Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, q. 14.

Suppono 1° Deum esse perfectissime intelligentem¹: Deum namque omnes intelligunt ens summe perfectum, primum motorem ordinatissimum, sapientissimum mundi rectorem et primam omnium causam. Verum absque intelligentia non esset ens summe perfectum, cum haec sit maxima perfectio; foret caecus motor et rector imprudentissimus; nec esset omnium causa, cum non conferret nobis intelligentiam qua careret.

Item, in tantum ens est cognoscitivum, in quantum est immateriale seu elevatum supra conditiones materiae². Atqui Deus est in summo immaterialitatis, utpote actus purus³. Ergo. — Prob. maior. Cognitio fit in quantum cognoscens habet in se formam cogniti, retinendo propriam. Atqui quod aliquid habeat in se formam alterius retinendo propriam, provenit ex immaterialitate et elevatione supra conditiones materiae. Ergo. — Probatur minor. Quod aliquid in se habeat propriam et aliorum formas, provenit ex eius amplitudine et illimitatione; quo quid enim plura complectitur, eo magis est amplum et illimitatum. Atqui illa amplitudo et illimitatio provenit ab immaterialitate; est enim materia quae formam limitat et impedit ne communicetur ad aliud subiectum in eadem ratione individuali, quod est facere suam tantum. Ergo. Unde maior vel minor facultas cognoscendi distribuitur secundum maiorem vel minorem immaterialitatem, maiorem vel minorem elevationem supra conditiones materiae: ut patet in omnibus cognoscitivis.

Suppono 2° intellectionem et intellectum in Deo esse unum et idem absque virtuali distinctione; quia ea tantum distinguuntur in Deo virtualiter, quae aequivalent pluribus creatis ex obiecto formali distinctis et ad diversas lineas pertinentibus. Atqui intellectus et actualis intellectio pertinent ad eamdem lineam et versantur circa idem obiectum formale. Ergo.

Dico 1°: Datur in Deo scientia proprie dicta. Est communis contra Vasques.

[Probatur 1° hac profundissima et evidenti ratione ab Angelico allata hic, q. 14, a. 1, o: « In Deo est perfectissime scientia. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod cognoscentia a non cognoscentibus in hoc distinguuntur, quia non cognoscentia nihil habent nisi formam suam tantum; sed cognoscens natum est habere formam etiam rei alterius, nam species cogniti est in cognoscente. Unde manifestum est quod natura rei non cognoscentis est magis coarctata et limitata, natura autem rerum cognoscentium habet maiorem amplitudinem et extensionem, propter quod dicit Philosophus III de anima, quod « anima est quodam modo omnia. » Coarctatio autem formae est per materiam: unde et supra diximus quod formae, secundum quod sunt magis immateriales, secundum hoc magis accedunt ad quamdam infinitatem. Patet igitur quod immaterialitas alicuius rei est ratio quod sit cognoscitiva, et secundum modum immaterialitatis est modus cognitionis. Unde in II de anima dicitur, quod plantae non cognoscunt, propter suam materialitatem. Sensus autem cognoscitivus est, quia receptivus est specierum sine materia; et intellectus adhuc magis cognoscitivus, quia magis separatus est a materia et immixtus, ut dicitur in III de anima. Unde, cum Deus sit in summo immaterialitatis, sequitur quod ipse sit in summo cognitionis. »]

Probatur 2°. Scientia proprie dicta nihil aliud est quam cognitio certa et evidens rerum per causas⁴. Atqui Deus cognoscit certo et evidenter res per causas; cognoscit enim eas omni modo quo sunt cognoscibiles, sunt autem cognoscibiles per suas causas. Ergo.

Dico 2°: Scientia in Deo est eius attributum.

Probatur. Attributum est ratio absoluta formaliter in Deo existens, et ad naturam divinam iam constitutam consequens, eamque ad diversam lineam trahens: ut patet ex dictis de attributis. Atqui talis est scientia in Deo. — Et primo constat ex prima conclusione, quod sit ratio absoluta formaliter in Deo existens. — Probatur quoad reliquas particulas. Intelligere divinum, ut constitutivum Dei, respicit essentiam divinam absolute et praecise ut intelligibilem; intelligere, ut scientificum, respicit essentiam divinam determinato modo, scilicet sub ratione causae. Ergo sequitur ad naturam iam constitutam, et ratione diversi obiecti trahit ad diversam lineam.

