Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

(D. Thomas, a q. 67 ad q. 74)

[Moyses narrat, cap. 1 Genes., Deum sex dierum spatio mundum creasse. Quaestio est quomodo dies isti sint intelligendi: an realiter pro spatio viginti quatuor horarum, quales sunt dies nostri; an pro spatiis temporis longioribus et indeterminatis; an tandem figurate, pro diversis cognitionibus angelorum.

S. Augustinus, in libris de Genesi ad litteram, eos accipit posteriori sensu, secundum diversas cognitiones angelorum, diversitate petita, non ex parte cognitionis, sed ex parte obiectorum, docetque S. Doctor Deum mundum uno die, imo uno instanti, creasse. Tum dividit omnes res creatas in sex genera, iuxta sex dies numeratos a Moyse, quorum Deus cognitionem impressit menti angelicae. Angelus autem cognovit primum genus rerum in semetipsis, et vocat S. Augustinus hanc cognitionem vespertinam; deinde cognovit in Verbo, et hanc cognitionem vocat matutinam, quia res clarius cognoscuntur in Verbo quam in seipsis: atque, inquit, sic factum est vespere et mane dies unus. Et sic de caeteris.

De qua interpretatione dicit Angelicus noster, hic q. 58, a. 6, o: « Hoc quod dicitur de cognitione matutina et vespertina in angelis, introductum est ab Augustino, qui sex dies in quibus Deus legitur fecisse cuncta intelligi vult, non hos usitatos qui solis circuitu peraguntur, cum sol quarto die factus legatur, sed unum diem, scilicet cognitionem angelicam sex rerum generibus praesentatam. Sicut autem in die consueto mane est principium diei, vespere autem terminus, ita cognitio ipsius primordialis esse rerum dicitur cognitio matutina, et haec est secundum quod res sunt in Verbo; cognitio autem ipsius esse rei creatae secundum quod in propria natura consistit, dicitur cognitio vespertina. Nam esse rerum fluit a Verbo sicut a quodam primordiali principio, et hic effluxus terminatur ad esse rerum quod in propria natura habent. »

Communiter admittitur dies creationis fuisse veras periodos temporis, intra quas variae species entium corporalium e materia in principio creata fuerunt successive eductae. Nam, si Deus omnia uno die, imo uno instanti creavit, sequitur quod simul fuerunt lux et tenebrae, aquae simul confusae et divisae, terra aquis simul cooperta et discooperta, etc. Quae inconvenientia probant ordinationem universi necessario fuisse successivam, ut verificari possit textus mosaicus: quamvis Deus potuisset, si illi placuisset, materiam primam omnibus formis quas nunc habet vestitam instantanee producere. Unde Angelicus pronuntiat, q. 4 de Potentia, a. 2, sententiam S. Augustini « esse subtiliorem, aliorum vero sanctorum esse planiorem et verbis litterae, saltem quantum ad superficiem, magis conformem; neutram tamen a verbis fidei discordare. »

Sed magna contentione disputatum est de duratione reali harumce periodorum.

Communius, usque ad haec novissima tempora, admissum fuit sex dies creationis mundi fuisse dies reales viginti quatuor horarum. Et hae probationes afferebantur, praecipue contra Augustini sententiam.

Prob. 1° ex contextu S. Scripturae. Genes., I, Moyses narrat Deum sex diebus fecisse coelum et terram, solem, etc. Atqui per coelum intelligitur id quod hoc nomen proprie et communiter significat, nempe verum et reale coelum, per terram vera et realis terra, per solem verus et realis sol. Ergo per sex dies diversos, dies veri et naturales sunt intelligendi.

Confirm. 1°. Scriptura sacra debet intelligi in sensu proprio et litterali, si inde non sequatur absurdum. Atqui sex dies diversos expresse numerat S. Scriptura, et si intelligantur sex dies naturales, nihil sequitur absurdi. Ergo.

Confirm. 2°. Moyses contexuit historiam creationis mundi principaliter pro populo Iudaico. Ergo verisimile est quod per sex dies intellexerit, non cognitiones angelicas, nec durationes indeterminatas, quae a populo rudi et simplici intelligi non poterant, nisi verbis expressis fuissent expressae, sed dies naturales, qui facile intelliguntur, sicut per coelum et terram intellexit coelum naturale et terram naturalem, ut iam dictum est.

