Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, q. 9.

[Petes 1° an Deus sit omnino immutabilis.

Resp. affirmative¹.

Est contra Stoicos, qui, teste Origene, lib. III contra Celsum, censuerunt Deum esse corpus mutabile, et contra Socinianos, qui docuerunt Deum esse mutabilem, non quidem in substantia sua, sed in suis decretis.

Prob. 1°. Est de fide. Concil. Nicaenum I: « Eos qui dicunt vel creatum vel mutabilem Dei Filium, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia. » In concil. Lateran. IV definitum est quod Deus sit immutabilis.

Prob. 2° ex Scriptura. Num., XXIII, 19: Non est Deus quasi homo, ut mentiatur; nec ut filius hominis, ut mute- tur. Malach., III, 6: Ego Dominus, et non mutor. Iacob., I, 17: Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio.

Prob. 3° ratione² quae est virtualiter triplex. Ad naturam mutationis requiritur: 1° potentialitas cum privatione, ut terminus a quo; 2° forma de novo acquirenda, ut terminus ad quem; 3° subiectum susceptivum successive plurium formarum. Atqui primum excluditur in Deo ratione actus puri, secundum ratione infinitae perfectionis, tertium ratione summae simplicitatis. Ergo.

Confirm. Si Deus posset mutari, mutaretur vel in melius, vel in peius, vel in aequale; vel amitteret quod habet, vel acquireret quod non habet. Haec autem omnia importare imperfectionem manifestum est.

Dices: Deus factus est et fit quotidie de non operante operans, ut patet in creatione mundi, quae facta est in tempore et in quotidiana productione novorum effectuum continuatur. Ergo mutatur.

Resp. Nego ant. Deus enim ab aeterno operatur quod fit in tempore, quia eius operatio formaliter immanens et virtualiter transiens non distinguitur ab ipso; nihil enim est aliud quam ipsa eius voluntas qua vult ab aeterno aliquid fieri in tempore; unde tota mutatio se tenet ex parte creaturae. Non tamen denominatur ab aeterno creans aut operans, quia denominatio extrinseca creatoris aut operantis pendet ab effectu in tempore producto.

Hanc difficultatem egregie expungit S. Augustinus, lib. XII de Civitate Dei, cap. 17, n. 2: « Quia, ait, illis [philosophis gentilibus] quidquid novi faciendum venit in mentem, novo consilio faciunt, mutabiles quippe mentes gerunt; profecto non Deum, quem cogitare non possunt, sed semetipsos pro illo cogitantes, non illum, sed seipsos, nec illi, sed sibi comparant. Nobis autem fas non est credere, aliter Deum affici cum vacat, aliter cum operatur; quia nec affici dicendus est, tanquam in eius natura fiat aliquod quod non ante fuerit. Patitur quippe qui afficitur, et mutabile est omne quod aliquid patitur. Non itaque in eius vocatione cogitetur ignavia, desidia, inertia; sicut nec in eius opere labor, conatus, industria. Novit quiescens agere, et agens quiescere. Potest ad opus novum, non novum, sed sempiternum adhibere consilium; nec poenitendo quia prius cessaverat, coepit facere quod non fecerat. Sed et si prius cessavit, et posterius operatus est, quod nescio quemadmodum ab homine possit intelligi, hoc procul dubio quod dicitur, prius et posterius, in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. In illo autem non alteram praecedentem altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem, sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res quas condidit, et ut prius non essent egit, quamdiu non fuerunt, et ut posterius essent, quando esse coeperunt: hinc eis qui talia videre possunt mirabiliter fortassis ostendens, quam non eis indiguerit, sed eas gratuita bonitate condiderit, eum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. »

Petes 2° an esse immutabile sit proprium Dei.

Resp. affirmative³.

Prob. Omnis creatura est mutabilis, vel secundum esse substantiale, sicut corpora sublunaria; vel secundum esse locale tantum, sicut corpora coelestia; vel secundum ordinem ad finem et applicationem virtutis ad diversa, sicut in angelis; vel secundum varias perfectiones accidentales, ut sunt omnia entia creata finita et imperfecta; vel tandem secundum esse et non esse, ut iterum universaliter omnes creaturae quae sunt in potentia creantis et conservantis quoad esse et non esse. Atqui Deus nullo ex his modis est mutabilis, ut per singulos discurrenti patebit, et patet ex dictis prima quaestione. Ergo.]