Dices: Intelligere divinum, ut constitutivum naturae divinae, est scientificum. Ergo scientia non est Dei attributum, sed ipsa divina essentia. — Probatur antecedens. Intelligere divinum, ut constitutivum naturae divinae, attingit illam ut rationem attributorum et causam creaturarum; cum enim sit infinitum et comprehensivum, cognoscit naturam divinam omni modo quo est cognoscibilis. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad probationem, dist. ant. Intelligere divinum, ut constitutivum naturae divinae, respicit illam ut radicem attributorum, tanquam rationem quae attingitur, conc. ant.; tanquam rationem sub qua ipsa attributa attinguntur, nego ant. Sic enim attingitur a scientia, et hoc sufficit, ut intelligere constitutivum et intelligere scientificum virtualiter distinguantur. Sic scientia in Deo attingit rationem agibilium et factibilium, ut rationem quae; sed, quia prudentia attingit rationem agibilium et ars rationem factibilium, ut rationem sub qua, ideo prudentia et ars a scientia virtualiter distinguuntur.

Non est amplius quaestio in hoc articulo et sequentibus de scientia Dei stricte sumpta, sed de eius cognitione ut sic, sive sit scientifica sive non.

Petes 1° quousque se extendat scientia Dei?

Resp. 1°. Deus se per se ipsum cognoscit, imo et comprehendit¹.

Ratio primae partis est, quia Deus, sicut est summe intelligens, ita est summe intelligibilis atque sibi praesentissimus et unitus, imo ut intelligens et intelligibilis omnibus modis unus et idem. Ergo se cognoscit per se ipsum, et non per speciem a se distinctam.

Ratio secundae partis est, quia Deus se cognoscit quantum est cognoscibilis; sicut enim est infinite cognoscibilis, ita est infinite cognoscitivus, cum ex utraque parte sit actus purus et infinitus. Ergo.

Resp. 2°. Deus cognoscit omnia alia a se, sive possibilia, sive praesentia, sive praeterita, sive futura etiam minima, non solum secundum communem rationem entis, sed etiam quoad esse proprium et singulare usque ad ultimas differentias².

Est de fide ubique in Scripturis tradita. Hebr., IV, 13: Non est ulla creatura invisibilis in conspectu eius, omnia autem nuda et aperta sunt oculis eius. Psal. CXXXVIII, 3-5: Intellexisti cogitationes meas de longe,... omnes vias meas praevidisti,... cognovisti omnia novissima et antiqua. Et toto psalmo. Psal. XXXII, 15: Qui finxit sigillatim corda eorum, qui intelligit omnia opera eorum. Sap., VIII, 8: Signa et monstra scit antequam fiant, et eventus temporum et saeculorum. Psal. LXVIII, 6: Delicta mea a te non sunt abscondita. Et alibi passim.

Probatur ratione. Deus perfecte se suamque virtutem cognoscit. Virtus autem non potest perfecte cognosci, nisi cognoscantur omnia ad quae se extendit. Atqui virtus divina se extendit ad omnia alia a Deo, non solum quoad rationem communem entis, sed quoad esse eorum formale et singulare usque ad ultimas differentias; est enim plenitudo essendi et causa effectiva atque exemplaris omnium entium et omnis differentiae ac perfectionis eorum. Ergo.

Petes 2° quodnam sit obiectum formale et primarium scientiae divinae.

Resp. Obiectum formale et primarium cognitionis divinae, non est ens creatum, neque ens ut sic abstrahens a creato et increato; sed ens dumtaxat increatum, scilicet ipse Deus³.

Probatur 1°. Illud est obiectum formale et primarium cognitionis divinae, quod per se primo et ratione sui attingit⁴. Atqui id quod per se primo et ratione sui attingit cognitio divina, non est ens creatum, nec ens ut sic abstrahens a creato et increato, sed solus Deus. Ergo. — Prob. minor. 1° quia nihil est aut concipi potest prius Deo; 2° quia Deus se cognoscit ut causam, et in se ut causa cognoscit creaturas ut effectus. Ergo. — Primo per se et ratione sui se cognoscit; secundario et dependenter a se, creaturas; tertio essentia divina primo per se repraesentatur intellectui divino, creaturae secundario et ratione illius. Ergo per se primo essentia divina attingitur a cognitione divina. — Patet consequentia; quia intellectus fertur in obiecta, eo ordine quo ipsi repraesentantur. — Prob. ant. Species qua intellectus divinus utitur est ipsa essentia divina. Atqui essentia divina primo se repraesentat, deinde in se creaturas; quia, si ex aequo se et creaturas repraesentaret, non esset potius Deus in esse intelligibili quam creatura, ut iam alibi notavimus. Ergo.

