Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Nota quod homo possit intelligi quadrupliciter actiones suas referre in finem, seu agere propter finem: 1° actualiter formaliter, 2° virtualiter, 3° interpretative, 4° habitualiter. De actuali formali intentione non est difficultas: ipsa se prodit ex terminis, et est quando quis actuali et expressa volitione finem cognitum intendit.

Virtualis intentio potest fieri dupliciter. Primo modo, quando quis vi intentionis praeteritae, non retractatae, operatur et media eligit, licet actu de fine non cogitet, ut dum medicus colligit herbas ex priori intentione medicinae aut sanitatis, de qua nunc non cogitat.

Si petas, quid sit illa virtus primae intentionis,

Resp. quod sit determinatio quaedam relicta ex prima intentione. Illa autem determinatio est aliquod dictamen ortum ex primo; unum enim oritur ex alio.

Si iterum petas, quamdiu duret illa virtus seu virtualis intentio,

Resp. probabilius, per se durare donec per contrariam intentionem amoveatur, quia non videtur aliud assignabile per quod destruatur: non solus non usus, etiam longi temporis decursu, cum enim sit quid spirituale, non pendet a tempore; non cessatio ipsius primae intentionis, non enim pendet ab eius continuatione, alias cessante actuali cogitatione aut recordatione ipsius primae intentionis, cessaret statim virtualis illa intentio, quod nemo admittit, et cuius contrarium patet ipsa experientia: sic in illo qui intendit ire Romam, non oportet quod singulis passibus Romae recordetur, et tamen vi intentionis perveniendi Romam iter prosequitur. Ergo restat quod sola intentione contraria per se desinat et destruatur. Per accidens tamen ex non usu per longum tempus potest destrui; quia, cum ipsa instabilitas mentis nostrae in tam varias intentiones praeceps ruat, ut experientia constat, ex ipso longo non usu datur locus ut aliae contrariae intentiones insurgant et primam destruant, ut docet S. Thomas de habitibus, infra q. 53, a. 3. Sed quidquid sit, et quamvis duret ista virtualis intentio, non est tamen necesse quod influat in omnia opera deliberata, vel quia forte non sunt in suum finem referibilia, ut patet in iusto peccante venialiter, vel quia fiunt ex motivo contrario huic intentioni, ut in infideli faciente eleemosynam ex motivo honestatis misericordiae, non cogitando de idolo; sicut, v. g., quamvis intentio eundi Romam virtualiter permaneat in eo qui in hunc finem aggressus est viam, si tamen aliquando curiositatis causa deflectat a via, non est ex influxu huius intentionis virtualiter permanentis, sed praeter illam. Tunc autem dignoscitur in praxi hanc virtualem intentionem influere in opus, quando quis sui compos et moraliter agens, nihil quidem de priori intentione actu cogitat, sed est in ea mentis dispositione, ut reflectens supra se, vel interrogatus quid aut quare agat, statim allegaret suam priorem intentionem, et responderet: « Hoc facio propter hoc. »

Secundo modo habetur virtualis intentio finis, quando quis facit aliquid ex natura sua ordinatum et tendens ad aliquem finem, ut minus perfectum ad suam perfectionem, sive ut participationem et inchoationem boni ad suum complementum et consummationem, sive finem cognoscat, sive non, nisi forte violenter et contra naturam sui operis illud retorqueat in alium finem; quia, inquit Author¹, semper inchoatio alicuius ordinatur ad consummationem ipsius, sicut patet tam in his quae fiunt per naturam, quam in his quae fiunt per artem: sic natura, formans embryonem, virtualiter intendit hominem; sic inferior artifex, construens ex mandato superioris artificis opus iuxta regulas suae artis inferioris, virtualiter intendit artificis superioris finem, quem forte ignorat; sic qui iacit fundamenta domus, intendit domum; qui proiicit semen in terram, intendit fructum quem forte non novit. Ex quo principio probat S. Doctor quod, cum omnis inchoatio perfectionis ordinetur in perfectionem consummatam, quae est per ultimum finem, quilibet deliberate agens, intendat ultimum finem, si non explicite in se, saltem implicite et in sui inchoatione. Quidam vocant hanc secundam intentionem virtualem interpretativam, sed improprie; datur enim altera stricte et proprie interpretativa, quae sequitur. Melius ergo haec secunda intentio virtualis dicenda est virtualis implicita; prima autem quae est ex vi prioris intentionis explicitae, dicitur virtualis explicita.

