Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Quia, ut dixi, affines sunt sententiae Lessii et Congruistarum, quas hucusque impugnavimus, et in hoc praecipuo conveniunt, quod praedestinatio ad gloriam sit ex praeviso bono usu gratiae, non quem dat efficaciter vi sua gratia, sed quem emendicat a libero arbitrio, et in id probandum collimant omnia argumenta quae solent proponi contra praedestinationem gratuitam ; nos autem id in utraque conclusione negamus : consequenter argumenta quae militant contra unam conclusionem, militant pariter contra aliam, et ideo omnia hic indistincte proponimus. Sed ad eorum faciliorem solutionem,

Nota 1° praedestinationem posse considerari dupliciter : in ordine intentionis et in ordine executionis. In ordine executionis iterum dupliciter : in ordine executionis praeconceptae et volitae, et in ordine executionis exercitae. Etenim Deus primo gratis intendit ab aeterno dare aliquibus gloriam, ut praemium per merita obtinendum, consequenter dare merita ; et hic est ordo intentionis quem nostri vocant decretum intentivum, quod sic exprimi potest : Volo hunc perducere ad gloriam per modum praemii, atque ob id illi praeparare media congrua. Deinde, Deus ab aeterno praeconcipit et decernit dare in tempore prius media per quae possit obtineri haec gloria ut praemium ; et hic est ordo executionis praeconceptae et volitae, quem nostri vocant decretum executivum, quodque sic exprimitur : Volo huic prius dare merita, et propter merita gloriam. Tandem, in tempore confert merita, et propter merita gloriam ; et hic terminatur ordo executionis exercitae. Igitur merita intrant ordinem intentionis, non ut motiva aut finis, sed ut effectus ; intrant autem ordinem executionis ut motiva, non per modum finis, sed ut media seu dispositiones dignificantes personam et reddentes eam aptam praemio.

§ I. — Solvuntur obiectiones ex Scriptura.

Obiicies 1° cum Honorato Tournely, illud Matth., XXV, 34 et 35 : Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim, et dedistis mihi manducare. Ad reprobos vero dicitur, ibidem, 41 : Discedite a me, meledicti, in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis eius. Ubi bona opera referuntur tanquam ratio, non solum collationis regni, sed etiam praeparationis et destinationis ad illud, quasi diceret : Paratum et destinatum est vobis regnum, quia fecistis eleemosynam pauperibus : Esurivi enim, et dedistis mihi manducare. Ergo.

Resp. Si Tournelius textum non mutilasset, et verba immediate sequentia secundam propositionem non tacuisset, in eis apertam sui argumenti invenisset solutionem, seu potius nullum fuisset argumentum quod indigeret solutione. Sic enim fert secunda sententia Domini : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis eius; esurivi enim, et non dedistis mihi manducare. Utraque sententia, tam praedestinatorum quam reproborum, eodem tenore, ut vides, effertur. Atqui particula causalis enim in secunda propositione non refertur ad τὸ paratus, sed ad discedite; alioquin sensus foret, infernum esse paratum diabolo, quia reprobi non fecerunt eleemosynam, quod est absurdum. Ergo similiter in prima propositione eadem particula enim non refertur ad τὸ paratum, sed ad τὸ possidete, quasi diceret praedestinatis : Possidete regnum, quia fecistis opera misericordiae; quod totum spectat executionem.

Sed, etsi daremus gratis, τὸ enim referri ad τὸ paratum, intelligeretur de praeparatione in ordine executionis praeconceptae et volitae, non in ordine intentionis. Unde, cum instat Tournelius, eodem modo dari regnum in tempore quo est paratum ab aeterno, verum est de praeparatione aeterna in ordine executionis, non in ordine intentionis. In ordine enim intentionis prius intenditur finis, deinde media; in ordine autem executionis prius intenduntur media ex quibus sequitur assecutio finis; quia, ut dictum est, quod est primum in intentione, est ultimum in executione, et e contra.