Petes 3° quotuplex sit scientia in Deo.

Quamvis scientia divina ex parte Dei sit unica, simplex et illimitata, omnia unico actu perfectissime comprehendens, ex parte tamen obiecti et secundum modum nostrum concipiendi varie dividitur. Unde

Resp. Relictis variis divisionibus scientiae divinae in speculativam et practicam⁵, in necessariam et liberam, omnium celeberrima est in scientiam simplicis intelligentiae et visionis⁶.

Scientia simplicis intelligentiae est quae versatur circa ea quae nec sunt, nec fuerunt, nec erunt, hoc est circa quidditates rerum in statu merae possibilitatis: coincidit cum speculativa et necessaria⁷. Dicitur autem simplicis intelligentiae, non ad excludendum respectum scientiae ad scitum, qui inseparabiliter omnem scientiam comitatur, sed ad excludendum admixtionem eius quod est extra genus notitiae, sicut est existentia rerum, quam addit scientia visionis, vel ordo voluntatis ad res scitas, quam addit scientia approbationis. Scientia visionis igitur est quae fertur ad ea quae sunt, vel fuerunt, vel erunt; unde addit, ut mox dicebam, supra scientiam simplicis intelligentiae, ordinem ad existentiam physicam obiecti, ut praesentem in aeternitate modo infra explicando. Dicitur visionis, metaphora desumpta ab oculo corporeo, qui dicitur res videre quando eas sibi praesentes attingit. Utrum vero haec divisio sit adaequata, an e contra detur altera scientia medians inter illas, quae dicitur scientia media, quaestio est in tota theologia celeberrima, quam infra suis omnibus momentis expendere conabimur adversus Molinam et Patres Societatis [Iesu], huius scientiae mediae assertores.

Est altera divisio supra enuntiata scientiae in necessariam et liberam. Necessaria ea est quae praecedit liberam Dei determinationem, et versatur tantum circa obiecta necessaria, ut circa quidditates seu essentias rerum, quae aliter se habere non possunt. Libera est quae supponit decretum, et versatur circa obiecta a libera Dei voluntate pendentia, ut sunt res existentes aut futurae.

Scientia visionis subdividitur in scientiam approbationis et improbationis. Scientia approbationis est quae versatur circa bona, et supponit decretum approbativum divinae voluntatis circa illa. Scientia improbationis est quae versatur circa peccata, et supponit decretum divinae voluntatis circa illa, non approbativum, sed permissivum tantum. Et iuxta hanc divisionem, Deus aliquando dicitur in Scriptura scire et nescire mala seu peccata, nescire scientia approbationis, scire scientia improbationis.

Suppono scientiam in Deo esse causam directivam rerum¹; nefas enim esset existimare agens intellectuale perfectissimum agere caeco et ignoranti modo, eumque in suis operationibus scientia et sapientia non dirigi. Unde Psalm. CIII, 24: Omnia in sapientia fecisti, et sic alibi pluries.

Dico 1°: Aliqua scientia in Deo est causa rerum, non solum directiva, sed etiam effectiva, non quidem formaliter et praecise ut est scientia, sed ut habet adiunctam voluntatem².

Prob. Deus res efficit per actum imperii formaliter immanentem et virtualiter transeuntem. Atqui actus imperii quamvis sit radicaliter et praesuppositive a voluntate, et ideo dicatur quandoque quod voluntas imperet, est tamen formaliter et elicitive ab intellectu. Ergo. — Maior patet ex Scripturis iam citatis. Genes., I, 3: Dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Psal. CXLVIII, 5: Ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt. Magis adhuc patebit ex dicendis in sequenti conclusione. — Minor est D. Thomae³. Et probatur nunc breviter. Imperare est intimare seu dicere, est ordinare et praecipere. Atqui intimare seu dicere et loqui spiritualiter, pertinet ad intellectum, qui est quasi os substantiae spiritualis; unde illud Psal. XXXVI, 30: Os iusti meditabitur sapientiam. Item, ordinare unum ad aliud, est intellectus practici et prudentiae. Tandem praecipere, cum sit superioris, pertinet ad superiorem et nobiliorem potentiam, quae est intellectus. Ergo. Confer quae dicam 1a 2ae, ad q. 17.