Interpretativa intentio, prout distinguitur a virtuali secundo modo, dicitur, non quae sit aut fuerit de facto, sed quae praebet fundamentum existimandi quod foret, si de fine cogitaretur, quatenus scilicet ex dispositione et modo operandi subiecti iudicatur et praesumitur aliquem sic voliturum, si adverteret, vel casus occurreret: v. g., qui dat eleemosynam pauperi quem sub veste peregrina credit extraneum, et tamen est propinquus, dicitur interpretative voluisse dare propinquo, si cognovisset.

Habitualis intentio seu relatio dicit puram concomitantiam habitus alicuius cum actu, absque ullo influxu, sive actuali, sive virtuali, in actum; ut si iustus dormiens recitaret preces, aut sui potens peccaret venialiter, dicitur ista referre habitualiter in Deum, propter concomitantiam habitus charitatis. Unde differt, ut patet, habitualis intentio ab actuali et virtuali. Differt etiam ab interpretativa; quia habitus, praecise ut informans potentiam, est tantum inclinatio in actu primo et quoad specificationem actus solum, indigens intentione et dictamine ut in actum exeat, et de se compatitur intentionem et dictamen in oppositum, ut patet in iusto peccante venialiter. Unde, praecise ut talis, non inducit praesumptionem quod agens tale quid vel tali intentione ageret, nisi aliunde in acquisitione huiusmodi habitus per actus ex prima intentione elicitos, remaneat aliqua virtus seu determinatio, vi cuius agat. Sed tunc reincidit cum virtuali primo modo, et non est pure habitualis.

His paululum immorari libuit, quia per totam ferme Theologiam currunt. Sint ergo dicta semel pro semper, et firmiter memoria teneantur.

Dico: Quaecumque homo vult deliberate, ea vult actu vel virtute propter ultimum finem².

Prob. 1°. Quidquid appetit homo, appetit sub ratione boni. Ergo quaecumque vult deliberate, ea vult actu vel virtute propter ultimum finem. — Prob. conseq. Illud quod appetit sub ratione boni, vel appetit ut summum et perfectum plene satiativum, et sic est ultimus finis; vel appetit ut minus perfectum tendens in bonum perfectum, quia semper inchoatio alicuius ordinatur ad consummationem ipsius, et ita omnis inchoatio perfectionis ordinatur ad perfectionem consummatam, quae est ultimus finis. Ergo. — Vide praenotamina.

Prob. 2°. Sic se habet ultimus finis in movendo appetitum, sicut prima causa efficiens in movendo alias causas ad agendum³. Atqui causae secundae non movent, nisi moveantur a prima. Ergo fines secundarii, seu secunda appetibilia, non movent appetitum, nisi dependenter a primo appetibili, quod est ultimus finis.

Sed petes, quis sit iste finis ultimus quem homo intendit in omni actu deliberato: an materialis, an formalis?

Resp. aliquando esse materialem et in concreto, aliquando esse formalem, nempe beatitudinem in communi; nec plus evincunt rationes D. Thomae. Ita Sylvius, Serra, Contenson et alii, contra Ioannem a S. Thoma et Gonet: eaque responsione facilius solventur difficultates aliunde multum implicatae.

Ut itaque redeamus ad difficultates praecedentis articuli, iustus peccans venialiter habet pro fine proximo creaturam seu voluptatem aliquam particularem; infidelis, seu peccator, agens aliquod bonum opus morale, habet similiter pro fine proximo honestatem istius operis: uterque autem habet pro fine ultimo esse beatum, seu beatitudinem ut sic, appetitus satiativam. Et hinc solvuntur difficultates. Nam

Sequitur 1° peccatum veniale iusti non evadere mortale, quia iste communissimus finis beatitudinis ut sic, utpote necessario amatus et de se indifferens ut applicetur obiecto honesto vel turpi, nullam tribuit actui honestatem vel malitiam.

Sequitur 2° neque iustum peccantem venialiter, neque infidelem aut peccatorem facientem aliquod bonum opus morale, habere duos ultimos fines totales; quia finis ille communis non ponit in numero cum particulari, scilicet Deo aut creatura, sed se habent ut quo et ut quod, sicut abstractum et concretum, quae non ponunt in numero, nec censentur absolute plura.

Sequitur 3° neque peccatorem neque infidelem peccare in suis operibus moraliter bonis; quia, ut dictum est, iste finis communis de se non tribuit bonitatem aut malitiam actui, sed est indifferens et potest determinari aliquo fine vel obiecto particulari honesto, cui si nulla prava circumstantia admisceatur, actus erit moraliter bonus.