Obiicies 2° cum eodem, Matth., XXII, 14. Proponitur parabola de invitatis ad nuptias, ad quas quia multi venire noluerunt, concludit Dominus : Multi sunt vocati, pauci electi. Ergo pauci electi, quia pauci voluerunt venire. Ergo electio illa supponit bonam eorum voluntatem qui per gratiam vocati venire voluerunt.

Resp. Nego consequentiam, quae nullatenus sequitur ex verbis Salvatoris. Non ergo ideo pauci electi, quia pauci venire voluerunt, sed e contra pauci venire voluerunt, quia pauci sunt electi; ita ut accessus ad nuptias sit, non causa, sed effectus electionis. Unde, a posteriori, seu tanquam ab effectu, ex hoc quod pauci venerint, bene infertur quod pauci sint electi.

Obiicies 3° cum eodem, illud ad Rom., VIII, 29 : Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui. Praescientia hic praevia est praedestinationi. Quos praescivit... praedestinavit, id est, quos praescivit beneficio gratiae Filio suo conformes futuros, hos et praedestinavit.

Resp. 1° iuxta quosdam, Apostolum intelligere praescientiam fundatam in decreto, iuxta regulam S. Aug., de Dono persev., cap. 19, n. 48, scilicet, cum agitur de vocatione electorum, praescientiam apud verbi Dei tractatores intelligendam esse praedestinationem, et sic sensus Apostoli erit : Quos praedestinavit ad gloriam, hos praedestinavit conformes futuros, beneficio gratiae, imagini Filii sui, per exercitium bonorum operum.

Resp. 2° iuxta alios, et, ut videtur, conformius textui Apostoli, τὸ praescivit et τὸ praedestinavit ab eo sumi pro eodem, et utrumque referri ad conformitatem cum Christo, non in gratia, sed in gloria; ita ut sensus sit : Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui in gloria, hos in tempore vocat, iustificat, et tandem glorificat.

§ II. — Solvuntur obiectiones ex Patribus.

Obiicies 1° cum Tournelio. S. Prosper in Epist. ad Aug. scribit, unam fere omnium veterum Patrum fuisse mentem ac sententiam, praedestinationem hominum ad gloriam fieri ex praevisis meritis gratiae. Ergo.

Resp. S. Prosperum, non suam, sed Semi-Pelagianorum sententiam, seu potius querelam et calumniam referre : « Multi, inquit S. Prosper, servorum Christi in Massiliensi urbe consistunt, in sanctitatis tuae scriptis quae adversus Pelagianos haereticos condidisti, contrarium putant Patrum opinioni et ecclesiastico sensui, quidquid in eis de vocatione electorum secundum Dei propositum disputasti. »

Inst. 1° cum eodem. S. Prosper dicit : « Illud qualiter diluatur, quaesumus, patienter insipientiam nostram ferendo, demonstres. » Ergo loquitur ex propria sententia.

Resp. Nego conseq. Imo ex verbis Prosperi oppositum sequitur. Itaque S. Prosper obiectioni Semi-Pelagianorum solvendae se putans imparem, recurrit ad Augustinum, eam ipsi exponit, et humiliter fatendo suam ignorantiam, rogat ut demonstret quomodo sit diluenda et solvenda. Ex quo palam sequitur quod S. Prosper non credat obiectioni, non eam referat ut propriam sententiam, nec proprio nomine loquatur, sed e contra quod eam reputet falsam, cum eius solutionem requirat.

Inst. 2° cum eodem, ex S. Ambros., lect. 5 de Fide, cap. 6; S. Hieron. Epist. 105, ad Hebidiam, Chrysostomo, hom. 8 in cap. XXV Matth., qui docent praedestinationem innixam praescientiae. Ergo.