Prob. 2°. Deus condens legem de observando sabbato, hanc rationem affert, Exod., XX, 11: Sex enim diebus fecit Deus coelum et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt, et requievit die septimo; quasi diceret: Sicut Deus sex diebus operatus est, et septimo cessavit ab opere, sic vobis permittitur operari sex diebus, sed septimo debetis ab operibus cessare. Atqui haec ratio nullius foret ponderis, si non sex diebus naturalibus, sed uno tantum Deus omnia creasset. Quae enim consecutio? Sicut Deus uno die operatus est, sic vos sex diebus poteritis operari, et sicut secundo die naturali cessavit ab opere, sic vos septimo die debetis cessare ab opere. Haec ratio prorsus incongrua foret. Ergo.

Prob. 3°. Iuxta communem Patrum et Ecclesiae sensum, mundus incepit die dominica: unde Ecclesia in hymno

ad matutinum diei dominicae cantat: « Primo die quo Trinitas beata mundum condidit, vel quo resurgens conditor nos morte victa liberat. » Si ergo Deus omnia uno die creavit, requievit ab omni suo opere feria secunda, et non sabbato seu die septima, quod est contra S. Scripturam. Ergo.

Ex his certum quidem videtur dies creationis habendos esse ut periodos per quas diversa entium genera fuerunt successive producta; sed non ita inconcusse demonstratur unamquamque periodum diei naturali viginti quatuor horarum aequivalere. Quamvis, ut iam dictum est, Deus potuerit universitatem rerum ut nunc habetur condere intra sex dies reales, et etiam in uno instanti, plures ex observationibus geologicis existimaverunt longiorem et etiam longissimam periodum necessariam fuisse ut ordo quisque rerum constitueretur; unde fuerunt adducti ut concluderent hos dies fuisse indeterminatas atque indefinitas plurium aut dierum aut etiam annorum periodos. Huius enim sententiae patroni animadvertunt vocem dies in libris sacris non prae se ferre notionem certam ac invariabilem, sed interdum tempus lucis, ut quando dicitur, Genes., I, 5: Appellavitque lucem diem, interdum vero indeterminatum temporis spatium, ut ibid., II, 4 et 5: Istae sunt generationes coeli et terrae, quando creata sunt IN DIE quo fecit Dominus coelum et terram, et omne virgultum agri, antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis, priusquam germinaret. In die, id est in tempore, ut apud Graecos et Latinos, non minus quam apud Hebraeos usitatum est, teste Petavio, lib. I de Opif., c. 14, § 1. Animadvertunt praeterea tres dies priores nostris diebus similes esse non potuisse, cum non ante diem quartam facta fuerint luminaria, ut praeessent diei ac nocti, et dividerent lucem ac tenebras, Genes., I, 18; quod multo magis valere debet de die septima, in qua Deus ab omni opere quod patrarat quievisse perhibetur, ibid., II, 2, quae dies adhuc perdurat. « Dies septimus, inquit apposite S. Aug., sine vespero est, nec habet occasum, quia sanctificasti eum ad permansionem sempiternam, » Confess.,

lib. XIII, c. 36. Et sane, addunt, si non solum Philoni Iudaeo, de Opif. mundi, sed et Clementi Alexandrino, lib. VI Strom., Origeni, lib. III de Princip., c. 5, ac praesertim S. Augustino, lib. II de Genesi contra Manich., c. 3, de Genesi ad litt. imperf. lib., c. 2, 9, 15, lib. IV, V, VI de Genesi ad litt., licuit, salva fide, sex dies creationis allegorice interpretari, ac totum creationis opus momento temporis expletum asserere; si absque temeritatis nota S. Eucherius Lugdunensis, sive author doctus et catholicus Comment. in Genes., quod eius nomine circumfertur, Tonti, Serry, Macedo, Berti aliique eamdem sententiam tueri potuerunt; si non admodum dissimilem expositionem primi Geneseos capitis Caietanus, in cap. 1 Genes., et Melchior Canus, apud Bannez, p. I, q. 71, art. 2, impune dederunt: aperte consequitur nihil obstare quominus expositio de sex periodis indeterminatis admittatur, eo magis quod S. Augustinus doceat nil temere pronuntiandum circa naturam dierum creationis. Dicit enim, lib. IV de Genesi ad litt., c. 1, n. 1: « Arduum quidem et difficillimum est viribus intentionis nostrae voluntatem scriptoris, in istis sex diebus, mentis vivacitate penetrare: utrum praeterierint dies illi, et addito septimo, nunc per volumina temporum, non re, sed nomine repetantur, etc. » Et lib. XI de Civit., c. 6: « Qui dies cuiusmodi sint, aut perdifficile nobis, aut etiam impossibile est cogitare: quanto magis dicere! » Animadvertunt denique eidem interpretationi suffragari antiquissimas tum Persarum tum Etruscorum cosmogonias. In Persica enim, prout legitur in Zendavesta, perhibetur Oromazdes, summi numinis primogenitus, hunc mundum sex temporibus creavisse, initio facto a lumine, et postquam omnia absolvisset, festa celebravisse. In Etrusca autem, ut habet anonymus quidam author apud Suidam, traditur Deus sex mille annos rebus universis condendis impendisse. Ab his autem non valde abhorrent Aegyptiorum et Phoenicum cosmogoniae.

