Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

(D. Thomas, I part. a. q. 50 ad q. 64, et a. q. 106 ad q. 114)

D. Thomas qq. 50, 51 et 61.

Angelus est vox graeca, idem significans quod latine nuntius. Unde, si vis vocabuli attendatur, est nomen officii, non naturae; et ideo quandoque tribuitur in Scripturis cuicumque qui Dei voluntatem aut legem nuntiat. Sic de Ioanne Baptista, Malach., III, 1, et Matth., XI, 10, dicitur: Ecce ego mitto angelum meum. Et Apost., I Cor., XI, 10, praecipit velari capita mulierum propter angelos, id est sacerdotes.

Attamen, quia ministerium nuntiandi communiter committitur a Deo spiritibus coelestibus, usu receptum est ut hoc nomen usurpetur ad significandas illas spirituales substantias hominibus superiores; et cum inter illos sint diversi ordines, quandoque significat eos qui sunt in infimo ordine, quandoque generaliter omnes qui continentur in novem ordinibus. Et hoc modo hic sumimus.

Petes 1° utrum sint angeli.

Resp. affirmative¹. Est de fide contra Sadducaeos. Act., XXIII, 8.

Prob. Nomine angeli intelligimus substantiam spiritualem, intellectualem, creatam, hominibus superiorem. Atqui certo constat ex Scripturis dari huiusmodi substantiam. Et 1° dari substantiam spiritualem creatam. Ps. CIII, 4:

Qui facis angelos tuos spiritus. Item Hebr., I, 1; Apocal., I, 7; Coloss., I, 16. Si autem spiritualis, ergo intellectualis. Item sunt hominibus superiores. Ps. VIII, 6, propheta loquens de homine, dicit: Minuisti eum paulo minus ab angelis. Et II Petr., II, 11: Angeli fortitudine et virtute cum sint maiores.

Augustinus, in illud Psal. CIII, 4: Qui facis angelos tuos spiritus, dicit, n. 15: « Esse angelos novimus ex fide, et multis apparuisse scriptum legimus, et tenemus, nec inde dubitare fas nobis est. Spiritus autem angeli sunt; et cum spiritus sunt, non sunt angeli, cum vero mittuntur, fiunt angeli. Angelus enim officii nomen est, non naturae. Quaeris nomen huius naturae? Spiritus est. Quaeris officium? Angelus est. » S. Greg. Magn., Hom. 34 in Evang.: « Angelos et archangelos, pene omnes sacri eloquii paginae testantur. »

Unde concil. Lateran., sub Innocentio III, lib. I Decretal., cap. Firmiter, de summa Trinitate, sic definit: « Firmiter credimus... quod Deus... simul ab initio temporis, utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corpoream, angelicam videlicet et mundanam, et deinde humanam, quasi communem, ex spiritu et corpore constitutam. »

Hinc inferes, angelos esse expertes omnis materiae, nec habere corpora etiam tenuia et sensibilia sibi naturaliter unita.

Quantum ad SS. PP. qui dixerunt angelos esse corporeos, non omnes intellexerunt corporeum sicut fert sensus communis et eo sensu stricto quo hic intelligimus. Quidam enim dixerunt esse corporeos, id est veras substantias; quia apud plures antiquos, corpus dupliciter usurpatur: 1° proprie, pro mole materiali et extensa, et prout opponitur substantiae immateriali, sicut hic sumimus; 2° improprie, pro eo quod est reale et subsistit, atque opponitur nihilo, inani et vacuo, ut ostendimus in dissert. quarta Tract. de Deo uno; et hoc sensu quidam SS. Patres dixerunt angelos esse corporeos, id est veras ac reales

substantias. Alii dixerunt² esse corporeos comparative ad Deum, quia substantiae incorporeae medium sunt inter Deum et creaturas corporeas: medium autem comparatum ad unum extremum, videtur alterum extremum, sicut tepidum, comparatum calido, videtur frigidum; et hac ratione dicitur quod angeli Deo comparati sint materiales et corporei, non autem quod sit in eis aliquid de natura corporea. Quidam tandem corpus dicebant quidquid certo loco definitur, et non est ubique, aut etiam quod est potentiale et limitatum, quamvis esset purus spiritus. Caeterum, si qui censuerint angelos esse proprie et stricte corporeos, iis opponimus alios Patres laudatos, Scripturas sacras, consensum scholarum, et maxime definitionem concilii Lateranensis.

Petes 2° utrum angeli aliquando assumant corpora.

Resp. affirmative³, ita ut apparitiones illorum non semper contingant secundum imaginationem. Quia quod imaginaria visione videtur, est in sola imaginatione videntis, neque videtur constanter eodem modo et indifferenter ab omnibus, ut patet in somniantibus et phreneticis. Atqui Scriptura sic introducit angelos apparentes, ut constanter eodem modo et indifferenter ab omnibus viderentur: sic angeli apparentes Abrahae, visi sunt constanter et eodem modo ab eo et tota eius familia, et a Loth, et a civibus Sodomorum; similiter angelus Tobiae ab omnibus constanter et eodem modo videbatur.

Si dicas: Sicut unius, ita totius multitudinis et omnium occurrentium imaginatio immutari potest, ita ut idem ab omnibus constanter eodem modo secundum imaginariam visionem videatur,

Resp. 1°. Dato id absolute fieri posse, non sic tamen ordinarie fit, et ideo semper valet argumentum ab eo quod communiter contingit. 2° Nego ant. Id enim fieret vel a Deo specialiter agente, vel ab angelo. Non a Deo

specialiter agente, cum istae apparitiones aliquando fiant ad mala et turpia, ut patet in daemone succubo et incubo, item in daemone tentante Christum et Evam. Non ab angelo; virtus enim angeli finita et limitata non videtur posse simul ferri ad tam diversa et tam diu continuata. Aliunde angelus malus nihil poterat in imaginationem Christi, cui apparuit in deserto, neque in imaginationem Evae adhuc innocentis, cui apparuit sub forma serpentis. Tandem id non videtur satis congruere modo loquendi Scripturae. Dicitur enim expresse Genes., XVIII, 2: Apparuerunt ei (scilicet Abrahae) tres viri, quos Apostolus, ad Hebr., XIII, 2, dicit fuisse angelos.

Tunc autem angelus assumit corpus, quando illi secundum substantiam unitur ut motor mobili, ad repraesentandum se vel suas aut Dei, cuius est legatus, proprietates, utens eo corpore tanquam proprio⁴. Illudque corpus potest sibi formare ex quibusvis elementis aut mixtis, quia omnia corpora subiiciuntur angelis quoad motum localem. Regulariter tamen formatur ex aere seu vapore, quia istae materiae possunt faciliter inspissari et sic figuram recipere et retinere, ac per alicuius corporis appositionem diversimode colorari, ut patet in nubibus⁵.

Petes 3° utrum angeli in assumptis corporibus exerceant vere opera vitae sensitivae.

Resp. negative, quia non vivunt in illis vita sensitiva. Neque habent organa sensibilia et proprie dicta, sed tantum eorum similitudinem, sicque eorum actiones sunt tantum similitudinarie vitales. Unde dicebat Raphael, Tob., XII, 19: Videbar quidem vobiscum manducare et bibere, sed ego cibo invisibili et potu qui ab hominibus videri non potest utor.

Petes 4° utrum sint plures angeli solo numero distincti intra eamdem speciem.

Resp. Nec sunt nec esse possunt plures angeli solo numero distincti intra eamdem speciem⁶.

Prob. Implicat multiplicatio numerica intra eamdem speciem, cui repugnat materia signata quantitate aut ordo ad illam. Atqui angelis, substantiis immaterialibus completis, repugnat materia aut ordo ad illam. Ergo. — Min. constat ex dictis. — Prob. mai. Implicat multiplicatio numerica intra eamdem speciem cui repugnat principium multiplicationis huiusmodi. Atqui sola materia signata quantitate, aut ordo ad illam, est principium multiplicationis numericae intra eamdem speciem. Ergo. — Difficultas est in minore.

Prob. min. Principium multiplicationis numericae intra eamdem speciem duo necessario importat: Primum, quod sit intrinsecum et substantiale, quia duo individua, v. g., Petrus et Paulus differunt substantialiter; sunt enim duae substantiae eiusdem speciei realiter distinctae. Secundum, quod ita multiplicet substantiam, ut tamen non multiplicet speciem, sed unam et eamdem specifice conservet in pluribus individuis. Atqui implicat id praestari nisi a materia signata quantitate, aut sine ordine ad illam. Ergo. — Prob. min., et primo quod id praestetur a materia signata quantitate. Materia est quid intrinsecum et substantiale, et ratione quantitatis habitae vel connotatae, cuius est immediate susceptiva et non forma, habet partes eiusdem rationis. Ergo haec potest facere multiplicationem numericam, servata unitate specifica. — Prob. iam id non posse praestari nisi a materia sola. Non potest praestari a forma: 1° quia proprium formae est constituere speciem, seu praebere praedicata essentialia. Ergo ex se non facit differre solo numero, sed etiam specie; cum enim sit idem constitutivum et distinctivum, quod constituit essentialiter, facit differre essentialiter. 2° Principium individuationis debet esse principium incommunicabilitatis ad plura inferiora; individuum enim non est ulterius communicabile ad alia individua inferiora. Atqui forma, cum sit principium gradus specifici, qui de se est communicabilis multis individuis, non potest esse principium huiusmodi incommunicabilitatis. Ergo.

Dices: Haec D. Thomae doctrina fuit olim damnata ab academia Parisiensi. Ergo.

Resp. hanc condemnationem inconsiderate factam, solemniter revocatam fuisse anno 1325, a Stephano, episcopo Parisiensi, de consensu decani, capituli et aliorum plurium virorum doctorum, doctrinamque S. Thomae variis encomiis celebratam.

Petes 5° quandonam fuerint creati angeli.

Resp. non fuisse creatos ante mundum, ut voluerunt quidam Patres Graeci, sed cum mundo⁷.

Ita definivit conc. Later. sup. cit., dicens Deum simul ab initio temporis condidisse creaturam angelicam et mundanam. Favet Scriptura, Exod., XX, 11: Sex diebus fecit Dominus coelum et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt. Sunt autem angeli in mundo et in coelo. Et Eccli., XVIII, 1: Creavit omnia simul, non quidem simultate instantanea, sed simultate temporis non discontinuati. Intellige etiam omnia quoad species; nam individua animae rationalis quotidie creantur.