Resp. 1° ex Aug., qui, de Praedest. sanctor., cap. 14, n. 27, dicit priores Patres, ante ortam haeresim Pelagianam, quaestionem hanc obiter tantum attigisse, ideoque non mirum, si quaedam eorum expressiones sint minus accuratae, quamvis tamen principium ex quo praedestinatio gratuita eruitur asseruerint : item de Dono persev., cap. 19, n. 48, ipsos Patres loqui de praescientia fundata in decreto divino, et non in voluntate creata, quae praescientia includitur in ipsa praedestinatione; ideoque per praescientiam, apud illos, intelligendam esse praedestinationem.

Resp. 2° SS. Patres loqui de praedestinatione in ordine executionis praeconceptae, quia sic spectata est nobis notior et ad commendanda bona opera aptior, non vero de praedestinatione in ordine intentionis. Hanc enim profundiorem quaestionem, quam discutere Augustinum coegit haeresis Pelagiana, vix aut ne vix attigerunt; quod patet ex ipsis Semi-Pelagianis, qui cum veterum Patrum monumenta diligentissime scrutati fuissent, conqueruntur apud Hilarium, in Epist. ad Aug., ipsum novam hanc quaestionem frustra movisse, quam nullus Patrum ante ipsum movisset, et sine qua gratiam populis utiliter praedicabant. Insistebant ergo SS. Patres praedestinationi spectatae secundum ordinem executionis volitae; quia, ut dixi, sic spectata, nobis est notior et ad commendanda merita aptior. Qua etiam ratione multi qui post haeresim Pelagianam tractatus asceticos scripserunt, imo nos ipsi et qui nobiscum consentiunt, quamvis pro aris et focis praedestinationem gratuitam in ordine intentionis defendamus; dum tamen e sacro pulpito populos ad bona opera hortamur, praedestinationem secundum ordinem executionis spectamus, et easdem expressiones adhibemus quas adhibuerunt veteres Patres : quia praedestinatio sic spectata pendet a bonis operibus, nec nisi post illa, et propter illa, praemium confert et conferre decernit; eoque sensu vere dicitur neminem praedestinari ad gloriam, nisi propter praevisa merita.

Responsionem hanc, quamvis verissimam et fundatissimam, Honoratus Tournely, pro sua in nos modestia, vocat absurdam et laudatis Patribus repugnantem; quia, cum ipsi loquantur de praedestinatione ab aeterno in mente Dei, fingit nos respondere illos loqui de praedestinationis executione in tempore. At ipsi ultro condonamus, quia, peregrinus in schola Thomistica, non novit distinguere inter decretum aeternum praedestinationis exequendae et ipsam eius executionem temporalem; dumque loquimur de praedestinatione secundum ordinem executionis, statim putat nos loqui de ipsa eius executione temporali. Quae si illi licuisset distinguere, sicut ipsi scholarum nostrarum tyrones distinguunt, non absurditatem, sed veritatem in responsione reperisset.

Obiicies 2° cum eodem : Aug. Pelagianis contendentibus praedestinationem ad gloriam fieri ex meritis, assentiri non recusat, modo agnoscant merita illa per gratiam comparari : « Si merita nostra, inquit, lib. de Grat. et Lib. arbit., cap. 6, n. 15, sic intelligerent, ut etiam ipsa dona Dei esse cognoscerent, non esset reprobanda illa sententia. »

Resp. Sic et nos dicimus et sentimus cum Aug. Si Tournelius agnosceret, merita nostra esse ex omni parte dona Dei, eius sententia non esset reprobanda ut contraria Scripturis et Patribus, sed tantum ut minus consona rationi. At vero, iuxta systema scientiae mediae, cuius Tournelius est perpetuus fautor et adulator, contendimus, id quod praecipuum est in meritis nostris, nempe consensum voluntatis in bonum, non esse donum Dei, ut alias late probavimus.