In his porro aliisque similibus argumentis, in quibus aut cum astronomis, aut cum physicis, chimicis et geologis agendum est, nunquam theologus praetereat hoc praeclarum monitum S. Thomae dicentis, hic q. 68, a. 1, o: « Sicut Augustinus docet, in huiusmodi quaestionibus duo sunt observanda: primo quidem ut veritas Scripturae inconcusse teneatur; secundo, cum Scriptura divina multipliciter exponi possit, quod nulli expositioni aliquis ita praecise inhaereat, ut si certa ratione constiterit hoc esse falsum quod aliquis sensum Scripturae esse credebat, id nullimode asserere praesumat, ne Scriptura ex hoc ab infidelibus derideatur, et ne eis via credendi praecludatur. » Augustinus ipse ab Angelico allegatus, hanc quaestionem tractando, dicit, lib. I de Genesi ad litt., c. 18, n. 37: « In rebus obscuris atque a nostris oculis remotissimis, si qua inde scripta etiam divina legerimus quae possint salva fide qua imbuimur alias atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti affirmatione ita proiiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam recte labefactaverit, corruamus: non pro sententia divinarum Scripturarum, sed pro nostra ita dimicantes, ut eam velimus Scripturarum esse quae nostra est, cum potius eam quae Scripturarum est nostram esse velle debeamus. » Et iterum, lib. II, c. 1, n. 4: « Hic occurrit admonere, cavendum errorem quem in libro primo cavendum admonui..., ne arbitretur aliquis nostrum adversus istos... subtiliter disserentes isto testimonio Scripturarum esse nitendum: quia illi non retenti authoritate Litterarum nostrarum, et nescientes quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius irridebunt, quam illud repudiabunt quod vel certis rationibus perceperunt, vel experimentis manifestissimis probaverunt. »

Si ergo evidentes observationes nos cogant a communi interpretatione recedere, nullum detrimentum patitur Mosaica cosmogonia, quae in hac hypothesi optime cum iisdem cohaerere potest. Sin vero huiusmodi observationes non habentur, perperam adversarii eas Mosaicae cosmogoniae opponunt, quae, etiam admissa communiori interpretatione, nulla ratione convellitur.]

[Resp. negative, et cum doctissimo J. Perrone¹ dico: Neque ex geologicis aut physicis, neque ex astronomicis observationibus quidpiam eruitur unde cosmogonia Mosaica infirmari possit.

Post praemissa in articulo praecedenti, vix probatione indiget enuntiata propositio.

Vel enim quae ex geologia, ex physica atque astronomia proferuntur talia sunt, quae cum communiori expositione componi possint, vel non. Si primum, perperam ergo traducitur Mosaica cosmogonia velut contraria novis eiusmodi observationibus; si alterum dicatur, hoc unum sequi potest, scilicet recedendum esse a communiori illa interpretatione, quae privatorum est, non autem Ecclesiae, quae nullo unquam modo eam solemni iudicio sancivit. Insuper observandum est neque unanimem esse circa hanc interpretationem Patrum consensum. Firma ergo semper Mosaicae cosmogoniae veritas perstabit.

