Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Non est quaestio de constitutione physica divinae naturae secundum quod est realiter in se; sic enim certum est quod omnes perfectiones sive absolutae sive relativae Deum realiter constituant, cum omnes identificentur in ipsa Dei natura, quae in se est simplicissima.

Neque etiam quaestio est de natura divina large et in ampla quadam significatione sumpta pro ente increato quo distinguitur a creaturis, et quod se habet per modum transcendentis, reperiturque in omnibus attributis, eo proportionali modo quo ratio entis creati imbibitur in omnibus differentiis et modis creaturarum.

Sed quaestio est de natura seu essentia stricte sumpta pro eo quod primum in Deo concipitur, tanquam fons et origo caeterarum proprietatum, a quibus proinde virtualiter distinguitur, et in quibus sub hac ratione non concipitur transcendentaliter inclusum; hoc est de constitutivo metaphysico, seu essentiali differentia naturae divinae, prout a nobis viatoribus imperfecte in hoc statu concipitur, tanquam differentia ejus essentialis et origo caeterarum perfectionum, ut in homine rationalitas.

Dico primo: Natura seu essentia Dei non constituitur metaphysice per aseitatem.

Probatur 1° ratione fundamentali. Illud est formale constitutivum divinae naturae, quod distinguit illam, non a creaturis tantum, sed etiam ab attributis, personis, caeterisque formalitatibus divinis. Atqui ratio entis a se id non praestat. Ergo, etc. — Major patet; quia hic, ut dictum est, non agitur de natura divina large sumpta pro entitate increata, sub qua ratione distinguitur a creatis, sed de ea stricte sumpta prout est radix attributorum divinorum, adeoque virtualiter ab illis distincta. — Probatur minor. Ratio entis a se ex sua ratione formali est praedicatum transcendens omnes formalitates seu perfectiones divinas, in eisque formaliter imbibita. Atqui tale praedicatum non distinguit naturam ab attributis. Ergo. — Patet major; omne enim quod est in Deo, est ens a se. — Patet etiam minor, quia per illud non distinguuntur natura et proprietas per quod conveniunt, et quod in illis omnibus formaliter reperitur. Haec ratio militat etiam contra sententiam Scoti, quia infinitas, in qua reponit essentiam divinam, est etiam praedicatum transcendens.

Huic rationi fundamentali respondent 1° et communiter adversarii, esse a se, posse tripliciter sumi: 1° pro negatione essendi ab alio tanquam a causa reali cum dependentia: et sic, inquiunt, quidquid est in Deo, est ens a se. 2° Pro negatione essendi ab alio tanquam a principio formali sine dependentia, et sic Pater aeternus est ens a se, non tamen Filius et Spiritus sanctus. 3° Pro negatione essendi ab alio tanquam a causa virtuali, seu radice, et hoc soli essentiae divinae competit. Fatentur itaque aseitatem primo modo non constituere naturam divinam, quia sic est transcendens omnia attributa; nec etiam secundo modo sumpta, quia alias Filius et Spiritus Sanctus, qua tales, non haberent naturam divinam, cum habeant esse a Patre tanquam a principio. Sola aseitas ergo tertio modo sumpta est constitutivum naturae divinae, cum illa ut sic non sit transcendens attributa, sed radix eorum.

Sed contra. Haec responsio manifeste petit principium, et supponit aut non attingit quod est in quaestione. Ergo nulla. — Probatur antecedens. Aseitas tertio modo sumpta, hoc est, non esse ab alio tanquam a radice, sed esse potius radix aliorum, constituit naturam divinam, inquiunt. Atqui non hoc est quod quaeritur, id enim omnes fatentur; sed quaeritur cui formalitati seu rationi in Deo id conveniat, quod non sit ab alio tanquam a radice, sed potius sit radix ceterorum: quod haec responsio adversariorum nullo modo probat aut ostendit, cum fateantur non esse aseitatem primo aut secundo modo. Ergo.

Confirmatur et magis explicatur haec ratio. Dicere quod non esse ab alio tanquam a radice, sed esse radix ceterorum, constituat naturam, et e contra quod esse ab alio tanquam a radice, constituat proprietates, est probare quid sit natura et quid sint proprietates in communi, non autem quid sint in hac re particulari, scilicet in Deo, vel cui ejus formalitati conveniant; quod tamen hic quaeritur. Ergo idem quod ante. — Probatur major. Non esse ab alio tanquam a radice, sed esse radix ceterorum, item esse ab alio tanquam a radice, sunt definitiones naturae et proprietatum in communi, quae non conveniunt magis Deo quam homini aut aliis creaturis. Pariter enim dico de natura hominis, quod sit quod non est ab alio tanquam a radice, sed quod sit potius radix ceterorum, et de ejus proprietate, quod sit ab alio tanquam a radice; sed, si quaeratur quid sit in homine quod non est ab alio tanquam a radice, sed quod est radix aliorum: respondebo quod sit rationalitas. Et hoc est quod quaeritur nunc in Deo et quod in ipso debent assignare adversarii. Non est, ut jam diximus et fatentur, aseitas primo et secundo modo, nec, ut patet, aseitas tertio modo. Ergo nulla ex assignatis ab adversariis: et haec ratio, cujus nondum solutionem audivi aut vidi, me fluctuantem in hanc inflexit sententiam.