Obiicit 3° Tournelius. S. Aug., lib. I ad Simplic.¹, q. 2, n. 6, expendens verba illa Apostoli ad Rom., IX, 11 et 12 : Ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est : Major serviet minori, inter alia dicit : « Non quia invenit Deus opera bona in hominibus quae eligat, ideo manet propositum iustificationis; sed quia illud manet ut iustificet credentes, ideo invenit opera quae iam eligat ad regnum coelorum... Non tamen electio praecedit iustificationem, sed electionem iustificatio; nemo enim eligitur, nisi iam distans ab illo qui reiicitur. Unde quod dictum est, Ephes., I, 4, quia elegit nos Deus ante mundi constitutionem, non video quomodo sit dictum, nisi praescientia. » Ex quibus apparet evidenter, iuxta Aug., praedestinationem ad gratiam esse gratuitam, praedestinationem vero ad gloriam esse ex electione meritorum. Hoc argumentum, quasi esset invictum, plurimum extollunt adversarii.

Sed in primis illud videtur praeposterum, ut iam alibi observavi, adversarios continuo recurrere ad libros Augustini Simpliciano inscriptos, quos adhuc iuvenis et ante ortam Pelagii haeresim elaboravit, praesertim cum insignes authores, inter quos Bellarminus, velint id quod opponitur, fuisse in sequentibus operibus retractatum. Sed esto, ut volunt alii, nihil absolute esse retractatum, saltem negari non potest quod, cum tunc Aug. nondum discusserat altitudinem istarum quaestionum, neque multa invenerat quae postea maiori diligentia investigavit et reperit, plures in his prioribus libris expressiones irrepserint minus accuratae circa praesentem materiam; quod non parum detrahit illorum authoritati.

Resp. S. Aug. illic non loqui de praedestinatione ad gloriam in ordine intentionis, sed in ordine executionis. Quod ut manifestum fiat, nota quod iam alibi observavi, duplicem distingui electionem, unam proprie dictam, scilicet electionem mediorum, alteram minus proprie dictam, scilicet electionem personarum ad finem. Prima respicit executionem, ut patet; secunda respicit intentionem, quia persona est finis cui intenditur finis qui, seu cuius gratia. Augustinum vero loqui, non de electione personarum ad finem cuius gratia, sed de electione seu volitione mediorum ad finem, patet ex eius contextu. Nam dicit primo, quod non ideo Deus habeat propositum iustificandi seu donandi gratiam iustificantem, quia invenit bona opera quae eligat, sed e contra quod ideo invenit bona opera quae eligat, quia habet propositum dandi gratiam iustificantem; non enim opera sunt merita et media eligibilia ad regnum, nisi ut informata gratia iustificante. Unde bene subdit, quod electio, scilicet operum seu meritorum, non praecedat iustificationem, sed e contra quod iustificatio praecedat electionem operum. Addit : nemo eligitur, scilicet ratione operum, nisi distans ab eo qui reiicitur, quia electio personae ad regnum ratione operum, idem est ac electio operum ad regnum; non enim opera sine persona eliguntur. Verissimum est autem quod in electione operum, seu personae ratione operum, quae, ut dictum est, pertinet ad ordinem executionis, nemo eligitur, nisi distans et distinctus ab eo qui reiicitur. Et hinc recte concludit quod id quod dictum est, quia elegit nos Deus ante mundi constitutionem, non sit dictum, nisi praescientia ex qua haec electio executiva mediorum fuit ab aeterno disposita et ordinata.

§ III. — Solvuntur obiectiones a ratione.

Obiicies 1° cum Tournelio: Deus intendit praedestinatis gloriam ut coronam et praemium. Atqui corona et praemium non potest intendi, nisi propter merita. Ergo. — Prob. min. Corona et praemium dicit necessario ordinem ad merita, non minus quam pater ad filium. Ergo.