Si dicas, Moysen enarrantem rerum omnium creationem, nullam fecisse mentionem de angelis.

Respondet Aug., lib. XI de Civit., c. 33, angelos in narratione creationis mundi non fuisse praetermissos, sed nomine coeli aut lucis significatos⁸. Caeterum, ideo vel praetermissi sunt, vel nominibus rerum corporalium significati, quia Moyses rudi populo loquebatur, qui nondum capere poterat incorpoream naturam; et si eis fuisset expressum aliquas res esse super omnem naturam corpoream, fuisset eis occasio idololatriae, ad quam proni erant, et a qua Moyses eos praecipue revocare intendebat. Neque refert quod postea in decursu Geneseos angelorum mentionem faciat; id enim cum ea cautela facit, ut repraesentet eos sub specie corporum, et regulariter indicet eos esse dumtaxat ministros et nuntios, ut sic omnem idololatriae occasionem auferat.

Recte etiam respondetur, cum S. Hieronymo, Epist. 139, Moysen expressam angelorum mentionem non fecisse,

quia id sui instituti non erat, cum ibi tantum intenderet creationis rerum corporalium ordinem et dierum seriem describere.

Petes 6° ubi creati fuerint angeli.

Resp. probabilius fuisse creatos in coelo empyreo⁹; quia, cum creaturas omnes corporeas sua dignitate praecedant, et tamquam superiores toti naturae praesint, conveniens fuit ut in supremo coelorum crearentur. Favet Scriptura, quae Ezech., XXVIII, 13 et 14, loquens de primo angelo sub figura principis Tyri, dicit: In deliciis Paradisi Dei fuisti.... Tu cherub extentus et protegens, et posui te in monte sancto Dei. Et infra, 16: Et eieci te de monte Dei, et perdidi te, o cherub protegens! Paradisus autem, seu mons Dei, est coelum empyreum, in quo erunt omnes sancti.

Petes 7° quanta sit multitudo angelorum.

Resp. iuxta Scripturam esse maximam et stupendam. Dicitur enim Daniel, VII, 10: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei. Et Apocal., V, 11: Erat numerus eorum millia millium. Quibus loquendi modis innuitur prope innumerabilis multitudo. Iuxta vero S. Thomam¹⁰, post S. Dionysium, c. 14 de coelesti Hierarchia, rationabiliter dicitur multitudinem angelorum excedere incomparabiliter multitudinem specierum materialium. Quantum autem angeli excedant numerum specierum materialium, et utrum excedant numerum hominum qui fuerunt, sunt et erunt: nobis videtur incertum, nec satis fundatum arbitramur quod a quibusdam pro aut contra adfertur.

D. Thomas, qq. 52 et 53.

Petes 1° utrum angeli sint in loco.

Resp. esse eos aliquo modo in loco¹. Constat ex Scriptura, quae refert angelos circa nos operari immediate, se movere de loco in locum, et esse in certis locis. Vide Genes., XVIII, 2-16, et XIX, 1-22; Iudic., II, 1-5; Tob., VIII, 3; Luc., II, 9-15; Matth., XXVIII, 2-7; Apocal., XII, 7.

Petes 2° quomodo angeli sunt in loco.

Resp. Esse in loco dicitur quadrupliciter: circumscriptive, diffinitive, sacramentaliter et ubique. Esse in loco circumscriptive, est locatum sic a loco circumdari seu circumscribi, ut totum locatum correspondeat toti locanti et quaelibet pars locati cuilibet parti locantis, ut liquor in vase. Aliquid esse in loco diffinitive, est illud ita determinari ad unum locum, ut illo quasi finiatur seu definiatur, nec possit simul et semel alium locum adaequatum occupare. Esse in loco sacramentaliter, est proprium corpori Christi in Eucharistia, et est esse sub speciebus panis et vini ad modum substantiae spiritualis, sic tamen ut possit simul esse alibi, si panis et vinum alibi consecrentur. Esse ubique intelligitur ex terminis.

Certum est angelos non esse ubique, id namque est proprium Deo; neque sunt sacramentaliter, quia iste modus existendi est proprius Christo vi consecrationis; neque sunt in loco circumscriptive, quia cum sint puri spiritus, carent quantitate molis, quae est ratio locandi circumscriptive. Restat ergo eos esse in loco diffinitive.

Petes 3° per quid angeli sunt in loco.

Resp. eos esse in loco connaturali per operationem virtualiter transeuntem, id est quae aliquem effectum producit ad extra².

Prob. Per id angelus est in loco per quod realiter tangit locum. Atqui non tangit realiter locum nisi per operationem virtualiter transeuntem. Ergo. — Maior est certa, tum ab exemplo corporum, corpus enim dicitur esse in loco per quantitatem, quia per illam tangit locum; tum

ratione, quia esse in loco est esse ei physice praesens et indistans, consequenter realiter ipsum tangere.

Prob. min. 1° — Duplex est contactus: unus proprie dictus, qui est quantitatis dimensivae, et hic non competit angelo; alter improprie dictus, qui est quantitatis virtutis, nempe eius actus, seu operatio virtualiter transiens, qua corpus seu locum sibi subiicit et facit a se dependere. Ergo. 2° — Per id angelus tangit locum et fit illi praesens, per quod occupat locum modo maiorem, modo minorem, modo indivisibilem. Atqui id habet per solam operationem virtualiter transeuntem, quae cum sit libera, modo ad magnum, modo ad parvum, modo ad indivisibilem locum terminatur; quamvis enim haec operatio angelica sit in se et ex parte angeli indivisibilis, est tamen virtualiter et ex parte termini divisibilis.

Dixi: « in loco saltem connaturali. » Dicitur locus connaturalis ille ad quem angelus per liberam voluntatem se applicat, quemque proinde sibi subiicit; violentus, e contra, cui invitus alligatur, et inde impeditur ne alibi operetur et existat.

Communis itaque Thomistarum opinio est, angelos esse in loco violento, non per operationem, sed per passionem; quia ratio locandi in substantiis spiritualibus est contactus virtutis locabilis et loci, ut dictum est. Sicut autem angelus per operationem tangit corpus in quod agit, illud sibi subiiciendo, ita per passionem tangitur a corpore ut instrumento virtutis superioris et ipsi subiicitur atque fit praesens. Neque hoc est mutare rationes formales existendi in loco, sed est illas proportionate assignare; sicut dicimus corpus Christi esse in coelo per contactum quantitatis extensivae, in sacramento indivisibiliter per consecrationem.

Caeterum plures existimant angelos etiam in loco violento, ut daemones in inferno, operari plus aut minus, secundum quod plus aut minus alligantur et prohibentur ne hic aut illic operentur; si enim ii qui sunt in aere, et torquentur igne inferni, permittuntur nihilominus operari, quidni existentes in inferno? Quid autem illic agant?

Agunt in alios, se invicem excruciando; agunt in animas reproborum, eas torquendo, ut instrumenta divinae iustitiae.

Ex praecedenti doctrina colliges: 1° angelum posse esse simul in pluribus locis inadaequatis, etiam distantibus, intra sphaeram suae activitatis, non existendo in medio, v. g., in quatuor angulis unius aulae, non existendo in medio, quia potest operari in quatuor angulis non operando in medio.

Colliges 2° quod, si stricte loquamur, angelus non sit proprie in loco, sed improprie tantum; quia stricte philosophice loquendo, ille solus locus est proprie dictus qui circumscriptive continet locatum, quod non competit angelis, qui sunt in loco potius continendo et sibi subiiciendo locum per operationem, quam contineantur ab eo. Si tamen loquamur generaliter de loco, ita ut id dicatur esse in loco quod est realiter et substantialiter praesens loco, sic vere et proprie angeli sunt in loco. Unde recte observavit author, esse in loco, dici aequivoce de angelo et de corpore³.

Colliges 3° angelos posse moveri localiter, eo scilicet modo quo sunt in loco⁴; quia motus localis angelorum nihil est aliud quam diversi contactus diversorum locorum non simul, sed successive. Atqui angeli cum non sint ubique, possunt diversa loca successive contingere. Ergo moveri localiter. Idque aperte tradit Scriptura. Sic Matth., XXVIII, 2: Angelus Domini descendit de coelo. Luc., I, 11: Missus est angelus Gabriel ad virginem. Matth., IV, 11: Angeli accesserunt et ministrabant ei. Iob, I, 7 et II, 2, Satan dicit: Circuivi terram et perambulavi eam, et alibi pluries.

Colliges 4° angelum posse transire motu discreto ab uno extremo ad aliud, non transeundo per medium⁵. Hic

reluctatur imaginatio, quia continuum non transcendit et non apprehendit spiritualia nisi ad modum corporalium. Dimittatur ergo imaginatio et sola ratio audiatur. Docet autem ratio quod, cum angelus sit in loco per liberam operationem, quae a loco non pendet, sed facit locum a se dependere, possit operari in uno loco, puta in extremitate huius aulae, et statim operari in extremitate opposita, non operando in medio, et sic transire ab una extremitate ad aliam, non transeundo per medium.

D. Thomas, a q. 54 ad q. 60.

Petes 1° utrum angeli indigeant speciebus, ad se et alia a se cognoscendum.

Resp. 1°. Angelus, ad se cognoscendum, non indiget specie impressa, sed seipsum cognoscit per suam substantiam gerentem vices speciei impressae, non expressae¹.

Prob. prima pars. Species impressa obiecti vicaria, non est necessaria, nisi ut obiectum quod est extra intellectum fiat illi intime praesens, et id quod est materiale fiat immateriale immaterialitate eiusdem ordinis cum intellectu intelligente; si namque obiectum ex se sit intime praesens intellectui in esse intelligibili, superflua est species, ut late dixi in tract. de Deo, dissert. de visione Dei. Atqui substantia angeli est intime praesens suo intellectui, et immaterialis immaterialitate eiusdem ordinis cum illo, ut patet. Ergo.