Probatur 2°. Deus debet constitui per gradum intelligendi. Ergo non per gradum essendi seu entis a se. — Probatur antecedens. 1° Deus cum sit ens perfectissimum, debet constitui per gradum perfectissimum. Atqui ex quatuor gradibus naturam constituentibus, scilicet essendi, vivendi, sentiendi et intelligendi, perfectissimus est gradus intelligendi. Ergo. — Prob. 2° antecedens, ex doctrina S. Thomae infra quaest 93, a. 3. Inter creaturas angeli tantum et homines facti sunt ad imaginem Dei, id est aliquid participant et imitantur de natura Dei, eo quod sint intellectuales. Ergo natura Dei constituitur per gradum intelligendi, et non per gradum essendi, alioquin omnes creaturae factae essent ad imaginem Dei.

Dico secundo: Intelligere divinum, non radicale, sed actuale, sub ratione ultimae actualitatis per se subsistentis, constituit metaphysice divinam naturam. Unde Dei descriptio erit haec: Ens summe et actualissime intelligens.

Probatur 1°. Juxta quae modo diximus in probatione secunda praecedentis conclusionis, natura divina metaphysice constituitur per gradum intellectivum; et cum sit actus purissimus expers omnis potentialitatis, debet constitui per id quod in illo gradu est actualissimum, nec habet umbram potentialitatis. Atqui tale est intelligere actuale, et non radicale. Ergo. — Probatur minor. Vel sermo est de intelligere radicali remoto, quod est ipsa substantia immaterialis, vel de proximo, quod est potentia intellectiva. Atqui utrumque, modo nostro concipiendi, se habet ad intelligere actuale per modum potentiae ad actum, seu actus primi ad secundum. Ergo.

Probatur 2° conclusio. Illud est constitutivum naturae cujuslibet, non quod in ea quovis modo primum concipitur, alioquin ratio substantiae in homine foret constitutivum naturae humanae; sed quod in ea primum concipitur ut quid actualius et perfectius, unde fit quod sit radix et origo ceterarum perfectionum. Atqui inter omnes Dei perfectiones, prima quae concipitur ut actualior et perfectior non est intelligere radicale seu potentia intelligendi, sed ipsum intelligere actualissimum et perfectissimum. Ergo.

Objicies contra secundam conclusionem: Intelligere actuale est essentialiter operatio. Atqui operatio non constituit naturam operantem, sed constitutam supponit. Ergo.

Resp. Dist. minorem. Operatio finita quae est accidens non constituit naturam operantem, sed constitutam supponit, conc. minorem. Operatio infinita per se subsistens, nego minorem. Disparitas est quod sit de ratione operationis quae est finita et accidens superadditum operanti, quod egrediatur ab ipso operante, ideoque supponat ipsum constitutum. At vero de ratione operationis infinitae et per se subsistentis non est quod egrediatur ab operante, sed tantum quod sit ejus ultimus actus cum ipso identificatus absque virtuali distinctione. Quia in ente infinito nihil potest concipi, nisi maneat actus purus in conceptu nostro; non maneret autem actus purus natura operans, si conciperetur ut distincta ab ultimo suo actu ab ipsa egrediente et sub ratione actus primi ad illum. Operatio igitur ut emanans a principio et sub conceptu ab, non est formaliter in Deo, quod bene nota, sed eminenter virtualiter tantum, in quantum eadem entitas in Deo eminenter facit totum quod in rebus creatis facit operatio egrediens et principium a quo egreditur. Et ideo dicendum, naturam divinam constitui per intellectionem, non sub ratione operationis ut emanantis, vel sub conceptu ab, sed sub ratione ultimae actualitatis per se subsistentis.

[Fatendum est sententiam quae vult essentiam divinam constitui per aseitatem esse communiorem. Quamvis autem prima fronte opponi videatur sententiae quam propugnat auctor noster, possunt utcumque inter se conciliari. Duplex enim via aperitur ad cognoscendum Deum: una a posteriori, qua pervenimus ad Ens a se, praecontinens omnes perfectiones quae sunt in creaturis, et eminentiori modo quam sunt in istis; alia a priori, qua investigando divina attributa, eaque ad invicem comparando, perfectiorem notitiam essentiae divinae acquirimus, determinando inter eadem attributa illud quod respectu nostri se habet quasi differentiam specificam actualius et perfectius naturam ipsam divinam exhibentem, et unde consequenter promanare intelliguntur cetera alia.

Quibus positis, videtur dici posse quod, si agatur de constitutivo Dei metaphysico prout a posteriori, secundum principium causalitatis, concipitur et infertur primitus de Deo, aseitas debeat haberi ut tale constitutivum, sicut probant argumenta eorum qui stant pro aseitate. Si vero sermo sit de constitutivo metaphysico actualiori et determinatiori secundum quod reperitur ex demonstrationibus a priori, supremus intelligendi gradus potest dici constitutivum metaphysicum divinae essentiae, et in hoc sensu recte argumentatur Billuart, aliique cum ipso. Quia vero ea quae sunt a priori argumenta magis essentiam rei aperiunt et declarant, posterior haec explicatio clarior videtur, et ideo anteponenda.]