Resp. Data majori, nego min. Deus enim voluntate antecedente intendit omnibus gloriam ut coronam, etenim omnes ordinat ad gloriam per merita obtinendam; et tamen, fatentibus etiam adversariis, eam non intendit propter merita praevisa. Ad prob., dist. ant. Corona et praemium dicit necessario ordinem ad merita ut ad effectum vel motivum, conc.; semper ut ad motivum, nego. In ordine intentionis dicit ordinem ad meritum ut ad effectum, quia Deus intendit gloriam ut obtinendam per merita, et quia sic vult finem, vult merita; in ordine autem executionis, dicit ordinem ad merita ut moventia. Unde in ordine intentionis merita sunt causata, in ordine executionis sunt causantia; quod enim primum est in intentione, est ultimum in executione, et quod est ultimum in intentione, est primum in executione.

Inst. Quod intenditur ut corona et praemium, intenditur ut debitum iustitiae. Ergo supponit merita ut motiva et causantia.

Resp. Dist. ant. Quod intenditur ut corona et praemium, intenditur ut debitum iustitiae exercendae in ordine executionis, conc. ant.; ut debitum iustitiae exercitae in illo ordine intentionis, nego ant. Deus enim gratis vult dare gloriam, sed non vult dare gratis; seu independenter a meritis vult dare, sed non vult dare sine meritis. Sic rex gratis, ex mera liberalitate, proponit dare praemium victori in certamine; non tamen vult dare gratis, sed propter victoriam: et ibi exercetur iustitia, non vero in prima intentione, quae est mere gratuita.

Urgebis: Sic se habet praemium ad meritum, sicut poena ad culpam. Atqui Deus non vult poenam, nisi supposita culpa. Ergo nec praemium, nisi suppositis meritis.

Resp. Dist. maj. Sic se habet praemium ad meritum, sicut poena ad culpam, in ordine executionis, conc., quia, sicut praemium in re redditur propter meritum, sic poena infligitur propter culpam; in ordine intentionis, nego. Disparitas est quod poena, ut poena simpliciter, non sit bona, sed tantum ex suppositione culpae, quae cum non sit etiam bona, non potest esse a Deo volita. Unde repugnat quod Deus primo velit poenam, et propter poenam velit culpam. At et praemium et meritum sunt simpliciter bonum, et utrumque est a Deo. Cum autem praemium sit finis et majus bonum, Deus primo illud intendit, deinde merita, ut media ad illud.

Obiicit 2° Tournelius: Deus eo modo res ab aeterno praeordinat, quo modo eas facit in tempore. Atqui confert in tempore gloriam praedestinatis propter merita. Ergo ab aeterno praeordinavit conferre propter merita.

Resp. Concedo totum. Revera enim Deus ab aeterno praeordinavit conferre in tempore gloriam propter merita, non tamen propter merita praeordinavit, sed gratuita voluntate.

Inst. Tournelius. An non quaedam veluti pugna et contradictio in Deo videtur, si vellet gloriam gratis simul destinare, et eamdem tanquam mercedem et praemium rependere? Nonne pugnat rem eamdem simul et eodem instanti rationis, et ex pura misericordia, et ex iustitia destinari?

Resp. nullam hic esse pugnam aut contradictionem, nisi in mente Tournelii, qui non distinguit inter gratis dare gloriam et velle dare gloriam gratis. Deus gratis, et non propter merita, vult dare gloriam; non tamen vult dare, nisi per merita et propter merita: et haec nullatenus inter se pugnant, ut patet ex dictis.

Urget Tournelius: Decretum quo Deus intenderet ab aeterno conferre gloriam gratis, haud dubie absolutum foret et efficax. Ergo, vi huiusce decreti, gloria gratis concedenda esset; alioquin Deus decerneret quod non exequeretur, aut exequeretur quod ab aeterno non decrevisset, atque aliud in executione praestaret, aliud vero in intentione decerneret: quae certe invicem pugnare videntur.

Resp. Eadem semper chorda aberrat Tournelius. Nos non dicimus, Deum intendere ab aeterno conferre gloriam gratis, sed dicimus Deum ab aeterno gratis intendere conferre gloriam per merita et propter merita, et hoc exequitur in tempore.

§ IV. — Solvuntur obiectiones ab inconvenientibus.