Dixi: Non quidem formaliter et praecise ut est scientia, sed ut habet adiunctam voluntatem⁴; quia: 1° Scientia, in quantum scientia, non dicit causam activam, sed est nuda obiecti notitia; unde actus scientiae, ut talis, non est producere, sed cognoscere: et ideo multa scit Deus quorum non est causa, ut sunt peccata et mere possibilia, quae nunquam erunt. 2° Ut iam dixi et modo adhuc dicam, Deus non causat res ad extra nisi per actum imperii. Atqui actus imperii supponit decretum voluntatis a quo habet efficaciam. Ergo.

Dico 2°: Scientia simplicis intelligentiae est causa actu dirigens res in ordine intentionis et effectiva in actu primo. Scientia visionis est causa dirigens et efficiens in actu secundo in ordine executionis, non praecise ut visionis, sed ut approbationis, ut explicuimus in prima conclusione; ita ut verum sit dicere in sensu causali: Ideo res existunt aut futurae sunt, quia Deus illas videt, ly⁵ quia appellando supra visionem ut habet adiunctam voluntatem; non e contra sit verum dicere: Ideo Deus res videt quia existunt aut futurae sunt, nisi forte aliquo sensu subtiliori, de quo in solutione obiectionum: et intelligenda est conclusio generaliter de omnibus rebus quas Deus facit, etiam libere futuris.

Pro intelligentia conclusionis observandum est, in agentibus intellectivis duplicem distingui ordinem: unum intentionis, qui incipit a cognitione et intentione finis, et terminatur inclusive ad electionem et volitionem mediorum; alterum executionis, qui incipit ab actu imperii, et terminatur ad executionem operis seu acquisitionem finis. Quod ut breviter exponamus, id enim pertinet ad tractatum de actibus humanis: primum intellectus apprehendit finem, et eum proponit voluntati; voluntas acquiescit et intendit hunc finem; vi huius intentionis, intellectus inquirit de mediis, et discernit inter magis et minus apta, voluntas vult et seligit aptiora, et hic sistit ordo intentionis. Deinde sequitur ordo executionis; vi enim electionis voluntatis, intellectus imperat executionem mediorum volitorum; vi huius imperii, voluntas applicat potentias executivas, quae applicatio dicitur usus activus, quem sequitur usus passivus potentiarum executricum, et tandem perfectio operis, seu assecutio finis.

Sic igitur in proposito (et est explicatio et probatio conclusionis), intellectus divinus, secundum modum nostrum concipiendi, apprehendit manifestationem suae gloriae ut bonum eamque proponit voluntati; voluntas divina annuit et intendit hunc finem; vi huius intentionis intellectus seu scientia divina inquirit de mediis, et inter innumera quae potest aptiora discernit, et ea ut in sua arte possibilia voluntati proponit, voluntas ea vult et seligit, et hic sistit ordo intentionis. Et hinc patet 1° quod scientia huc usque dirigens, proponendo finem et media, sit simplicis intelligentiae, quia huc usque et dum dirigeret ante electionem voluntatis, omnia adhuc erant in statu merae possibilitatis, et quamvis per electionem secutam facta sint inchoative et quoad affectum futura, non tamen complete et quoad effectum, neque ad hanc inchoatam futuritionem aliter cooperata est scientia, quam dirigendo. Patet 2° quod, cum proponat media ut sibi possibilia et ut contenta in virtute suae artis, sit effectiva in actu primo, seu habeat virtutem ea efficiendi. Et sic manet probata prima pars conclusionis.

Iam vero, posita electione efficaci mediorum, vi illius intellectus imperat eorum executionem, et cum imperium Dei sit efficacissimum, nec indigeat distinctis potentiis executricibus, ut dicam in calce articuli, sed eodem instanti quo imperat, res fiant, et aliunde sit, ut probavimus, actus intellectus, sequitur quod efficiendo videat et videndo efficiat, sicque quod scientia, quae est causa effectiva rerum in actu secundo, sit scientia visionis, utpote attingens res ut existentes aut complete futuras, non praecise qua visionis, ut dictum est, sed ut habet adiunctam voluntatem, et consuevit dici approbationis⁶.