Prob. secunda pars, quia, quamvis substantia angeli sit secundum se intelligibilis, quia immaterialis, non est tamen in tanto gradu immaterialitatis, ut sit actu intellecta², sicut diximus de essentia Dei in tract. de Deo, dissert. 4. Unde ad hoc requiritur species expressa.

Resp. 2°. Angelus non cognoscit alia a se per suam substantiam, sed ad hoc indiget speciebus impressis³.

Prob. Ad cognitionem alicuius obiecti requiritur, ut iam dictum est, quod obiectum sit intime praesens intellectui in esse intelligibili, sive per se, sive per speciem illius repraesentativam, iuxta illud Augustini communiter receptum: « Ex obiecto et potentia paritur notitia. » Atqui entia creata non possunt esse intime praesentia intellectui angelico per se, seu in sua entitate, ut per se patet. Neque substantia angeli potest esse species repraesentativa illorum: non enim est illorum similitudo, neque effectus, neque causa saltem adaequata; licet enim angeli ad aliquas formas concurrant, non tamen immediate nec adaequate, sed tantum per motum localem, applicando activa passivis. Quantumvis ergo suam substantiam penetrent, non possunt in ea ut in causa distincte cognoscere alia entia: quippe quae cum in illa adaequate et distincte non contineantur, ita nec in illa relucere possunt.

Petes 2° utrum species quibus angelus alia a se cognoscit, sint a rebus acceptae, an congenitae et connaturales.

Resp. Species angelorum non sunt a rebus acceptae, sed a Deo in sui creatione inditae, et ideo connaturales et congenitae⁴.

Prob. 1° authoritate. Ezech., XXVIII, 12 et 13, de Lucifero dicitur: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia et perfectus decore..., in die qua conditus es. Dionys., de Div. nom., c. 7: « Angeli non congregant divinam cognitionem a rebus divisibilibus aut sensibilibus. » Et Aug., lib. II sup. Genes. ad litt., c. 8, n. 16: « Caetera quae infra [Angelos] sunt, ita creantur, ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae, ac deinde in genere suo. » Quod intelligi non potest nisi de creatione in esse intelligibili quod habent per species.

Prob. 2° ratione⁵. Substantiae spirituales inferiores, scilicet animae humanae, habent esse affine corpori, in quantum sunt corporum formae, et ideo ex ipso modo essendi competit eis ut a corporibus et per corpora suam perfectionem intelligibilem consequantur, alioquin frustra corporibus unirentur. Ergo angeli, cum sint omnino immaterialiter a corporibus totaliter absoluti et in esse intelligibili subsistentes, perfectionem suam intelligibilem non consequuntur a corporibus et per corpora, sed per intelligibilem influxum quo a Deo species rerum cognitarum acceperunt simul cum sua intellectuali natura.

Confirmatur. Obiectum materiale exterius non potest naturaliter agere immediate in potentiam pure spiritualem, ipsam movendo et immittendo ei suam speciem. Neque dici potest quod obiectum materiale exterius non ageret in angelum, sed quod angelus ageret in illud, abstrahendo ab illo species; quia, si angelus non praehabeat species illorum obiectorum materialium, erunt illi incognita, proindeque non poterit illis applicare suam virtutem, nec operari in illa, ut ab eis abstrahat species. Item, angeli saepe cognoscunt obiecta extra sphaeram suae activitatis, in quae ideo operari non possunt. Tandem, si angelus suam perfectionem a corporibus haberet, sicut anima nostra, ab illis dependeret: quod dici non potest.

Argumentum quod opponitur de cognitione futurorum, solvetur infra.

Petes 3° utrum species quibus angeli intelligunt, sint universales, et eo universaliores, quo angeli sunt superiores.

Per species universales intelligimus quae multa repraesentant, et eo universaliores, quo plura repraesentant, non solum in communi, sed in particulari et distincte.

Resp. affirmative⁶. Quia quanto ens creatum est propinquius et similius Deo in ordine intellectuali, tanto per species pauciores et universaliores intelligit. Atqui angeli

sunt Deo propinquiores et similiores in ordine intellectuali, quam homines, et angeli superiores, quam inferiores. Ergo. — Minor est certa. — Prob. mai. Quanto ens creatum est propinquius et similius Deo in ordine intellectuali, tanto magis participat perfectiones divinas in illo ordine. Atqui Dei perfectio est quod intelligat omnia per unum medium, nempe per suam essentiam, quae est illi loco speciei. Ergo.

Petes 4° utrum angeli cognoscant singularia materialia. Resp. affirmative⁷. Est de fide.

Prob. ex Scriptura. 1° Nullus potest custodire quod non cognoscit. Sed angeli custodiunt homines singulares, iuxta illud Psal. XC, 11: Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis. 2° Iuxta fidem, haec inferiora administrantur per angelos, secundum illud Hebr., I, 14: Omnes sunt administratorii spiritus. Atqui, si singularium notitiam non haberent, nullam providentiam habere possent de his quae in hoc mundo aguntur, cum actus sint singularium. Ergo.

Ratio autem petitur ex principio Augustini communiter recepto, scilicet Deum ab aeterno formasse ideas rerum producendarum, deinde illas menti angelicae impressisse, ac tandem ad extra producere, ita ut species angelicae sint derivatae et exemplatae ab ideis divinis. Quo posito, sic discurro cum authore⁸: Rationes ideales in Deo existentes sunt effectivae rerum, non solum quantum ad formam, sed etiam quantum ad materiam, et ideo sunt similitudines rerum quantum ad utrumque; et propter hoc cognoscuntur res a Deo, non solum in universali natura ex parte formae, sed etiam in sua singularitate ex parte materiae. Sicut autem ab intellectu divino effluunt res naturales secundum materiam et formam, ut sint ex utroque, ita effluunt formae seu species intellectus angelici ad cognoscendum utrumque. Et ideo per formas seu species innatas cognoscunt res in sua singularitate et universalitate, in quantum sunt similes formis activis, scilicet ideis in mente divina existentibus, quamvis ipsae non sint rerum factivae.

Petes 5° utrum angeli lumine naturali cognoscant certo futura mere contingentia, ut sunt actus liberi hominis.

Resp. Negative⁹.

Prob. 1° authoritate Scripturae et Patrum. Id quod est proprium signum divinitatis, non convenit angelis. Atqui cognoscere futura contingentia, est proprium signum divinitatis. Ergo. — Prob. min. 1° ex Script. Isa., XLI, 23: Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus quia dii estis vos.

Prob. 2° ratione¹⁰. Futura contingentia non possunt certo cognosci ab angelis, neque in suis causis, neque in seipsis. Non in suis causis creatis, quia sunt contingentes et indifferentes ad utrumlibet; neque in causa increata, libero scilicet Dei decreto, quod est omni intellectui creato naturaliter impervium. Non in seipsis; ideo enim Deus illa certo in seipsis cognoscit, quia videt omnia in sua aeternitate, quae cum sit simplex, adest toti tempori et ipsum concludit; unde unus eius intuitus fertur in omnia quae aguntur per totum tempus, sicut in praesentia, videtque omnia ut in seipsis sunt, ut diximus de scientia Dei, ad q. 14. Angelicus autem intellectus et quilibet intellectus creatus deficit ab aeternitate divina. Ergo.

Dices: Angeli habent species futurorum antequam fiant; quando enim futura fiunt praesentia, angeli non recipiunt novas species pro illis cognoscendis, sed per congenitas illa cognoscunt, ut diximus. Atqui, posita specie et intellectu expedito, ponuntur sufficientia principia ad intelligendum obiectum. Ergo non est ratio cur denegetur angelis futurorum cognitio. — Confirmatur. Veritas illorum futurorum determinate sumpta est aliquid creatum. Ergo alicui intellectui creato proportionatum; quidni intellectui angelico, ut inter creatos perfectiori?

Resp. huic argumento, quod summam difficultatis continet, ex Authore¹¹, species angelicas esse quidem repraesentativas in actu primo omnium singularium, non tamen ea repraesentare in actu secundo, nisi dum existunt; et hoc ob duplicem rationem. Prima est, quia tunc solum cum res existunt, habent naturam per quam assimilantur speciebus quae sunt in mente angeli; dum autem sunt futurae, nondum habent naturam per quam illis assimilantur. Secunda ratio est, quia species angelica non repraesentat actu, neque angelus cognoscit naturaliter actu, nisi quae de facto pertinent ad hoc universum. Est enim finita cognitio angeli, non potest autem congruentior terminus illi assignari, quam latitudo huius universi; et aliunde, si extenderetur extra universum, cum non esset ratio cur ad unum potius quam ad aliud extenderetur, omnia possibilia saltem divisive attingeret. Insuper, extra hoc universum non est aliqua causa, nisi Deus; nulli autem intellectui creato connaturale est cognoscere res in Deo. Porro, futura nondum pertinent ad ordinem huius universi, sed pertinebunt quando existent.

Verum haec radicantur in altiori principio SS. Aug. et Thomae, de quo iam dictum est, nimirum species angelicas non repraesentare naturas rerum quomodocumque, sed prout ipsae naturae descendunt et derivantur ab ideis divinis, a quibus etiam ipsae species derivantur et exemplantur; unde species angelicae, ut dictum est, habent in repraesentando quod ideae divinae habent in causando. Ideae autem divinae causant naturas in individuis successive. Ergo ipsae species quae derivantur ab his ideis accipiunt vim repraesentandi naturas in individuis successive, sicque petunt repraesentare individua quando sunt in universo producta ab ipsis ideis divinis, non quando non sunt.

Petes 6° utrum angeli cognoscant naturaliter cogitationes seu secreta cordium.

Per cogitationes cordium intelligimus¹² hic actus immanentes liberos, tam intellectus, quam voluntatis, qui neque aliquo effectu seu signo exteriori, neque ipsa cogitantis voluntate manifestantur.

Resp. Negative.

Prob. 1° authoritate¹³. Quod est proprium Dei non convenit angelis. Atqui cognoscere cogitationes cordium, est proprium Dei. Ergo. — Prob. min. ex Scriptura. Ⅱ Paralip., VI, 30, dicitur: Propitiare et redde unicuique secundum vias suas quas nosti eum habere in corde suo; tu enim solus nosti corda filiorum hominum.

