem cognoscere, ut in illum suas intentiones et actiones dirigat ⁴.

Equidem iste finis potest cognosci per fidem, quando habetur, et Deus posset absolute absque ulla theologia illam infundere; sed, secundum communem divinae providentiae cursum, fides nec haberi, nec propagari, nec conservari ac defendi potest absque theologia. Etenim fides, quae juxta Apostolum est ex auditu, et auditus per verbum Dei, I Rom., Ⅹ, 17, gignitur, nutritur, defenditur, non per simplicem mysteriorum narrationem, sed per discursus, congruentias, exempla et varia alia momenta, quibus Scripturarum obscuritas elucidatur, Traditio probatur, mysteriorum credibilitas demonstratur, haereticorum impugnantium cavillationes, astutiae et sophismata deteguntur et refelluntur; quod totum est proprium theologiae: unde Augustinus, libro ⅩⅣ de Trinitate, cap. 1, dicit quod per eam «fides saluberrima, quae ad veram beatudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, roboratur.» Non est tamen necesse quemlibet hominem esse theologum, ut salvetur, sed sufficit ei fides qua simpliciter profiteatur ea quae omnibus sunt necessario credenda. Unde Augustinus, ibid: «Hac scientia, inquit, plurimi non pollent fideles, licet fide polleant, quae sola sufficit.»

Ⅳ. Quantum ad theologiam scholasticam, in quam debacchati sunt haeretici, et quam plus aequo deprimunt quidam theologi, si consideretur secundum se, est etiam necessaria in Ecclesia, et semper viguit ab ejus exordio: quia sic considerata nihil est aliud quam theologia secundum substantiam, quam mox dicebamus esse necessariam. Theologia enim secundum se est scientia, omnis autem scientia est argumentativa et in hoc sensu scholastica.

At, si consideretur secundum statum quem nunc habet in scholis, non est necessaria, cum Ecclesia diu steterit sine illa, est tamen admodum utilis: quia per hanc egregie fides gignitur, nutritur et defenditur, ut constat tum experientia tot insignium virorum qui eam feliciter adhibuerunt contra profanas haereticorum novitates, tum ex ipsa natura accurata dialectices. Etenim dicere stylo conciso, simplici et aperto, resecata verborum prolixitate, terminorum aequivocationes tollere, statum quaestionis aperire et figere, definire, dividere, syllogisare, objecta solvere, haec, inquam, quae sunt propria theologiae scholasticae, juvare ad veritatem suadendam et defendendam, nemo negabit.

Equidem Apostolus, Coloss., Ⅱ, 8, et sancti Patres passim improbant philosophiam, non secundum se consideratam, sed quatenus ea abutuntur homines in deceptionem aliorum et in fidei detrimentum, cui quandoque vult dominari ⁵.

Ea autem non usi sunt Apostoli et priorum saeculorum Patres ⁶, ut totum quod est fidei, totiusque mundi conversio, non humanae potentiae aut sapientiae tribueretur, sed Deo; at, plantata et firmata fide, mundique conversione facta, voluit Deus quod et potentia saecularis et sapientia saecularis ad hujus Religionis finem inservirent, ut ostenderet mundum per fidei victoriam esse sibi subjectum; et quantum ad potentiam, et quantum ad sapientiam.

Ⅴ. Theologia est vere scientia ⁷, si quidem conclusiones deducat ex principiis certis et immutabilibus. Nec obstat quod careat evidentia actuali; ad rationem enim verae scientiae subalternatae, qualis est theologia viatorum respectu theologiae beatorum, sufficit evidentia radicalis, seu quod procedat ex principiis manifestatis in subalternante et radicaliter per se notis: alias paucae essent demonstrationes, cum pauci sint syllogismi quorum praemissae non sint probandae per alias notiores.