Unde in forma sic argumentor: 1° Deus est causa effectiva rerum in actu secundo per imperium. Atqui imperium est actus intellectus pertinens ad scientiam visionis et non simplicis intelligentiae. Ergo. — Minor pro prima parte patet ex dictis in prima conclusione. Probatur pro secunda. Iste actus imperii supponit decretum efficax et in eo fundatur, et terminatur ad res ut existentes, si quidem per ipsum efficiantur. Ergo.

Prob. 2°. Si Deus res videret quia sunt, et eas videndo non faceret, scientia eius mensuraretur a rebus, atque ab illis dependeret quoad veritatem et certitudinem, sicut scientia nostra, ut patet⁷. Atqui repugnat Deo quod eius scientia mensuretur a rebus atque ab illis pendeat quoad veritatem et certitudinem, cum potius ipsa sit mensura rerum. Ergo. Neque dicas Deum cognoscere peccata, quae non facit, et tamen eius scientiam non pendere a peccatis; quia peccatum, cum sit privatio, non cognoscitur in se, sed in forma opposita.

Prob. 3° ex Patribus. S. Aug., lib. XV de Trinit., cap. 13: « Universas creaturas, et spirituales et corporales, non quia sunt ideo novit Deus, sed ideo sunt, quia novit. » S. Greg., lib. XX, Moral., cap. 23: « Quaeque sunt, non ab aeternitate eius ideo videntur quia sunt, sed ideo sunt quia videntur. »

Respondet Tournely, has authoritates esse intelligendas de illa scientia qua Deus solus res aliquas producit, ut sunt ea quae educuntur de nihilo, et infusio donorum supernaturalium; non de actibus liberis quos Deus cum causis secundis operatur.

Sed contra. Haec interpretatio nedum est gratuita, sed aperte contra universalitatem terminorum: « universas creaturas, » inquit August.; « quaeque sunt, » inquit Greg. Insuper Aug., lib. V de Civit., cap. 9, specialiter loquens de voluntatibus nostris, dicit: « Ideo quidquid valent certissime valent, et quod facturae sunt ipsae, omnino facturae sunt, quia valituras atque facturas ille praescivit cuius praesentia falli non potest. »

Pro solutione plurium obiectionum, duo sunt habenda prae oculis. Primum, scientiam simplicis intelligentiae esse causam directivam rerum in ordine intentionis, et effectivam in actu primo. Alterum, scientiam visionis habere duo munia, videre et efficere, et non efficere quatenus est visionis; unde, licet Deus videat peccata, illa non facit: sed quatenus approbationis, et ut applicata per decretum divinae voluntatis. Plura enim argumenta quae congerunt adversarii, alterutrum dumtaxat probant, et nihil aliud.

[Utrum vero detur in Deo potentia executiva virtualiter distincta ab intellectu et voluntate? Respondendum: Potentia executiva in Deo non distinguitur virtualiter ab intellectu et voluntate, tanquam potentia diversa seu tanquam attributum adaequate distinctum ab illis; quia in natura pure intellectuali nulla admitti debet potentia, nisi pertineat ad gradum intellectivum, et aliunde potentia executiva distincta a potentia movente et imperante importat imperfectionem, 1° ex parte potentiae imperantis, scilicet inefficaciam, 2° ex parte sui, nam non se haberet ut movens, sed ut pure mota per modum instrumenti.

Potest tamen potentia executiva in Deo dupliciter intelligi distincta ab intellectu et voluntate: 1° per modum includentis et inclusi, quatenus potentia executiva non est intellectus praecise, neque voluntas praecise, sed utrumque importat, intellectum in recto, voluntatem in obliquo, et sic distinguitur eo ferme modo quo compositum distinguitur a materia et forma. 2° Distinguitur inadaequate secundum diversas formalitates et connotationes intra eamdem potentiam: etenim eadem potentia attingens res ut intelligibiles, dicitur intellectus; attingens res dando illis esse, dicitur omnipotentia, seu potentia executiva; sicut idem actus intellectus est simul intellectio et dictio sub diversa ratione. — Et sic conciliari possunt varii textus D. Thomae qui videntur sibi contrarii, atque argumenta solvi.