Prob. 2° ratione¹⁴. Quae a sola voluntate libera hominis et a Deo dependent, seclusa quavis dependentia a causis naturalibus aut connexione cum illis, haec ab angelis non sunt naturaliter cognoscibilia, sed solum ab ipso volente, et a Deo cui subiacet voluntas. Atqui actus liberi voluntatis et intellectus pendent a sola voluntate et solo Deo, seclusa quavis dependentia a causis naturalibus seu connexione cum illis. Ergo. — Minor est certa. Nulla enim causa creata, sed solus Deus, qui est primum et universale principium, ac ultimus finis voluntatis nostrae, potest in eam illabi et agere atque eam determinare, ut iam dictum est; et patet, quia ipsa habet plenum dominium ab omni creatura absolutum, et plenam indifferentiam in suos actus, ut eos ponat vel non ponat, ut positos revocet aut continuet. — Prob. mai. Angelus non habet vim naturalem intelligendi quodcumque intelligibile, sed tantum illud quod pertinet ad ordinem huius universi, vel tamquam pars illius, vel cum eo connexionem habens. Atqui actus internus liber non pertinet ad ordinem huius universi, nec cum eo ullam connexionem habet. Ergo. — Mai. patet ex dictis in resp. praecedenti. — Prob. min. Ordo universi consistit in subordinatione et connexione causarum naturalium, qua particularia per universalia, corporalia per spiritualia, inferiora per superiora aguntur et reguntur; unde, ut aliquid pertineat ad ordinem universi, debet esse vel causa superior nata movere inferiores, vel ab illis dependere. Atqui actus internus liber est extra totum ordinem causarum naturalium, ita ut a nulla dependeat, sed a sola voluntate libere et indifferenter eliciente, et a solo Deo determinante, ut iam dictum est. Ergo.

Dices: Per solum consensum cogitantis eius cogitatio fit manifestabilis angelo, ut communiter admittitur. Atqui consensus cogitantis nihil cognoscibilitati suae cogitationis addit, sed solam denominationem extrinsecam. Ergo ante illum consensum erat cognoscibilis ab angelo.

Resp. quod, quamvis consensus cogitantis nihil addat directe cognoscibilitati suae cogitationis, addit tamen indirecte, quatenus facit cogitationem suam quodam modo pertinere ad illum ad quem illam dirigit. Angelus autem cognoscit quidquid ad se ipsum pertinet.

Petes 7° utrum angeli cognoscant naturaliter mysteria gratiae.

Resp. negative¹⁵. Patet ex responsione praecedenti. Si enim angelus non potest cognoscere cogitationes alterius ex eius voluntate dependentes, multo minus potest cognoscere ea quae ex sola Dei voluntate dependent. Et ita argumentatur Apostolus I Cor., II, 11: Quis enim hominum scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? ita et quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi Spiritus Dei.

Petes 8° utrum angelus sit semper intelligens actu.

Resp. angelum necessario seipsum semper actu intelligere¹⁶.

Prob. Angelus seipsum intelligit per suam substantiam, tamquam per speciem intelligibilem, ut dictum est. Atqui substantia propria est eius intellectui semper intime praesens, eumque semper informat in esse intelligibili. Ergo eam semper necessario actu intelligit; sicut, si oculus

apertus continuo informaretur specie alicuius obiecti illuminati, semper illud necessario videret.

Petes 9° utrum angelus sit proprie et formaliter discursivus.

Resp. Negative¹⁷.

Prob. Discurrere proprie et formaliter est ex uno magis noto aliud minus notum cognoscere distinctis cognitionibus, ita quod una prior cognitio sit causa alterius, sive quod ex priori cognitione unius pariatur cognitio alterius, sicut contingit in nobis, qui, ob debilitatem intellectualis luminis, non possumus simul et semel principia et conclusiones in eis inclusas cognoscere. Atqui non sic cognoscunt angeli, sed, ob plenitudinem intellectualis luminis et universalitatem specierum, statim primo et uno aspectu attingunt principiorum totam virtutem, et consequenter quae in eis continentur atque ex eis deduci possunt: et ideo dicuntur intelligentiae. Ergo.

Quoad voluntatem,

Petes utrum angelus se et Deum diligat necessario quoad exercitium.

Resp. 1°. Probabilius videtur angelum se necessario diligere quoad exercitium.

Prob. 1°. Angelus se cognoscit necessario quoad exercitium, ut dictum est superius. Ergo vult necessario se cognoscere; quamvis enim haec cognitio sit necessaria, est tamen voluntaria. — Subsumo. Atqui velle se cognoscere, est se amare; est enim velle sibi bonum, quia bonum est angelo quod se cognoscat.

Prob. 2°. Omnis motus reducitur in aliquem motum a natura determinatum, sicut in animali omnes motus reducuntur in motum cordis, qui fluit a natura animalis tamquam eius proprietas inseparabilis. Ergo in angelo sicut omnis intellectio reducitur in cognitionem sui, tamquam in primam cognitionem a natura determinatam, ita omnis eius amor reducitur in amorem sui, tamquam in primum

amorem a natura determinatum; pari enim passu procedunt intellectio et volitio, suntque sibi invicem causae in diverso genere.

Non ergo eruimus hanc necessariam dilectionem ex substantia angeli tamquam ex obiecto, ut opinantur defensores oppositae sententiae; fatemur namque, nullum obiectum, nisi bonum universale et infinitum, scilicet Deum clare visum, posse implere capacitatem voluntatis nostrae et illam necessario rapere. Sed eruimus ex ipsa angeli substantia tamquam a principio a quo dimanat ut proprietas. Et hinc solvuntur praecipuae obiectiones quae opponuntur.

Resp. 2°. Angelus diligit Deum dilectione necessaria quoad exercitium.

Sequitur ex praecedenti; quia impossibile est quod angelus diligat se dilectione necessaria quoad exercitium, quin simul eadem necessitate diligat authorem et conservatorem sui tamquam bonum sibi proprium.

Sed statim exurgit difficultas. Angelus se diligit post peccatum eadem ipsa necessitate qua se diligit ante peccatum; currunt enim rationes primae responsionis pro omni statu. Si ergo ex amore sui necessario quoad exercitium, sequatur necessario amor Dei necessarius quoad exercitium, sequitur quod angelus, post peccatum et in actuali peccato, diligat Deum dilectione necessaria quoad exercitium. At quomodo stare potest actualis amor Dei cum eius odio actuali, actualis conversio ad ipsum cum actuali aversione ab ipso? Neque dicas quod in peccato sit actualis aversio a Deo ut authore supernaturali tantum, quae stare potest cum conversione actuali ad Deum ut authorem naturalem; nam contra est quod, dum angelus peccat directe contra Deum ut authorem supernaturalem, peccet indirecte contra eum ut authorem naturalem, ut dicemus infra. Est ergo actualiter aversus per peccatum a Deo ut authore naturali, et simul conversus per dilectionem necessariam ad Deum ut authorem naturalem.

Resp. breviter, daemones odio habere Deum ut authorem supernaturalem et iustum sui criminis vindicem,

illum autem diligere ut authorem naturalem, et esse conversos ad Deum ut authorem naturalem physice et necessario per naturam, esse autem ab eo aversos moraliter et libere per peccatum: in quibus nulla est implicantia, quia non sunt de eodem sub eadem ratione et eodem modo.

D. Thomas, q. 62

Petes 1° utrum angeli fuerint in sua creatione beati.

Resp. 1°. Angeli fuerunt creati in beatitudine naturali¹; quia beatitudo naturalis, quae non est beatitudo simpliciter, sed secundum quid tantum, consistit in perfecta cognitione et dilectione Dei ut authoris naturalis. Utramque autem habuerunt angeli ab initio suae creationis, ut probatum est articulo praecedenti.

Si dicas, inde sequi quod daemones sint etiam nunc beati beatitudine naturali, quia in eis remanet perfecta cognitio et dilectio Dei ut authoris naturalis, nego sequelam; quia ista cognitio et dilectio Dei ut authoris naturae, non est dicenda beatitudo secundum quid, nisi in quantum servat perfectam subordinationem debitam Deo ut authori naturali. Porro mali angeli deordinati sunt per peccatum a Deo ut authore naturae; quia peccando directe contra Deum ut authorem supernaturalem, peccaverunt indirecte contra ipsum ut authorem naturalem, ut dicemus infra.

Resp. 2°. Angeli non fuerunt creati in beatitudine supernaturali²; quia beatitudo supernaturalis non est aliquid naturae, sed naturae finis. Atqui finis non statim habetur ab initio. Ergo. — Confirmatur. De ratione beatitudinis perfectae et supernaturalis est stabilitas, seu inamissibilitas et confirmatio in bono. Atqui angeli non statim ut creati sunt fuerunt stabiles et confirmati in bono, quod casus quorumdam ostendit. Ergo.

Petes 2° utrum angelus indiguerit gratia actuali ad hoc ut se converteret ad Deum ut obiectum supernaturalis beatitudinis.

Resp. affirmative³. Quia nulla voluntas potest ferri in id quod est supra suam naturam et naturae vires, nisi sit adiuta ab aliquo alio principio supernaturali, quod dicitur auxilium gratiae; quia naturalis inclinatio voluntatis non est nisi ad id quod est conveniens secundum suam naturam. Atqui Deus, ut est obiectum beatitudinis supernaturalis, est supra omnem naturam creatam et naturae vires. Ergo.

Hanc autem gratiam fuisse per se efficacem et non tantum sufficientem, probabimus contra Iansenistas et Molinistas in tractatu de Gratia.

Petes 3° utrum angeli fuerint creati in gratia sanctificante.

Resp. 1°. Certum videtur, omnes angelos habuisse gratiam sanctificantem antequam pervenirent ad terminum beatitudinis vel damnationis.

Prob. Boni meruerunt beatitudinem. Principium autem meriti est gratia sanctificans: Malus in veritate non stetit, Ioann., VIII, 44. Stare autem in veritate est permanere in iustitia et sanctitate, ut interpretantur Chrysost., Hom. 53 in Ioann. et S. Leo, Serm. 10 de Quadrag. Item non servaverunt suum principatum, in epist. Iudae, 6. Nomine autem principatus intelligitur excellentia gratiae. Hinc Hieronym., in cap. III Oseae dicit: « Daemones lapsi de propria dignitate et nihil antiquae gratiae possidentes, avidi sunt. »

Confirmatur. Non debet denegari angelo quod primo homini concessum est. Atqui primus homo, antequam peccaret, erat donatus gratia sanctificante, ut definit Trid., sess. V, can. 1.

