Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, a q. 54 ad q. 60.

Petes 1° utrum angeli indigeant speciebus, ad se et alia a se cognoscendum.

Resp. 1°. Angelus, ad se cognoscendum, non indiget specie impressa, sed seipsum cognoscit per suam substantiam gerentem vices speciei impressae, non expressae¹.

Prob. prima pars. Species impressa obiecti vicaria, non est necessaria, nisi ut obiectum quod est extra intellectum fiat illi intime praesens, et id quod est materiale fiat immateriale immaterialitate eiusdem ordinis cum intellectu intelligente; si namque obiectum ex se sit intime praesens intellectui in esse intelligibili, superflua est species, ut late dixi in tract. de Deo, dissert. de visione Dei. Atqui substantia angeli est intime praesens suo intellectui, et immaterialis immaterialitate eiusdem ordinis cum illo, ut patet. Ergo.

Prob. secunda pars, quia, quamvis substantia angeli sit secundum se intelligibilis, quia immaterialis, non est tamen in tanto gradu immaterialitatis, ut sit actu intellecta², sicut diximus de essentia Dei in tract. de Deo, dissert. 4. Unde ad hoc requiritur species expressa.

Resp. 2°. Angelus non cognoscit alia a se per suam substantiam, sed ad hoc indiget speciebus impressis³.

Prob. Ad cognitionem alicuius obiecti requiritur, ut iam dictum est, quod obiectum sit intime praesens intellectui in esse intelligibili, sive per se, sive per speciem illius repraesentativam, iuxta illud Augustini communiter receptum: « Ex obiecto et potentia paritur notitia. » Atqui entia creata non possunt esse intime praesentia intellectui angelico per se, seu in sua entitate, ut per se patet. Neque substantia angeli potest esse species repraesentativa illorum: non enim est illorum similitudo, neque effectus, neque causa saltem adaequata; licet enim angeli ad aliquas formas concurrant, non tamen immediate nec adaequate, sed tantum per motum localem, applicando activa passivis. Quantumvis ergo suam substantiam penetrent, non possunt in ea ut in causa distincte cognoscere alia entia: quippe quae cum in illa adaequate et distincte non contineantur, ita nec in illa relucere possunt.

Petes 2° utrum species quibus angelus alia a se cognoscit, sint a rebus acceptae, an congenitae et connaturales.

Resp. Species angelorum non sunt a rebus acceptae, sed a Deo in sui creatione inditae, et ideo connaturales et congenitae⁴.

Prob. 1° authoritate. Ezech., XXVIII, 12 et 13, de Lucifero dicitur: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia et perfectus decore..., in die qua conditus es. Dionys., de Div. nom., c. 7: « Angeli non congregant divinam cognitionem a rebus divisibilibus aut sensibilibus. » Et Aug., lib. II sup. Genes. ad litt., c. 8, n. 16: « Caetera quae infra [Angelos] sunt, ita creantur, ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae, ac deinde in genere suo. » Quod intelligi non potest nisi de creatione in esse intelligibili quod habent per species.

Prob. 2° ratione⁵. Substantiae spirituales inferiores, scilicet animae humanae, habent esse affine corpori, in quantum sunt corporum formae, et ideo ex ipso modo essendi competit eis ut a corporibus et per corpora suam perfectionem intelligibilem consequantur, alioquin frustra corporibus unirentur. Ergo angeli, cum sint omnino immaterialiter a corporibus totaliter absoluti et in esse intelligibili subsistentes, perfectionem suam intelligibilem non consequuntur a corporibus et per corpora, sed per intelligibilem influxum quo a Deo species rerum cognitarum acceperunt simul cum sua intellectuali natura.

Confirmatur. Obiectum materiale exterius non potest naturaliter agere immediate in potentiam pure spiritualem, ipsam movendo et immittendo ei suam speciem. Neque dici potest quod obiectum materiale exterius non ageret in angelum, sed quod angelus ageret in illud, abstrahendo ab illo species; quia, si angelus non praehabeat species illorum obiectorum materialium, erunt illi incognita, proindeque non poterit illis applicare suam virtutem, nec operari in illa, ut ab eis abstrahat species. Item, angeli saepe cognoscunt obiecta extra sphaeram suae activitatis, in quae ideo operari non possunt. Tandem, si angelus suam perfectionem a corporibus haberet, sicut anima nostra, ab illis dependeret: quod dici non potest.

Argumentum quod opponitur de cognitione futurorum, solvetur infra.

Petes 3° utrum species quibus angeli intelligunt, sint universales, et eo universaliores, quo angeli sunt superiores.

Per species universales intelligimus quae multa repraesentant, et eo universaliores, quo plura repraesentant, non solum in communi, sed in particulari et distincte.