Ⅵ. Objectum formale quod theologiae est Deus sub ratione deitatis ⁸, quia est id quod principaliter et ratione sui attingitur a theologia, et ratione cujus caetera attinguntur. Objectum formale quo est revelatio virtualis et mediata, per quam distinguitur a fide, quae revelationi immediatae innititur, et a metaphysica, quae solo lumine naturali procedit. Objectum autem materiale et adaequatum, est id omne quod cadit sub revelatione virtuali et mediata.

Ⅶ. Theologia est habitus entitative naturalis, quia acquiritur studio humano, seu per actus naturales, ut experientia constat. Nec obstat quod principia ejus, nempe articuli fidei, et objectum ejus, scilicet Deus, sint supernaturalia: quia principia quae sunt articuli fidei non influunt in conclusionem, nisi remote et mediante discursu naturali; effectus autem magis sapit naturam causae proximae, quam remotae. Similiter Deus non est objectum specificativum theologiae, nisi ut substat revelationi virtuali, seu discursui naturali, sub qua ratione est formaliter quid naturale.

[Contradicit Contenson, ipse thomista, cum quibusdam extraneis, dicens quod «si theologia sit radicaliter supernaturalis, est etiam entitative talis.» Et id probare contendit hac duplici ratione: quod «objectum theologiae est Deus consideratus secundum illas rationes quae superant omnem naturam creatam vel creabilem, uno verbo, prout cognoscitur a fide, quae utique fertur ad Deum ut auctorem supernaturalem; at vero theologia de Deo tractat sub lumine divinae revelationis, nec aliis principiis, mediis aut motivis utitur, quam articulis supernaturalibus fidei ⁹.» Etiamsi objectum theologiae et ejus principia sint supernaturalia, negari non potest ejus habitum humano studio, vel per actus naturales, acquiri, non vero supernaturaliter infundi. Unde verius videtur hunc habitum esse formaliter naturalem.]

Ⅷ. Theologia, sive secundum habitum sive secundum actum, est certior quoad se aliis scientiis naturalibus, quia habet certitudinem ex revelatione divina falli nescia, in quam ultimate resolvitur ¹⁰. Scientiae autem naturales habent certitudinem ex lumine naturali rationis humanae, quae, quamvis objectum circa quod versatur sit quandoque certissimum, est tamen per peccatum tenebris obvoluta et errori obnoxia: unde, licet in aliis possit esse major certitudo objectiva, non tamen subjectiva quoad se.

Quoad nos autem theologia non est certior aliis scientiis naturalibus: quia illud dicitur certius quoad nos, quod est magis intellectui proportionatum, illumque magis satiat et quietat; quod praestant scientiae naturales ratione evidentiae, qua caret theologia, utpote revelationi obscurae innixa.

Ⅸ. Conclusio theologica, qua talis, quamvis sit quoad se certior aliis scientiis naturalibus, non est tamen certa certitudine fidei, nec ad fidem pertinet; quia conclusio theologica, reduplicative qua talis, non est immediate revelata, nec solo fidei motivo nititur, sed est tantum virtualiter et mediate revelata in suis praemissis, ex quibus per discursum humanum deducitur: unde illi assentimur, non praecise propter revelationem, sed quia lumine naturali percipimus esse connexam cum veritate revelata; fides autem seu certitudo supernaturalis fidei innititur soli et immediatae revelationi.

Theologiam, secundum methodum scholasticam ad usum scholarum, praesertim thomisticae, antehac tradidimus in 19 tomos distributam, quae, benedicente Domino, pluribus non displicuit; nunc, ut eorum et aliorum votis satisfiat, ejus Compendium tradimus, brevius in speculativis, quia minus necessaria, paulo latius in moralibus, quia magis necessaria. Accesserunt quarumdam assertionum vindiciae contra unum et alterum neotericum impugnatorem. Item adjecimus tractatui de Fide brevem dissertationem de praecipuis motivis credibilitatis Religionis Christianae adversus hodiernos deistas. His utere, Lector, et vale.