Resp. 2°. Probabilius est, angelos gratiam sanctificantem accepisse in sua creatione⁴.

Prob. 1° ex Patribus. Aug., lib. XII de Civit., c. 9: « Bonam voluntatem, inquit, quis fecit in angelis, nisi ille qui eos cum bona voluntate, id est, cum amore casto quo illi adhaererent, creavit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam? » Basil., in Psal. xxxi: « In prima constitutione ac velut massa substantiae ipsorum una insitam habuere sanctitatem. »

Prob. ratione congrua⁵. Iuxta Aug., lib. VIII super Genes. ad litt., c. 3, n. 6, Deus in creatione corporalis naturae indidit omnibus seminales rationes suorum effectuum naturalium, ut patet in animalibus, plantis, etc. Ergo verisimile est quod etiam angelis ad ordinem supernaturalem elevatis indiderit in sua creatione rationes seminales suorum effectuum supernaturalium. — Subsumo. Atqui gratia gratum faciens est semen omnium actuum et donorum supernaturalium, etiam ipsius beatitudinis supernaturalis; unde vocatur, I Ioann., III, 9, semen Dei. Ergo.

Petes 4° utrum angeli consecuti sint gratiam et gloriam secundum quantitatem suorum naturalium.

Resp. Angeli supernaturalia dona gratiae et gloriae receperunt secundum quantitatem suarum perfectionum naturalium⁶, ita ut quo fuerunt natura perfectiores et superiores, eo plus gratiae et gloriae receperint: non sic tamen quasi naturales angelorum perfectiones fuerint dispositiones ad gratiam et gloriam, — id Pelagianum est; — sed quod Deus gratuito et ex mero beneplacito voluerit servare quamdam proportionem inter naturalia angelorum et sua dona supernaturalia, maiorem gratiam tribuens perfectioribus in naturalibus, minorem minus perfectis: quod in homine non servavit.

Cum authore in hac parte censent communiter theologi, et ante illos SS. Patres. Basilius, de Spiritu sancto, c. 16,

dicit: «Coelorum virtutes iuxta portionem qua se invicem superant, a Spiritu sancto habent sanctificationis mensuram.» Damasc., lib. II de Fide orthod., c. 3: «Per Verbum angeli omnes creati sunt, ac per Spiritus sancti sanctificationem omnes perfectionis numeros acceperunt; ita tamen ut pro sua quisque dignitate et classe luminis gratiaeque participes sint.»

Id quidem nulla ratione demonstrari potest, cum pendeat ex sola Dei voluntate, cui sic placuit disponere circa angelos, et non circa homines.

Ratio tamen congrua est⁷. Deus per suam sapientiam diversos gradus in natura angelica constituit. Sicut autem ipsam naturam ad gratiam et beatitudinem naturalem consequendam ordinavit, sic verisimile est quod diversos gradus naturae angelicae ad diversos gradus gratiae et gloriae ordinaverit: sicut, si aedificator lapides polit ad construendam domum, ex hoc ipso quod aliquos pulchrius et decentius aptat, videtur eos ad honoratiorem partem domus ordinare. Ergo sic videtur quod Deus angelos quos altioris et perfectioris naturae fecit, ad maiora gratiarum dona et ampliorem beatitudinem ordinaverit.

Petes 5° utrum angeli meruerint suam beatitudinem supernaturalem.

Resp. affirmative⁸; quia beatitudo est praemium virtutis, quae conferri debet propter opera virtuosa, quae sunt merita. Adde quod nobilius sit eam sic habere per merita, quam titulo gratuito.

Petes 6° quomodo angeli meruerint suam beatitudinem supernaturalem: an per opera eam subsequentia, an per concomitantia, an per praecedentia?

Resp. meruisse per opera eam tempore praecedentia⁹; quia ille modus merendi gloriam est omnium connaturalissimus. Meritum enim se habet ad praemium, ut via ad terminum et causa ad effectum. Ergo angelis est tribuendus.

Petes 7° utrum angelus statim post unum actum perfecte meritorium beatitudinem habuerit.

Resp. affirmative¹⁰.

Pro huius responsionis explicatione et probatione, observandum est, actum charitatis quem elicuerunt angeli in instanti suae creationis, non fuisse liberum quoad specificationem, sed quoad exercitium tantum: quia ad illum non se movebant, cum ante non erant in actu, sed a Deo specialiter movente movebantur, ideoque sub ratione boni tantum; aliter enim Deus non movet specialiter. Postquam autem per hunc actum priorem fuerunt in actu, et exinde potuerunt se movere ex propria et plena deliberatione in obiectum sub indifferentia, ita ut bonum vel malum eligere possent, et sic haberent libertatem etiam quoad specificationem; mali proruperunt in peccatum, boni in bono steterunt cum perfecta libertate et quoad specificationem et quoad exercitium.

Dicimus itaque, post hunc actum plene meritorium, et non post primum, statim angelos beatitudinem recepisse. Quia, quamvis libertas quoad specificationem respectu boni et mali non requiratur absolute ad meritum, et ideo fateamur quod per actum necessarium quoad specificationem angeli meruerint beatitudinem; rationabiliter tamen in natura peccabili differtur collatio mercedis, donec praecesserit meritum plene perfectum et ex propria deliberatione et perfecta libertate, tam quoad specificationem, quam quoad exercitium, ut sic praemietur et coronetur qui potuit facere malum et non fecit. Et de hoc actu plene libero intelligitur responsio.

Petes 8° quot instantibus completa fuerit via angelorum.

Pro resolutione huius quaestionis, nota quod, cum angelus sit supra tempus rerum corporalium, instantia diversa, in his quae ad angelos pertinent, non accipiuntur nisi secundum successionem in eorum actibus, ita ut tot

sint instantia temporis angelici, quot sunt eorum operationes diversae, sive secundum substantiam, sive secundum modum intrinsecum, non coexistentes, sed sibi succedentes; quia, si simul existerent, quantumvis diversae, non constituerent tempus, de cuius ratione est prius et posterius, sed unico instanti mensurarentur. Unde etiam fieri potest quod unum instans angelicum correspondeat pluribus instantibus nostri temporis, si nempe eamdem operationem aliquamdiu continuet.

Quaerere ergo quot instantibus completa fuerit via angelorum, est quaerere quot actiones intrinsece diversas successive elicuerint a primo instanti suae creationis usque ad terminum damnationis vel glorificationis inclusive, id est, comprehendendo etiam instans in quo fuerunt vel damnati, vel glorificati.

Resp. 1°. Via malorum angelorum fuit completa tribus instantibus. Est communis.

Prob. Tot sunt instantia in angelis, quot sunt in eis operationes distinctae sibi succedentes. Atqui tribus operationibus distinctis sibi succedentibus mali angeli compleverunt viam: 1° meruerunt, sicut boni angeli, per conversionem ad Deum; 2° peccaverunt; 3° poenam peccati contra voluntatem receperunt. Hanc autem ultimam operationem esse distinctam a secunda, et cum ea simul esse non posse, patet, quia nemo potest simul affici summa delectatione et summa tristitia, neque esse simul in via et extra viam. Atqui angelus in instanti peccati summa delectatione et complacentia in sua perfectione afficiebatur, et erat in via; in instanti damnationis summa tristitia afficiebatur, et erat extra viam. Ergo.

Resp. 2°. Quantum ad viam bonorum angelorum, divisi sunt theologi, etiam Thomistae. Quidam censent eam fuisse completam tribus instantibus, sicut viam malorum angelorum, quia in illis, sicut in istis, tres fuerunt operationes distinctae sibi succedentes usque ad terminum glorificationis inclusive, scilicet: 1° fuit in ipsis, in instanti creationis, actus charitatis liber quoad exercitium, non quoad specificationem, communis bonis et malis; 2° postea fuit actus charitatis perfecte liber quoad specificationem et quoad exercitium; 3° tandem adeptio gloriae. Alii censent, completam fuisse duobus instantibus, quia volunt actum secundum non distingui a primo, sed esse primum continuatum. Utrumque est probabile, sed quaestio non est tanti momenti, ut nos diu detineat.

Petes 9° quamdiu duraverit quodlibet ex his duobus vel tribus instantibus, per correspondentiam ad nostrum tempus.

Resp. Primum instans in quo boni et mali angeli imperfecte meruerunt, duravit unico instanti nostri temporis; quia illud instans fuit instans creationis omnino indivisibile, et post illud perfecta libertate adepta, boni perfecte meruerunt, mali peccaverunt, et inde facti sunt inflexibiles, hi in malo, illi in bono.

Secundum instans in quo boni angeli perfecte meruerunt et mali peccaverunt, correspondet parti nostri temporis, quia in tempore nostro, post instans, sequitur pars. Quamdiu autem istud tempus duraverit? Incertum est. Id solum constat, malos angelos damnatos fuisse ante lapsum Adae, si quidem unus ex ipsis, sub figura serpentis, Evam tentaverit.

Tertium instans quo boni primo glorificati sunt, et mali damnati, coexistit instanti nostri temporis; quia actiones Dei non pendent a tempore, sed sunt instantaneae. Quantum vero ad permanentiam, utraque, tam glorificatio, quam damnatio, mensuratur aeternitate participata.

D. Thomas, q. 63.

Petes 1° quomodo angeli peccaverint.

Angelos peccasse, fide constat. Dicitur enim, Iob, IV, 18: In angelis suis reperit pravitatem. Sed difficultas est quomodo angelus peccaverit, aut potuerit peccare.