Nonnulla tamen hic advertere iuvat. Et 1° omnia prope obsoleverunt systemata illa geologica quae ad haec fere tempora invecta sunt, ex quibus plusquam octoginta Mosaicae cosmogoniae adversari videbantur. 2° Plures iique doctissimi physici et geologi, inter quos Henslerus, de Luc, André, Buckland, aliique, contendunt Mosaicam cosmogoniam apprime convenire cum observationibus suis (quorum plures a communi interpretatione non recedunt), ideoque velut somniatores traducunt quotquot ausi fuerant Mosaicam creationis historiam falsitatis arguere, vel ex interiori telluris constructione, vel ex eiusdem superficie. 3° Magnam affinitatem inter seriem operationum quae Geneseos capite primo exponuntur et eam

quam a naturalibus observationibus deducere credunt, animadverterunt docti geologi Brocchi, Demerson, Boubée. 4° Quaedam ex his quae vulgari interpretationi opponuntur, nullius momenti esse doctiores naturalistae fatentur. 5° Nonnulla phaenomena quae magnam seriem saeculorum exposcere visa sunt, vel satis commode repetuntur a Noetico cataclysmo, cui probabiliter debentur non pauca ex ossibus elephantum, rhinocerotum, etc., quae pluribus in locis sub ipsa prima telluris superficie reperiuntur; vel satis explicantur, si admittimus cum de Luc et aliis doctis viris terras minus elevatas, quae modo habitabantur, aquis maris usque ad diluvii tempus coopertas fuisse.

Ad astronomiam porro quod attinet, post Eulerum, La Place, La Grange, aliosque peritissimos astronomos, compertum est motum eclipticae², ex quo difficultas petebatur, non esse progressivum, sed oscillatorium, et quidem intra angustum unius gradus spatium. Idipsum pariter dicatur de phaenomenis praecessionis aequinoctiorum³ et nutationis axis telluris, lunae ac planetarum, ex quibus increduli tot argumenta ineluctabilia adversus Mosaicam cosmogoniam se eruere iactabant.

Adeo certum est quod scientiarum progressus, quin religioni christianae noceant, novum semper eidem firmamentum et robur adiiciunt; nec quidpiam sive ex geologicis aut physicis, sive ex astronomicis observationibus erui potest quo Mosaica cosmogonia vel minimum laedi aut infirmari possit, prout ostendere nobis erat propositum.

Aliud argumentum contra Mosaicam cosmogoniam eruere conantur increduli ex eiusdem authoris chronologia. Sed extra rem vagantur; cosmogonia enim et chronologia omnino differunt. Cosmogonia tractat de creatione et conformatione coeli et terrae, et etiam, si placet, de plantarum et animantium productione; chronologia vero Mosaica ab hominis creatione initium ducit, siquidem Moyses Adae caeterorumque Patriarcharum annos solum enumerat, unde computatur aetas generis humani. Iuxta hebraicam veritatem et latinam Pentateuchi versionem, sex circiter annorum millia a primi hominis creatione ad nos usque effluxissent, septem vero et amplius iuxta graecam Alexandrinam seu LXX interpretum versionem, et Samaritanus codex mediam epocham admittit. Haec libere discuti possunt, intacta quaestione de origine mundi. Quandonam vero Deus ex nihilo materiam eduxerit, quandonam eam formis quas conspicimus induerit, nec S. Scriptura nec Ecclesia determinat. Peregrinantur ergo extra quaestionem quotquot a chronologia contra Mosaicam cosmogoniam emendicant argumenta, et obiectiones inde petitas recte et merito praeterimus, ut praesenti quaestioni extraneas.

Sequentia tantum animadvertere praestat ad demonstrandam inanitatem argumentorum ab adversariis ex hoc capite congestorum: 1° Certum est Moysen unicam chronologiam confecisse, illamque ut veram omnes chronologicos et amanuenses, tum Iudaeos tum Christianos, semper habuisse. Si igitur codex Mosaicus non periisset, omnes evanescerent difficultates, omnes corrigerentur errores. 2° Ergo differentiae in computo annorum observatae oriuntur vel ex incuria aut inadvertentia inculpabili

amanuensium, vel ex eo quod chronologici alii aliter annos Mosaicos computarunt, alii longiores, alii breviores eos, relative ad nostrum computandi modum, intelligentes. 3° — Chronologiarum veritas non tam ex fidelitate in annis, mensibus et diebus enumerandis repetenda est, quam ex eo quod facta historica omnia, praecipue quae sunt magni momenti, probe coordinentur, suo tempori late sumpto assignentur, et aliis factis publicis ac monumentis necnon observationibus scientificis coaptentur; alias nulla pene esset chronologia quae falsitatis nota non inureretur, nulla gens cuius historia tanquam authentica haberetur. Atqui omnes chronologiae sacrae, quamvis diversae in annorum supputatione, eadem tamen facta, praecipue duo eminentiora, creationem scilicet hominis et diluvium, referunt, easdem generationes componunt et ordinant, et in his hebraicae veritati consentiunt. Ergo.]