Resp. affirmative⁶. Quia quanto ens creatum est propinquius et similius Deo in ordine intellectuali, tanto per species pauciores et universaliores intelligit. Atqui angeli

sunt Deo propinquiores et similiores in ordine intellectuali, quam homines, et angeli superiores, quam inferiores. Ergo. — Minor est certa. — Prob. mai. Quanto ens creatum est propinquius et similius Deo in ordine intellectuali, tanto magis participat perfectiones divinas in illo ordine. Atqui Dei perfectio est quod intelligat omnia per unum medium, nempe per suam essentiam, quae est illi loco speciei. Ergo.

Petes 4° utrum angeli cognoscant singularia materialia. Resp. affirmative⁷. Est de fide.

Prob. ex Scriptura. 1° Nullus potest custodire quod non cognoscit. Sed angeli custodiunt homines singulares, iuxta illud Psal. XC, 11: Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis. 2° Iuxta fidem, haec inferiora administrantur per angelos, secundum illud Hebr., I, 14: Omnes sunt administratorii spiritus. Atqui, si singularium notitiam non haberent, nullam providentiam habere possent de his quae in hoc mundo aguntur, cum actus sint singularium. Ergo.

Ratio autem petitur ex principio Augustini communiter recepto, scilicet Deum ab aeterno formasse ideas rerum producendarum, deinde illas menti angelicae impressisse, ac tandem ad extra producere, ita ut species angelicae sint derivatae et exemplatae ab ideis divinis. Quo posito, sic discurro cum authore⁸: Rationes ideales in Deo existentes sunt effectivae rerum, non solum quantum ad formam, sed etiam quantum ad materiam, et ideo sunt similitudines rerum quantum ad utrumque; et propter hoc cognoscuntur res a Deo, non solum in universali natura ex parte formae, sed etiam in sua singularitate ex parte materiae. Sicut autem ab intellectu divino effluunt res naturales secundum materiam et formam, ut sint ex utroque, ita effluunt formae seu species intellectus angelici ad cognoscendum utrumque. Et ideo per formas seu species innatas cognoscunt res in sua singularitate et universalitate, in quantum sunt similes formis activis, scilicet ideis in mente divina existentibus, quamvis ipsae non sint rerum factivae.

Petes 5° utrum angeli lumine naturali cognoscant certo futura mere contingentia, ut sunt actus liberi hominis.

Resp. Negative⁹.

Prob. 1° authoritate Scripturae et Patrum. Id quod est proprium signum divinitatis, non convenit angelis. Atqui cognoscere futura contingentia, est proprium signum divinitatis. Ergo. — Prob. min. 1° ex Script. Isa., XLI, 23: Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus quia dii estis vos.

Prob. 2° ratione¹⁰. Futura contingentia non possunt certo cognosci ab angelis, neque in suis causis, neque in seipsis. Non in suis causis creatis, quia sunt contingentes et indifferentes ad utrumlibet; neque in causa increata, libero scilicet Dei decreto, quod est omni intellectui creato naturaliter impervium. Non in seipsis; ideo enim Deus illa certo in seipsis cognoscit, quia videt omnia in sua aeternitate, quae cum sit simplex, adest toti tempori et ipsum concludit; unde unus eius intuitus fertur in omnia quae aguntur per totum tempus, sicut in praesentia, videtque omnia ut in seipsis sunt, ut diximus de scientia Dei, ad q. 14. Angelicus autem intellectus et quilibet intellectus creatus deficit ab aeternitate divina. Ergo.

Dices: Angeli habent species futurorum antequam fiant; quando enim futura fiunt praesentia, angeli non recipiunt novas species pro illis cognoscendis, sed per congenitas illa cognoscunt, ut diximus. Atqui, posita specie et intellectu expedito, ponuntur sufficientia principia ad intelligendum obiectum. Ergo non est ratio cur denegetur angelis futurorum cognitio. — Confirmatur. Veritas illorum futurorum determinate sumpta est aliquid creatum. Ergo alicui intellectui creato proportionatum; quidni intellectui angelico, ut inter creatos perfectiori?

Resp. huic argumento, quod summam difficultatis continet, ex Authore¹¹, species angelicas esse quidem repraesentativas in actu primo omnium singularium, non tamen ea repraesentare in actu secundo, nisi dum existunt; et hoc ob duplicem rationem. Prima est, quia tunc solum cum res existunt, habent naturam per quam assimilantur speciebus quae sunt in mente angeli; dum autem sunt futurae, nondum habent naturam per quam illis assimilantur. Secunda ratio est, quia species angelica non repraesentat actu, neque angelus cognoscit naturaliter actu, nisi quae de facto pertinent ad hoc universum. Est enim finita cognitio angeli, non potest autem congruentior terminus illi assignari, quam latitudo huius universi; et aliunde, si extenderetur extra universum, cum non esset ratio cur ad unum potius quam ad aliud extenderetur, omnia possibilia saltem divisive attingeret. Insuper, extra hoc universum non est aliqua causa, nisi Deus; nulli autem intellectui creato connaturale est cognoscere res in Deo. Porro, futura nondum pertinent ad ordinem huius universi, sed pertinebunt quando existent.