Resp. angelum peccasse ex ignorantia seu errore, non specialiter et stricte sumpto pro assensu quo quis assentitur falso tanquam vero, vel pro iudicio speculativo quo quis iudicat malum bonum; sed ex errore seu ignorantia generaliter sumpta, pro actuali inconsideratione qua quis non attendit neque considerat practice actu quae posset et deberet considerare. Non ergo erravit angelus iudicando aliquid bonum, quod bonum non est, sed non considerando bonum superius, ad quod bonum proprium erat referendum. Proposuit namque intellectus angelicus voluntati propriam excellentiam ut bonam et amandam, et in hoc non erat error; at non proposuit, ut poterat et debebat, ut amandam cum subiectione ad divinam regulam, et cum ordine ad Deum ut authorem et finem supernaturalem: in quo est defectus actualis considerationis practicae, ideo ignorantia seu error qui dicitur pravae electionis. Hanc autem excellentiam sic propositam sine subiectione et ordine ad Deum ut finem supernaturalem dum amavit angelus, peccavit.

Petes 2° quodnam fuerit primum peccatum angelorum.

Resp. fuisse superbiam¹.

Prob. ex Scriptura. Tob., IV, 14, dicitur: In ipsa (superbia) initium sumpsit omnis perditio. Eccli., X, 15: Initium omnis peccati superbia. Isa., XIV, 12 et 13, dicitur de diabolo sub figura regis Babylonis: Quomodo cecidisti de caelo, Lucifer..., qui dicebas in corde tuo: In caelum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum. Et Ezech., XXVIII, 17, sub figura regis Tyri, de eodem Lucifero dicitur: Elevatum cor tuum in decore tuo. Patebit ulterius ex responsione sequenti.

Petes 3° circa quod obiectum primo superbierit angelus.

Resp. Obiectum circa quod primo superbiit angelus, fuit utraque beatitudo, tam naturalis quam supernaturalis², quatenus appetiit remanere in beatitudine naturali, in ea complacendo tanquam in perfectione et excellentia

sibi naturaliter debita, et qua aliis creaturis singulariter praeemineret, et recusando beatitudinem supernaturalem, quatenus erat obtinenda per gratiam Dei specialem, et debebat esse communis hominibus sibi inferioribus. Atque in hoc appetit similitudinem cum Deo, quaerens habere in proprio fundo beatitudinem singularem sibi connaturaliter debitam, et non ex gratia et quasi precario: quod est proprium Dei.

Observandum autem quod non sint hic distinguendi duo actus superbiae, unus circa beatitudinem naturalem, alter circa beatitudinem supernaturalem; sed est unus actus et una superbia, eligens potius sistere in propria et privata beatitudine, quia singularis erat et sibi iure creationis connaturaliter debita, quam habere supernaturalem communem aliis sibi inferioribus, et ex gratia Dei, quasi precario, quam tamen non recusaret, si posset eam habere virtute naturae sine gratia, et sibi propriam, non aliis communicandam: quod totum est superbiae et proprium superbis, qui malunt in inferiori gradu permanere, quam ad altiorem, aliorum ope, elevari.

Prob. responsio ex Patribus. Greg., lib. XXXIV Moral., c. 17, dicit « angelos perdidisse participatam celsitudinem, quia privatam desideraverunt. » Aug., lib. XII de Civit., c. 1: « Mali angeli, sua potestate delectati, velut bonum suum sibi ipsi essent, a superiori communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt. » Bernardus, serm. 17 in Cant., n. 5, loquens de angelo malo: « Molitus est habere subiectos (scilicet homines), socios dedignatus. Infirmiores sunt, inquit, inferioresque natura; non decet esse concives, nec aequales in gloria. » Idem expresse docet S. Thomas hic, a. 3, o. Adde, non posse assignari congruentius obiectum primae superbiae angelorum quam eorum ultimum finem, tam naturalem, quam supernaturalem, inordinate appetitum.

Petes 4° utrum angelus potuerit peccare in instanti suae creationis.

Resp. negative³; quia primus actus voluntatis in angelo

lis, licet fuerit a voluntate eliciente, fuit tamen a Deo specialiter movente et applicante. Ergo non potuit esse peccaminosus; Deus enim non est principium defectuosum, et alias peccatum in ipsum refunderetur. — Prob. ant. Operatio quae incipit cum esse rei et est principium caeterarum, qualis est primus actus voluntatis in angelis, est ab eo a quo est natura: sic motus cordis in animali, moveri sursum in igne, sunt a generante. Atqui natura angeli est a Deo. Ergo.

Neque obstat quod in primo instanti suae creationis potuerit mereri, et reipsa meruerit: quia ad meritum sufficit libertas contradictionis, qua pollebat, ut patet in Christo et in confirmatis in gratia; ad peccatum autem requiritur libertas contrarietatis, ut quis scilicet possit facere malum et non faciat, qua tunc carebat angelus.

D. Thomas, q. 64.

Petes 1° utrum daemones sint obcaecati?

Obcaecatio est privatio cognitionis veritatis.

Resp. Naturalis cognitio speculativa daemonum in esse physico non est ablata, nec diminuta¹, quia consequitur ipsam naturam angeli, qui secundum naturam est intellectus vel mens. Unde communiter dicitur ex Dionysio, c. 4, de Divin. nomin., quod « dona naturalia in eis integra manent. »

Cognitio supernaturalis speculativa non est in eis totaliter ablata, sed diminuta²; quia de decretis divinis tantum revelatur eis quantum oportet, vel mediantibus bonis angelis, vel per aliqua temporalia divinae virtutis effecta.

Cognitione vero supernaturali affectiva et effectiva producente amorem Dei sunt totaliter privati, sicut et charitate³, quia nullum habent bonum affectum ad Deum, aut ad quidquam in ordine ad Deum.

Petes 2° utrum daemones sint obstinati in malo.

Resp. affirmative⁴. Constat ex Scriptura. Psal., lxxiii, 23, dicitur: Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper. Si semper ascendat, numquam cessat. Psal., vi, 6: In inferno autem quis confitebitur tibi? Eccles., ix, 10: Nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt apud inferos. Ioann., ix, 4: Venit nox, quando nemo potest operari. Et ad Galat., vi, 10: Dum tempus habemus, operemur bonum.

Petes 3° unde proveniat haec obstinatio daemonum in malo.

Resp. duplicem causam assignari⁵: unam extrinsecam, ex parte Dei denegantis gratiam; alteram intrinsecam, ex parte voluntatis creatae immobiliter adhaerentis peccato.

Ratio primae causae petitur ex statu damnationis, prout est communis angelis et hominibus. Est enim status ultimi termini, status summae miseriae et status retributionis secundum rigorem iustitiae. Quatenus est status ultimi termini, exigit carere auxilio dirigente ad terminum. Quatenus est status summae miseriae, ubi nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat, Iob, x, 22, et ubi nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt, Eccles., ix, 4, exigit carere omni auxilio ordinante ad bonum et rationem. Quatenus tandem est status rigorosae iustitiae, exigit ut qui in via abiecit gratiam, qua se ordinaret ad debitum finem, positus in termino, illa privetur.

Occurrit tamen difficultas. Quomodo damnati peccant in eo statu? Non enim possunt facere bonum sine auxilio sufficienti. Qui autem non potest facere bonum, non peccat illud non faciendo; quia ad peccandum requiritur

quod aliquis possit facere et non faciat quod lege praeceptum est.

Resp. damnatos in eo statu damnationis et obstinationis peccare, quia illum ex libera voluntate incurrerunt⁶: sic tamen quod per huiusmodi peccatum non demereantur, et quod tota eius malitia sit referenda ad praecedentem culpam, qua libere in praesentem necessitatem inciderunt; sicut contingit in ebrio blasphemante, cuius blasphemiae malitia refertur ad voluntatem qua se libere inebriavit.

Ratio secundae causae est⁷, quia angelus, secundum connaturalem modum suum procedendi, immobiliter adhaeret fini ad quem semel ex certo iudicio et perfecta deliberatione se determinavit. Quod probatur. Dictamen seu iudicium certum et completum ab angelo formatum, quale fuit cum de ultimo fine deliberavit, attento modo eius connaturali procedendi, est irrevocabile et irreformabile. Ergo voluntas per tale iudicium regulata est pariter irrevocabilis et irreformabilis. — Patet consequentia, quia vis appetitiva in omnibus proportionatur apprehensivae, a qua regulatur. Unde communiter dicitur quod voluntas non fertur nisi in cognitum, et eo modo quo est cognitum. — Prob. ant. Angelus non discurrit, ut superius diximus, sed uno et eodem intuitu comprehensive cognoscit principia et conclusiones, finem et media, id est uno et eodem indivisibili actu cognoscit omnia quae habere possunt convenientiam vel disconvenientiam, sive necessario, sive contingenter, cum principiis aut cum fine. Ergo immobiliter et irrevocabiliter apprehendit. — Prob. conseq. Ideo nos immobiliter et irrevocabiliter apprehendimus prima principia, v. g., « quodlibet est vel non est, » conclusiones vero mobiliter et revocabiliter, quia prima principia uno intuitu et sine discursu apprehendimus, conclusiones vero per discursum, in quo datur locus errori. Ergo.

Petes 4° utrum sit dolor in daemonibus.

Resp. Dolor, secundum quod est passio (idem dic de

amore, gaudio et eiusmodi), in daemonibus esse non potest⁸; sic enim est proprius appetitus sensitivi, qui est virtus in organo corporali, quo carent daemones.

Dolor vero, secundum quod est actus voluntatis, est in eis; quia dolor sic sumptus nihil est aliud quam renisus voluntatis ad id quod est vel non est, quando nempe esse vel non esse rei percipitur ut disconveniens vel malum proprium et coniunctum. Nam ad dolorem duo requiruntur, scilicet coniunctio alicuius mali et perceptio huiusmodi coniunctionis⁹. Atqui daemones multa volunt esse quae non sunt, et non esse quae sunt, et haec ut mala propria et coniuncta percipiunt: sic, v. g., volunt esse beati, praecellere omnibus, adorari ab omnibus, omnes homines damnari, etc.; volunt non detineri, non puniri igne, non expelli a corporibus, non mitti in infernum, etc. Ergo.

Petes 5° utrum ignis inferni sit materialis et corporeus.

Resp. affirmative¹⁰. Patet ex Scriptura, quae frequenter supplicium damnatorum nomine ignis designat, Iudith., XVI, 21; Iob., XX, 26; Isa., XXXIII, 14; clarius Matth., V, 29 et 30, VII, 19, XIII, 30, XXV, 41. Neque ulla ratio cogit ut intelligamus metaphorice, cum si proprie intelligatur, nullum sequatur inconveniens.