Obiicitur: Praedestinatio ante praevisa merita, 1° non satis consulit aedificationi et consolationi fidelium, 2° non satis conguit suavitati divinae providentiae et bonitatis Dei, 3° reddit promissiones et minas Dei vanas et illusorias. Ergo.

Prob. primum inconveniens. Si Deus ante praevisa merita paucos eligat et pene innumeros relinquat, quis ad hanc terribilem sententiam non turbetur, atteratur, despondeat animum et in torporem non inducatur, merito praesumens se potius esse in magno numero reproborum, quam in parvo praedestinatorum? E contra, si audiat praedestinationem non fieri nisi post praevisa merita et expectare liberum arbitrium, esse in potestate et voluntate sua ut sit de numero salvandorum, tandem sortem suam sic ab eo pendere, ut per consensum gratiae versatili possit illam asserere: sedatur animus, respiciens salutem suam, non ut incertam, ut in priori opinione, sed in manu sua positam; gaudet et alacris fit ad bona opera, quibus tantum beneficium assequatur. Hac ratione Lessius dicit se potissimum fuisse motum ad hanc sententiam amplectendam.

Prob. secundum inconveniens. Bonitas divinae providentiae exigit ut omnibus necessaria ad salutem provideat, omnium curam sincere gerat, nec ullum deserat, nisi prius ab eo deseratur, ut indicat Scriptura, Ezech., XXXIII, 11: Nolo mortem peccatoris, sed magis ut convertatur; Ps. CXLIV, 9: Suavis Dominus universis; Sap., VI, 8: Ipsi cura est aequaliter de omnibus; I Tim., II, 4: Vult omnes salvos fieri, etc. Atqui non ita se haberet, si independenter a praevisis meritis vel demeritis aliquos assumeret, alios relinqueret. Insuper, cum tanta sit Dei bonitas erga omnes, si ex eius solo nutu dependeret eorum salus, non tam foret exiguus numerus salvandorum. Pendet ergo ex aliquo ex parte nostri, cuius defectu accidit tam paucos salvari, scilicet ex eo quod pauci consentiant gratiae et in ea perseverent.

Prob. tertium inconveniens. Posita praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita, Deus illudit reprobis, et vana spe eos lactat, dum ipsis promittit gloriam sub conditione perseverantiae in bono, quae ab ipso dependet, et quam non vult eis dare. Item illudit electis et vano metu eos terret, dum minatur illos excludere a regno, si non perseverent in bono, cum et regnum et perseverantiam decreto immutabili et infallibili dare statuerit. Quid enim vult eos timere? Ne damnentur? Id stare non potest cum praedestinatione. Ne praedestinatio revocetur? Est irrevocabilis.

Ad primum, resp. 1° hoc inconveniens pariter militare contra systema Congruistarum. Quis enim non turbetur et atteratur, si audiat Deum pro suo nutu paucis dare gratiam congruam cum qua certo in bono perseverabunt, et sine qua non perseverarent, aliis autem pene innumeris denegare?