Hinc inferes, potentiam immediate effectivam rerum esse intellectum, non voluntatem, quia voluntas efficit mediante imperio quod est actus elicitus ab intellectu; quod probatur per haec verba, Ioann., I, 3: Omnia per ipsum (Verbum) facta sunt, et sine ipso factum est nihil; nam Verbum est intellectus substantialis Dei.]

Quaestio procedit de creaturis ut sic, abstrahendo a statu existentiae praeteritae, praesentis, aut futurae; de futuris autem sunt graviores difficultates de quibus specialiter dicimus infra. Caeterum praesentis difficultatis resolutio proludit positioni vel eversioni scientiae mediae; si enim Deus non cognoscat alia a se nisi in se ut in causa, corruit scientia media; et contra, si Deus cognoscat alia a se immediate in ipsis, datur locus scientiae mediae.

Dico: Deus alia a se cognoscit, non immediate in ipsis, sed mediate in se ipso ut in causa praecognita.

Prob. 1° ex Patribus. S. Dionysius, aut quisquis antiquus auctor libri De divinis nominibus, cap. 7, dicit: « Neque enim ea quae sunt ex iis quae sunt discens novit divina mens, sed ex se et in se, per causam, rerum omnium cognitionem, scientiam, essentiamque anticipatam et ante comprehensam habet: non quod per speciem singula consideret, sed quod uno causae complexu omnia sciat et contineat.... Igitur Deus res cognoscens, non scientia rerum, sed scientia sui ipsius ipsas novit. » S. Aug., lib. LXXXIII Quaest., q. 46, ait sacrilegium esse, asserere quod Deus exeat extra se ad aliquid cognoscendum. Quae verba S. Thomas expendens hic, ait, sic intelligenda esse, non quasi Deus nihil quod sit extra se intueatur, sed quia id quod est extra ipsum non intuetur nisi in se ipso¹. Et eumdem articulum sic concludit: « Sic igitur dicendum quod Deus se ipsum videt per essentiam suam; alia autem a se videt, non in ipsis, sed in seipso, in quantum essentia sua continet similitudinem aliorum ab ipso. » Intellige similitudinem, non secundum convenientiam in natura, sed secundum repraesentationem effectuum in causa²; similitudo enim effectus in sua causa praeexistit, cum omne agens agat sibi simile.

Probatur 2° ratione. Cognoscere rem immediate in se ipsa, est illam cognoscere per propriam eius speciem, quae illam immediate repraesentet³; cognoscere vero rem mediate in altero, est illam cognoscere per speciem alterius, id est per speciem quae repraesentet alterum in quo res illa continetur, ut, v. g., cognoscere numerum ternarium in senario, vel effectum in causa; res enim eo modo et ordine cognoscuntur quo per speciem repraesentantur. Atqui Deus non cognoscit alia a se per species illis proprias, sed per speciem sibi propriam illum immediate repraesentantem, et alia a se mediate, quatenus sunt in illo ut in causa. Ergo. — Probatur min. Non est in Deo alia species quam ipsa eius essentia, ut constat ex ante dictis. Atqui essentia Dei, ut species, non repraesentat immediate creaturas, sed se ipsum, et in se creaturas, ut effectus in causa contentos. Ergo. — Probatur min. 1° Essentia Dei est in esse intelligibili per se primo Deus. Patet ex terminis. Atqui, si immediate repraesentaret creaturas, foret in esse intelligibili ex aequo Deus et creatura. Ergo. 2° Repraesentatio immediata per speciem fit ratione similitudinis in natura, vel identitatis cum obiecto repraesentato. Atqui essentia Dei neque similis est in natura, neque eadem cum creaturis. Ergo. 3° Deus in ratione obiecti adaequat suam essentiam in ratione speciei; non enim est minus infinitus in ratione obiecti quam in ratione speciei. Ergo, ut species, nihil aliud potest immediate repraesentare quam Deum ipsum, caetera non nisi quatenus in Deo continentur. — Patet consequentia; quia alias excederet in repraesentando obiectum suum adaequatum, quod implicat in terminis.

Prob. 3° alia ratione. Si Deus attingeret creaturas immediate in ipsis, independenter ab essentia prius visa, creaturae essent simul cum essentia divina obiectum formale et specificativum intellectus divini; quod admitti non potest, cum specificari ab aliquo sit ab ipso accipere speciem et perfectionem. Ergo. — Prob. sequela. Illud est obiectum formale specificativum, quod per se primo, ratione sui, et non ratione alterius, attingitur. Ergo.