Ratio etiam suadet¹¹; quia ignis quo damnatorum corpora cruciabuntur, convenienter ponitur esse corporeus, cum instrumentum conveniens cruciandi corpora sit corporeum, nec convenienter corpori adaptari potest poena nisi corporea. Atqui, iuxta Scripturam, Matth., XXV, 41, ille ignis est communis daemonibus et hominibus damnatis. Ergo.

Ita etiam sentiunt SS. Patres: Basil., Orat. 24; Chrysost., hom. 44 in Matth.; Aug., lib. XXI de Civit., c. 9 et 10; Greg., lib. IV Dialog., et communiter theologi; ita ut, quamvis haec sententia non sit fidei, quia Ecclesia

nihil super hanc rem determinavit, videtur tamen certo tenenda. Imo Author, loco citato Supplem., a. 6, probat ignem inferni esse eiusdem rationis specificae cum nostro; differre tamen secundum quaedam accidentia, puta quod non indigeat fomentis corporeis, sicut noster, quod sit obscurus, quod acrius urat, etc.

Petes 6° quomodo daemones igne corporeo inferni cruciantur.

Resp. Ignis inferni torquet daemones quatenus, ut instrumentum divinae virtutis, alligat potentias eorum ne operentur, sive interne sive externe, secundum quod volunt et ubi volunt, et consequenter quoad locum ne sint ubi volunt, et sint ubi nolunt, quia non sunt in loco nisi per operationem, ut antea dictum est¹². Ita communiter, cum Authore, non solum Thomistae, sed etiam plures extranei.

Prob. 1° ex Scriptura, quae explicat illam poenam ignis per modum alligationis et detentionis. Sic II Petr., II, 4, dicitur: Angelis peccantibus Deus non pepercit, sed rudentibus inferni detractos in tartarum tradidit cruciandos. Epist. Iudae, 6: Angelos vero qui non servaverunt suum principatum vinculis aeternis sub caligine reservavit. Apocal., XX, 2 et 3: Et apprehendit (angelus) draconem, serpentem antiquum, qui est diabolus et Satanas, et ligavit eum per annos mille, et misit in abyssum. Item in vet. Testam., Isa., XXIV, 17, 18, 22, et Thren., III, 47.

Prob. 2° ex Patribus. Greg., lib. IV Dialog., c. 29; Iulian. Tolet., lib. II Prognosticorum, c. 17; Aug., lib. XXI de Civit., c. 10, ubi dicit de daemone: « Sic ligatur igni, ut accipiens ab eo poenam, et ex illa coniunctione concipit horrorem. ».

Prob. 3° ratione. Haec daemonum alligatio per ignem est possibilis et conveniens. Est possibilis, quia ignis id non praestat virtute naturali, sed virtute divinae potentiae et iustitiae, cuius est instrumentum, sive physicum, ut volunt

Thomistae, de quo in Tract. de Sacram., sive morale, ut volunt alii; alterutrum enim sufficit conclusioni.

Est conveniens, quia est proportionata culpae daemonum, et quoad modum peccandi, et quoad gravitatem culpae. Quoad modum peccandi, quia ea fuit superbia daemonum, quod voluerint sic praecellere, ut nec ipsi Deo subiici voluerint. Ergo convenienter subiiciuntur vilissimae rei corporeae, a qua veluti incarcerati in perpetuum detinentur et deprimuntur, ita ut verificetur illud vulgatum: « Per quae quis peccat, per haec punietur. »

Est etiam proportionata quoad gravitatem culpae, quia est maxime afflictiva et omnium poenarum acerbissima. Tanto enim malum est acerbius, quanto magis est disconveniens naturae patienti; in hac quippe disconvenientia, supposita eius apprehensione, sita est ratio mali afflictivi. Atqui nihil potest excogitari disconvenientius naturae angelicae, quam ista alligatio per ignem. Ergo. — Prob. min. 1° Per istam alligationem daemon submittitur, ut iam dictum est, rei vilissimae tamquam inferior superiori, cum tamen ea sit daemonum dignitas et praestantia, ut omnia corporalia iure naturae ei subdi deberent. 2° Alligantur potentiae daemonum, tam in ordine ad se, ita ut non possint intelligere plura quae vellent, et e contra cogantur meditari plura quae nollent, quam externe et in ordine ad locum, quia impediuntur operari ubi vellent, et coguntur operari ubi nollent, et consequenter impediuntur esse ubi vellent, et detinentur ubi nollent, tamquam in carcere angusto; quia, ut dictum est, sunt in loco per operationem. Atqui natura daemonum est activissima, et tanto magis, quanto est subtilior et perfectior. Ergo alligatio per quam impediuntur agere prout volunt, est maxime ipsis repugnans et violenta, et inde dolor omnium acerbissimus, cum ex repugnantia et violentia nascatur acerbitas doloris, ut diximus.

Petes 7° utrum daemones, praeter hanc alligationem, nullum aliud acerbius supplicium patiantur ab igne.

Resp. non paucos existimare, praeter hanc alligationem, daemones et animas separatas pati ab igne inferni dolorem similem illi quem anima unita corpori percipit, dum corpus quod informat comburitur. Alii vero Thomistae, et communius, sistunt in sola alligatione. Caeterum quominus Deus per ignem tamquam per instrumentum suae virtutis possit torquere daemones et animas separatas, sicut torquetur et cruciatur anima, dum corpus quod informat comburitur, nullam video implicantiam. An vero ita sit, incertum est, et ut verum fateamur, S. Thomas, tum hic, tum in Suppl. cit., ubi hanc materiam tractat, istius modi non meminit, sed solius alligationis.

D. Thomas, qq. 106 et 107.

Petes 1° utrum angeli loquantur.

Resp. affirmative¹.

Patet 1° ex Scriptura. Isa., VI, 3, dicitur: Seraphim clamabant alter ad alterum. Daniel., VIII, 16: Et audivi vocem viri inter Ulai, et clamavit, et ait: Gabriel, fac intelligere istam visionem. In Epist. canon. Iudae, 9: Cum Michael archangelus cum diabolo disputans altercaretur de Moysi corpore..., dixit: Imperet tibi Dominus. Et Apost., I ad Cor., XIII, 1: Si linguis hominum loquar et angelorum.

Constat etiam ratione; quia angeli componunt societatem seu rempublicam quae intellectualiter gubernatur. Sine autem locutione, nec societas, nec gubernatio subsistere potest. Et haec ratio militat etiam pro animabus separatis.

Petes 2° quomodo loquantur angeli.

Resp. unum angelum alteri loqui per ordinationem seu directionem suorum conceptuum ad alterum².

Prob. Loqui alteri, nihil est aliud quam conceptum mentis alteri manifestare. Atqui unus angelus manifestat alteri mentis suae conceptum, per hoc quod illum ut manifestandum ordinet et dirigat ad alterum. Ergo. — Minor, in quo est difficultas, prob. dupliciter: 1° Per id manifestatur conceptus angelicus per quod removetur obstaculum quo occultabatur et impediebatur eius manifestatio. Atqui, posita dicta ordinatione et directione, amovetur huiusmodi obstaculum. Ergo. — Prob. min. In nobis interior mentis conceptus quasi duplici obstaculo clauditur: primo quidem, ipsa voluntate, quae conceptum mentis potest retinere interius, vel ad extra ordinare; secundo, per grossitiem corporis, unde fit quod, cum voluntas ordinat conceptum alteri manifestandum, non statim cognoscitur ab alio, sed oportet signum sensibile adhibere. Atqui hoc secundum obstaculum non currit in angelo, et primum cessat per voluntariam directionem conceptus manifestandi alteri. Ergo.

Prob. 2° prima minor³. Angelus per species innatas, absque alia impressione aut actione obiecti in ipsum, natus est intelligere quidquid ad se pertinet et intra sphaeram cognoscibilitatis eius naturalis ponitur, alioquin non esset ex natura sua perfectus in esse cognoscibili. Atqui per hoc quod unus angelus ordinat conceptum suum ad alterum, volens illi manifestare et communicare, facit quod iste conceptus sit de pertinentibus ad illum alterum; quia sic vult illi communicari, et ad ipsum pertinere, et consequenter quod sit intra sphaeram cognoscibilitatis eius naturalis. Ergo, hac directione posita, manifestatur illi conceptus loquentis.

Petes 3° utrum angelus possit alteri loqui in quacumque distantia.

Resp. affirmative⁴. Patet 1° ex Scriptura. Luc., XVI, 24, ubi dives epulo in inferno positus, loquebatur Abrahae in limbo Patrum existenti. 2° ratione, quia locutio angelica in

intellectuali operatione consistit. Atqui intellectualis operatio est omnino independens a loco et tempore; nam etiam nostra intellectualis operatio est per abstractionem ab hic et nunc, nisi per accidens, ex parte phantasmatum. Ergo.

Petes 4° utrum angeli superiores illuminent inferiores. Resp. affirmative⁵.

Prob. Illuminare, nihil aliud est quam manifestare veritatem, non simpliciter, id enim fit per locutionem, sed cum magisterio et doctrina, id est artificioso modo, disponendo et aptando res intelligendas seu veritates, ut vi talis dispositionis alter eas possit percipere; tunc enim est quasi clarificans et illuminans alterius mentem ad percipiendam veritatem. Atqui cum angeli superiores habeant species universaliores, et perfectius, subtilius atque altius intelligant quam inferiores, possunt hos universaliores et perfectiores conceptus dividere et explicare, sicque intelligentiae inferiorum aptare atque eis communicare: quod est illuminare. Id autem eos praestare patet, quia quanto aliqua agentia magis in participatione divinae bonitatis constituuntur, tanto magis perfectiones suas nituntur in alios transfundere, ad instar bonitatis divinae, quae sese omnibus communicat. Ergo angeli qui sunt in plenissima participatione divinae bonitatis, quidquid a Deo participant, subiectis impertiuntur.

[Petes 5° in quo differunt illuminatio et locutio.