Resp. 2° sententiam nostram esse longe aptiorem aedificationi et consolationi fidelium, quam sententiam Lessii et Molinae; quia, iuxta nos, salus nostra omnipotenti Dei manui, iuxta Lessium et Molinam, fragilitati nostrae committitur. Quis autem non magis fidat Deo quam sibi ipsi, si non sit superbus, sed humilis et infirmitatis suae conscius? nemo enim nescit, teste Scriptura et propria experientia, se, quamvis sit iustus, habere in se fomitem cupiditatis et concupiscentiae, cui si tantisper permittatur, se subducet inclinationi gratiae et cadet: Sensus et cogitatio humani cordis, inquit Scriptura, Gen., VIII, 21, in malum prona sunt ab adolescentia sua; et Apost. ad Rom., VII, 18, dicit de se ipso: Scio quia non habitat in me, hoc est, in carne mea, bonum; et, ibid., 23: Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae et captivantem me in lege peccati. Unde Aug., lib. de Corrept. et Grat., cap. 12, n. 28, dicit quod «si hominibus relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei, sine quo (id est, sufficiente) perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent inter tot et tantas tentationes, infirmitate sua voluntas ipsa succumbet.» Si ergo, inquam, vir Christianus, vere humilis et fragilitatis suae bene conscius, inter tot et tanta vitae pericula ac tentationes, tot Satanae fraudes et passionum insultus, audiat Deum in negotio salutis perficiendo ipsi praeparasse quaedam auxilia indifferentia, humano sic permissa arbitrio, ut eorum usum nemini det, sed a nobis expectet; nonne statim animum despondebit et de sua salute desperabit? E contra, si audiat Deum aliquos elegisse ad gloriam, et pro ea infallibiliter consequenda eis praeparasse fortissima et invictissima auxilia, iam spes affulgebit se obtenturum per Dei auxilium quod sua infirmitate non obtinuisset, si Deus auxilia tantum indifferentia praeparasset, et eo firmior erit eius spes, quod de se humilius sentiet et magis diffidet, atque in Domino magis confidet, sciens quod Deus populum humilem salvum faciet, Ps., XVII, 28, et sperantem in Domino misericordia circumdabit, Ps., XXXI, 10. Et quamvis, his non obstantibus, non sit adhuc omnino certus de voluntate Dei, est tamen longe magis incertus de sua voluntate; neque eum terret parvus numerus electorum, quia probe novit quod, si homines sibi permitterentur, longe adhuc pauciores forent electi, imo nullus foret. Tota haec solutio est Augustini, simili obiectioni sibi factae a Semi-Pelagianis respondentis. Placet illum audire, de Dono persev., cap. 17, n. 45: «Ego, inquit, nolo exaggerare verbis meis, sed illis cogitandum potius relinquo, ut videant quale sit quod sibi persuaserunt, praedicatione praedestinationis audientibus plus desperationis quam exhortationis afferri. Hoc est enim dicere, tunc de sua salute hominem desperare, quando spem suam, non in seipso, sed in Deo didicerit ponere, cum Propheta clamet, Ierem., XVII, 5: Maledictus omnis qui spem habet in homine.» Et de Praedest. sanctor., cap. 11, n. 21: «Cum Apostolus dicat, Rom., IV, 16: Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio, miror homines infirmitati suae se malle committere, quam firmitati promissionis Dei. Sed incerta est mihi, inquis, de meipso voluntas Dei. Quid ergo? Tuane tibi voluntas de teipso certa est, nec times, I Cor., X, 12: Qui videtur stare, videat ne cadat? Cum igitur utraque incerta sit, cur non homo firmiori potius quam infirmiori fidem suam, spem, charitatemque committit?» Et cap. 6, n. 12, de Dono persev.: «Tutiores vivimus, si totum Deo damus. Non autem nos illi ex parte, et nobis ex parte committimus.»

Ad secundum, nego min. Deus enim omnibus auxilia sufficientia providet, omnium curam sincere gerit, nec ullum deserit, nisi prius ab eo deseratur; sed pertinet ad eius providentiae suavitatem, ut unicuique provideat iuxta cuiusque conditionem, proindeque ut ex rebus defectibilibus quasdam permittat deficere, alias praeservet a defectu: ut in his appareat virtus gratiae, in illis conditio naturae. Sicque respondent adversarii, dum ab ipsis quaeritur cur Deus permittat peccatum, cum posset illud impedire. Quia, inquiunt, sic fert suavitas providentiae, ut liberi arbitrii conditio servetur.

Ad id quod additur, quod, cum Deus sit infinite bonus, si salus nostra ex eius solo nutu penderet, non tam foret exiguus numerus salvandorum.