Verum haec radicantur in altiori principio SS. Aug. et Thomae, de quo iam dictum est, nimirum species angelicas non repraesentare naturas rerum quomodocumque, sed prout ipsae naturae descendunt et derivantur ab ideis divinis, a quibus etiam ipsae species derivantur et exemplantur; unde species angelicae, ut dictum est, habent in repraesentando quod ideae divinae habent in causando. Ideae autem divinae causant naturas in individuis successive. Ergo ipsae species quae derivantur ab his ideis accipiunt vim repraesentandi naturas in individuis successive, sicque petunt repraesentare individua quando sunt in universo producta ab ipsis ideis divinis, non quando non sunt.

Petes 6° utrum angeli cognoscant naturaliter cogitationes seu secreta cordium.

Per cogitationes cordium intelligimus¹² hic actus immanentes liberos, tam intellectus, quam voluntatis, qui neque aliquo effectu seu signo exteriori, neque ipsa cogitantis voluntate manifestantur.

Resp. Negative.

Prob. 1° authoritate¹³. Quod est proprium Dei non convenit angelis. Atqui cognoscere cogitationes cordium, est proprium Dei. Ergo. — Prob. min. ex Scriptura. Ⅱ Paralip., VI, 30, dicitur: Propitiare et redde unicuique secundum vias suas quas nosti eum habere in corde suo; tu enim solus nosti corda filiorum hominum.

Prob. 2° ratione¹⁴. Quae a sola voluntate libera hominis et a Deo dependent, seclusa quavis dependentia a causis naturalibus aut connexione cum illis, haec ab angelis non sunt naturaliter cognoscibilia, sed solum ab ipso volente, et a Deo cui subiacet voluntas. Atqui actus liberi voluntatis et intellectus pendent a sola voluntate et solo Deo, seclusa quavis dependentia a causis naturalibus seu connexione cum illis. Ergo. — Minor est certa. Nulla enim causa creata, sed solus Deus, qui est primum et universale principium, ac ultimus finis voluntatis nostrae, potest in eam illabi et agere atque eam determinare, ut iam dictum est; et patet, quia ipsa habet plenum dominium ab omni creatura absolutum, et plenam indifferentiam in suos actus, ut eos ponat vel non ponat, ut positos revocet aut continuet. — Prob. mai. Angelus non habet vim naturalem intelligendi quodcumque intelligibile, sed tantum illud quod pertinet ad ordinem huius universi, vel tamquam pars illius, vel cum eo connexionem habens. Atqui actus internus liber non pertinet ad ordinem huius universi, nec cum eo ullam connexionem habet. Ergo. — Mai. patet ex dictis in resp. praecedenti. — Prob. min. Ordo universi consistit in subordinatione et connexione causarum naturalium, qua particularia per universalia, corporalia per spiritualia, inferiora per superiora aguntur et reguntur; unde, ut aliquid pertineat ad ordinem universi, debet esse vel causa superior nata movere inferiores, vel ab illis dependere. Atqui actus internus liber est extra totum ordinem causarum naturalium, ita ut a nulla dependeat, sed a sola voluntate libere et indifferenter eliciente, et a solo Deo determinante, ut iam dictum est. Ergo.

Dices: Per solum consensum cogitantis eius cogitatio fit manifestabilis angelo, ut communiter admittitur. Atqui consensus cogitantis nihil cognoscibilitati suae cogitationis addit, sed solam denominationem extrinsecam. Ergo ante illum consensum erat cognoscibilis ab angelo.

Resp. quod, quamvis consensus cogitantis nihil addat directe cognoscibilitati suae cogitationis, addit tamen indirecte, quatenus facit cogitationem suam quodam modo pertinere ad illum ad quem illam dirigit. Angelus autem cognoscit quidquid ad se ipsum pertinet.

Petes 7° utrum angeli cognoscant naturaliter mysteria gratiae.

Resp. negative¹⁵. Patet ex responsione praecedenti. Si enim angelus non potest cognoscere cogitationes alterius ex eius voluntate dependentes, multo minus potest cognoscere ea quae ex sola Dei voluntate dependent. Et ita argumentatur Apostolus I Cor., II, 11: Quis enim hominum scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? ita et quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi Spiritus Dei.