Resp. differre 1° quia, ut iam diximus, illuminatio fit per modum magisterii et doctrinae, corroborando intellectum; locutio per simplicem manifestationem conceptus. Et hinc 2° ad illuminandum requiritur quod manifestetur veritas prius ignota, ad locutionem sufficit directio manifestativa conceptus, sive sit de re ignota, vel nota, de notis enim angeli, sicut nos, possunt loqui; sive sit de rebus pertinentibus vel impertinentibus; sive animo docendi vel

discendi, ut dum angeli loquuntur Deo, et discipulus magistro⁶. 3° Illuminatio est manifestatio veritatis, ut pendet a prima veritate, quae sola est lux et regula veritatis, ut si dicas: « Coelum fuit a Deo creatum. » Loqui autem est aperire suum conceptum, sive veritas illius pendeat a Deo, sive a libertate creaturae, ut si dicas: « Volo hoc facere vel addiscere, » et potest esse falsi. Ex quibus habes, omnem illuminationem esse locutionem, non tamen omnem locutionem esse illuminationem.

Unde concludes, angelum inferiorem non illuminare superiorem⁷; quia, licet angelus inferior loquatur superiori, manifestando ei suos conceptus, id tamen non facit per modum illuminationis et magisterii, dividendo, distinguendo et aptando suos conceptus ad captum superioris, eiusque intellectum confortando, cum sit luminis inferioris et imperfectioris.

Petes 6° utrum boni angeli illuminent daemones.

Resp.⁸ quod per sanctos angelos multa de divinis mysteriis daemonibus revelantur, cum divina iustitia exigit ut per daemones aliqua fiant, vel ad punitionem malorum, vel ad exercitationem bonorum: sicut in rebus humanis assessores iudicis revelant tortoribus eius sententiam. Huiusmodi autem revelationes, si ad angelos revelantes comparentur, illuminationes sunt, quia ordinant eas ad Deum; ex parte vero daemonum non sunt illuminationes, quia eas in Deum non ordinant, sed ad expletionem propriae iniquitatis. Porro ad veram illuminationem requiritur quod manifestatio veritatis ordinetur ad Deum, sine quo non sunt nisi tenebrae.]

D. Thomas, qq. 113 et 114.

Petes 1° utrum homines ab angelis custodiantur.

Resp. affirmative.¹ Est de fide in multis Scripturae locis expressa. Psal. XC, 11: Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te omnibus viis tuis. Genes., XXXII, 23 et XLVIII, 16; Matth., XVIII, 10; Luc., II, 9; Act., XII, 7, et alibi.

Ratione suadetur². Homo in statu huius vitae constitutus est quasi in quadam via qua debet tendere ad patriam, in qua via multa pericula homini imminent, tum ab interiori, tum ab exteriori. Ergo, sicut hominibus per viam non tutam ambulantibus dantur custodes, ita et cuilibet homini, quamdiu viator est, custos angelus deputatur. Quando autem iam ad terminum viae pervenerit, tunc non habebit angelum custodem, sed habebit in regno angelum conregnantem, in inferno daemonem punientem.

Petes 2° utrum plures homines ab uno angelo, an singuli homines a singulis angelis custodiantur.

Resp. singulos homines a singulis angelis custodiri a nativitate³.

Prima pars colligitur ex Act., XII, 15. Cum puella nuntiabat Petrum ad ostium stare, fideles non credentes esse Petrum, dixerunt: Angelus eius est. Unde Hieron. in cap. XVIII Matth. ait: « Magna est dignitas animarum, ut unaquaeque habeat ab ortu nativitatis, in custodiam sui, angelum delegatum. »

Ratione suadetur⁴. Divina providentia, cuius custodia angelorum est quaedam executio circa homines, principaliter versatur circa illa quae perpetuo manent; circa vero ea quae transeunt versatur, in quantum ipsa ordinat ad

res perpetuas. Atqui homines non sunt solum incorruptibiles quantum ad communem speciem, ut aliae creaturae, sed etiam quantum ad proprias formas singulorum, quae sunt animae rationales. Ergo providentia Dei comparatur ad singulos homines, sicut comparatur ad singula genera vel species corruptibilium. — Subsumo. Atqui probabile est quod diversis speciebus rerum diversi angeli praeficiantur. Ergo etiam rationabile est ut diversis hominibus diversi angeli ad custodiam deputentur.

Secunda pars est contra quosdam antiquos, qui dicebant tantum dari angelum custodem post Baptismum⁵. Et 1° eam diserte asserit Hieron. cit. 2° Prob. ratione. Beneficia quae a Deo providentur homini in quantum habet naturam rationalem, ex tunc ei exhibentur, ex quo nascendo talem naturam accipit. Atqui tale beneficium est custodia angelorum. Ergo.

Praeter Angelos Custodes singulis hominibus privatis a nativitate deputatos, Patres et theologi communiter agnoscunt insuper speciales pontificibus, regibus et aliis personis publicis et superioribus deputari, qui eos dirigant in iis quae spectant regimen multitudinis sibi commissae⁶. Item et specialem deputari cuilibet nationi, regno, provinciae, civitati, dioecesi, ordini religioso, communitati, collegio, sodalitio, etc. Valde etiam probabile est cuilibet sacerdoti celebranti adesse angelum specialiter deputatum, qui ipsum in tanti mysterii celebratione iuvet, eiusque preces et hostias Deo offerat⁷. Colligitur ex verbis illis Canonis missae: « Iube haec perferri per manus sancti angeli tui in sublime altare tuum, etc. »

Petes 3° quae sint officia angelorum custodum erga nos.

Resp. 1° Illuminare intellectum, non infundendo species, sed aptando veritates ad captum nostrum, vel sub sensibilium similitudinibus repraesentando; sicque instruunt et docent, atque bonas cogitationes suggerunt, voluntatem

etiam excitant, ad bonum suadendo, hortando, etc. Boni occasiones subministrant, mali occasiones amovent. Ita habetur Genes., XVI, 7 et XVIII, 2; Exod., XXIII, 20 seqq.; Iudith, XIII, 20; Tob., VI, 4, XI, 2 seqq., XII, 1 seqq.; Act., V, 19, et alibi.

2° — Preces nostras et vota Deo offerunt, Tob., III, 25 et XII, 12; Apocal., VIII, 3: non ut Deus ea cognoscat, sed ut ipsi suas preces nostris precibus iungant.

3° — Damna externa avertunt, iuvant in periculis, in bello, praesertim in morte, fugant morbos, pestilentias, etc., Genes., XLVIII, 16; IV Reg., VI, 17 et XIX, 35; Tob., VI, 4 seqq., et alibi.

4° — Arcent et coercent daemones, ne noceant, vel ne tantum noceant quantum vellent, sive in temporalibus, sive in spiritualibus, Tob., VI, 16 seqq. et VIII, 3.

Et cum tot ac tanta beneficia ab angelis custodibus continuo recipiamus, eo usque ingrati sumus, ut tam insignium benefactorum, quos speciali cultu et honore prosequi deceret, vix memoriam recolamus.

Petes 4° utrum angeli custodes quandoque suos clientes deserant.

Resp. quod nunquam totaliter eos deserant⁸, sed aliquando ex parte et secundum quid. Ratio est, quia custodia angeli, ut diximus, est quaedam executio divinae providentiae circa homines generaliter facta. Atqui nec homo, nec res aliqua totaliter divinae providentiae subtrahitur. Ergo. Aliquando tamen angelus dimittit suum clientem secundum quid, prout scilicet non impedit quin vel subdatur alicui tribulationi, vel cadat in peccatum, secundum ordinem divinorum iudiciorum. Et secundum hoc Babylon et domus Israel dicuntur in Scripturis derelictae ab angelis.

Petes 5° utrum angeli doleant de malis nostris.

Resp. negative⁹, quia dolor est de his quae sunt contra voluntatem. Cum autem angeli habeant suam voluntatem

in omnibus divinae voluntati conformem, nihil accidere potest contra eorum voluntatem. Equidem non volunt peccata et mala hominum secundum se, approbant tamen voluntatem Dei ea permittentis et vindicantis.

[Petes 6° ex quo ordine sint angeli custodes. Resp.¹⁰ Angeli custodes privatarum personarum sunt ex infimo ordine, quia nuntiare minima pertinet ad angelos infimi ordinis; procurare autem quae spectant salutem unius personae privatae, videtur quid minimum in officiis angelorum. Angeli vero custodes multitudinis, aut eorum qui praesunt multitudini, sunt ex aliis superioribus ordinibus, quia quanto agens est universalius, tanto est superius. Sic igitur custodia humanae multitudinis pertinet ad Principatus, vel forte ad Archangelos, qui dicuntur principes angelorum. Ulterius, secundum S. Greg., Hom. 34 in Evang., super omnes naturas corporeas custodiam habent Virtutes, super daemones habent Potestates, super bonos spiritus habent Principatus vel Dominationes.]

Petes 7° utrum daemones impugnent et tentent homines.

Resp. affirmative¹¹, tum propter invidiam, per quam impedire nituntur profectum hominum, tum propter superbiam, per quam divinae potestatis similitudinem usurpant, deputando sibi ministros determinatos ad hominum impugnationem et excidium; sicut Deus deputat angelos determinatos ad hominum salutem. Idque patet ex Genes., III, 1 seqq.; ad Ephes., VI, 11 seqq.; i ad Tim., II, 14; I Petr., V, 8 et 9, et quotidiana atque infelici experientia.

Petes 8° utrum sit cuique suus malus angelus ad exercitium, sicut cuique est bonus ad custodiam.

Resp. plures ita sentire, post Origenem, Hom. 12 in Luc.; Greg. Nyss., Tract. de vita Moysis; Cassianum, Collat. 8, cap. 17, et S. Thomam, in II Sentent., dist. 11, a. 5, o.

Alii negant: 1° quia haec opinio nullum habet fundamentum, neque in Scriptura, neque in traditione, sed potius videtur ortum habere ex superstitione gentilium, qui duos genios cuilibet homini assignabant; 2° quia sunt plures homines incapaces exercitii ad virtutem, ut sunt pueri et amentes; 3° quia non est verisimile Deum permittere quod daemones continuo insidientur hominibus, qui iam aliunde sunt admodum infirmi.

Ad eos qui referuntur contrarium tenuisse, respondent, Origenem multis aliis erroribus scatere; Gregorio Nysseno alios Patres non assentire; opera Cassiani declarata esse apocrypha a Gelasio Papa; S. Thomam vero hanc quidem opinionem referre, sed non eam approbare.