Resp. Nego sequelam; quia, licet Deus sit infinite bonus, eius tamen bonitatis effusio sic temperari debet, ut servetur conditio naturae defectibilis, detur locus iustitiae, alia attributa manifestentur, et salventur caeteri fines providentiae generalis, ut dictum est. Unde, quod non omnes aut non plures salvet, non derogat divinae bonitati, sed indicat ordinatam esse bonitatem. Et ita iterum respondere tenentur adversarii; certum est enim, in omni sententia, quod Deus posset omnes salvare: quod si non faciat, non ipse causa est, sed aliquis defectus ex parte nostra, quem quidem posset auferre, sed quem ut auferat non exigit sapientissima et ordinatissima eius bonitas. Addo quod, in sententia adversariorum, iuxta quam Deus non praeparat nobis nisi auxilia sufficientia, sic permissa libero arbitrio, ut non dent, sed expectent eius consensum, non solum pauciores, sed nulli forent salvati, ut patet ex resp. ad primum inconveniens. In hoc autem, iuxta nos, maxime relucet divina bonitas, quod iis quos elegit fortissima et invictissima conferat auxilia, quibus certissime perducantur ad salutem.

Ad tertium, resp. 1° istud inconveniens pariter esse solvendum et a Congruistis et a puris Molinistis. A Congruistis, quia, supposito quod Deus decreverit dare uni gratiam congruam perseverantiae finalis, et non alteri, primo asserta est assecutio gloriae, alteri asserta est exclusio a gloria. Illudit ergo primo, dum minatur excludere a regno, si non observet mandata; illudit alteri, dum ipsi promittit regnum, si usque ad finem servet mandata, cum sciat certo, et illum certo servaturum et istum certo non servaturum finaliter mandata. A puris Molinistis, quia certo nunc facta est praedestinatio, quoquo modo facta fuerit, et qui sunt praedestinati, certo salvabuntur, qui non sunt, certo non salvabuntur. Illudit ergo Deus praedestinatis, dum minatur eos excludere a regno, si non perseverent in bono; illudit et reprobis, dum eis promittit regnum, si perseverent in bono: dum certum sit et infallibile praedestinatos perseveraturos, et reprobos non perseveraturos.

Resp. 2° hoc inconveniens nullatenus sequi ex praedestinatione gratuita, si supponatur, ut res est: 1° neminem esse certum, se esse de numero praedestinatorum; 2° praedestinationem in executione pendere a liberis et bonis operibus atque perseverantia in illis usque ad finem; 3° hominem sub praedestinatione gratuita aeque gaudere libertate ad bonum vel malum, ac si non esset praedestinatio, ut modo dicam et alibi pluries probavimus; 4° humilibus et de se diffidentibus, in Domino autem confidentibus, concedi regnum; superbis et in se confidentibus denegari. His, inquam, suppositis, neque Deus illudit reprobis suis promissionibus, neque electis suis minis. Non reprobis, promittendo eis regnum sub conditione bonorum operum, quia possunt illa bona opera facere. Scit quidem eos illa non facturos, sed sua culpa, et quia his promissionibus et variis aliis gratiis voluntarie resistunt; nec ob id Deus debet deesse muneri provisoris universalis, cuius est omnes, et minis, et promissionibus, et aliis modis ad bonum incitare. Posset quidem eorum resistentiam sua gratia efficaci frangere, sed eam nemini debet, neque id exigit ordo providentiae. Numquid, iuxta adversarios, et praesertim Tournelium in pluribus locis, Deus habet in thesauris suis gratias quibus duritiem omnium peccatorum frangere potest? Quare non frangit? quia nec placet, nec tenetur. Neque electis illudit, minando eos a regno excludere, si bona opera non faciant; quia executio praedestinationis non fit nisi per bona opera, et ea sic electi libere faciunt, ut possent non facere. Non ergo timent ne pereant, si sint praedestinati, neque ne revocetur praedestinatio; sed timent ne non sint de numero praedestinatorum, quia hoc illis incertum est, et ex eadem incertitudine timent ne cadant et pereant. Addo, hunc timorem utiliter ipsis a Deo incuti, ut sint humiliores, et per hoc eorum praedestinatio certo impleatur.