Petes 8° utrum angelus sit semper intelligens actu.

Resp. angelum necessario seipsum semper actu intelligere¹⁶.

Prob. Angelus seipsum intelligit per suam substantiam, tamquam per speciem intelligibilem, ut dictum est. Atqui substantia propria est eius intellectui semper intime praesens, eumque semper informat in esse intelligibili. Ergo eam semper necessario actu intelligit; sicut, si oculus

apertus continuo informaretur specie alicuius obiecti illuminati, semper illud necessario videret.

Petes 9° utrum angelus sit proprie et formaliter discursivus.

Resp. Negative¹⁷.

Prob. Discurrere proprie et formaliter est ex uno magis noto aliud minus notum cognoscere distinctis cognitionibus, ita quod una prior cognitio sit causa alterius, sive quod ex priori cognitione unius pariatur cognitio alterius, sicut contingit in nobis, qui, ob debilitatem intellectualis luminis, non possumus simul et semel principia et conclusiones in eis inclusas cognoscere. Atqui non sic cognoscunt angeli, sed, ob plenitudinem intellectualis luminis et universalitatem specierum, statim primo et uno aspectu attingunt principiorum totam virtutem, et consequenter quae in eis continentur atque ex eis deduci possunt: et ideo dicuntur intelligentiae. Ergo.

Quoad voluntatem,

Petes utrum angelus se et Deum diligat necessario quoad exercitium.

Resp. 1°. Probabilius videtur angelum se necessario diligere quoad exercitium.

Prob. 1°. Angelus se cognoscit necessario quoad exercitium, ut dictum est superius. Ergo vult necessario se cognoscere; quamvis enim haec cognitio sit necessaria, est tamen voluntaria. — Subsumo. Atqui velle se cognoscere, est se amare; est enim velle sibi bonum, quia bonum est angelo quod se cognoscat.

Prob. 2°. Omnis motus reducitur in aliquem motum a natura determinatum, sicut in animali omnes motus reducuntur in motum cordis, qui fluit a natura animalis tamquam eius proprietas inseparabilis. Ergo in angelo sicut omnis intellectio reducitur in cognitionem sui, tamquam in primam cognitionem a natura determinatam, ita omnis eius amor reducitur in amorem sui, tamquam in primum

amorem a natura determinatum; pari enim passu procedunt intellectio et volitio, suntque sibi invicem causae in diverso genere.

Non ergo eruimus hanc necessariam dilectionem ex substantia angeli tamquam ex obiecto, ut opinantur defensores oppositae sententiae; fatemur namque, nullum obiectum, nisi bonum universale et infinitum, scilicet Deum clare visum, posse implere capacitatem voluntatis nostrae et illam necessario rapere. Sed eruimus ex ipsa angeli substantia tamquam a principio a quo dimanat ut proprietas. Et hinc solvuntur praecipuae obiectiones quae opponuntur.

Resp. 2°. Angelus diligit Deum dilectione necessaria quoad exercitium.

Sequitur ex praecedenti; quia impossibile est quod angelus diligat se dilectione necessaria quoad exercitium, quin simul eadem necessitate diligat authorem et conservatorem sui tamquam bonum sibi proprium.

Sed statim exurgit difficultas. Angelus se diligit post peccatum eadem ipsa necessitate qua se diligit ante peccatum; currunt enim rationes primae responsionis pro omni statu. Si ergo ex amore sui necessario quoad exercitium, sequatur necessario amor Dei necessarius quoad exercitium, sequitur quod angelus, post peccatum et in actuali peccato, diligat Deum dilectione necessaria quoad exercitium. At quomodo stare potest actualis amor Dei cum eius odio actuali, actualis conversio ad ipsum cum actuali aversione ab ipso? Neque dicas quod in peccato sit actualis aversio a Deo ut authore supernaturali tantum, quae stare potest cum conversione actuali ad Deum ut authorem naturalem; nam contra est quod, dum angelus peccat directe contra Deum ut authorem supernaturalem, peccet indirecte contra eum ut authorem naturalem, ut dicemus infra. Est ergo actualiter aversus per peccatum a Deo ut authore naturali, et simul conversus per dilectionem necessariam ad Deum ut authorem naturalem.

Resp. breviter, daemones odio habere Deum ut authorem supernaturalem et iustum sui criminis vindicem,

illum autem diligere ut authorem naturalem, et esse conversos ad Deum ut authorem naturalem physice et necessario per naturam, esse autem ab eo aversos moraliter et libere per peccatum: in quibus nulla est implicantia, quia non sunt de eodem sub eadem ratione et eodem modo.