Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

(D. Thomas, I part., a. q. 44 ad q. 49)

[Gnostici, teste S. Epiphanio, Haeres. 25 et 26, negarunt mundum esse a Deo conditum. Manichaei, ex eodem, Haeres. 22 et seqq., et ex Augustino, Haeres. 46, duos adstruebant deos a se independentes, unum bonum, qui esset author novi Testamenti, lucis, rerum spiritualium et incorruptibilium; alterum malum, qui esset author veteris Testamenti, tenebrarum et rerum visibilium et corruptibilium.

Plato et Hermogenes, apud Tertull., de Praescript., part. I, c. 33, Seleuciani et Hermiani, apud S. Aug., Haeres. 39, dixerunt materiam non fuisse a Deo productam, sed ipsi esse coaeternam, ex qua mundum visibilem produxit.

Dico: Omne ens aliud a Deo, quod est quomodocumque, est effective causatum a Deo¹.

Est de fide qua credimus, in symbolis Nicaeno et Constantinopolitano, « in Deum factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. » Et cap. Firmiter, de summa Trinitate, lib. I Decretal., Ecclesia in concilio Lateran. I confitetur « Deum unum, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, esse unum universorum principium, Creatorem omnium visibilium et invisibilium, spiritualium et corporalium. » Unde concil. Bracarense I, can. 13, sic definit: « Si quis dixerit creationem universae carnis non opificium esse Dei, sed malorum angelorum, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt; anathema sit. »

Idem docetur a concilio Vaticano infra art. III citando.

Prob. 1° ex sacra Scriptura. Genes., I, 1: In principio creavit Deus coelum et terram; ubi sub coelo, omnia coelestia, et sub terra, omnia inferiora continentur. Unde, Exod., XX, 11: Sex diebus fecit Dominus coelum et terram, et omnia quae in eis sunt; Isa., XLIV, 24: Ego Dominus, faciens omnia, extendens coelos solus, stabiliens terram; Ps. CXLV, 6: Qui fecit coelum et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt; Ioann., I, 3: Omnia per ipsum facta sunt; Rom., XI, 36: Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia; Act., XVII, 24: Deus, qui fecit mundum et omnia quae in eo sunt.

Prob. 2° ratione. Omne quod quomodocumque est, continetur virtualiter et eminenter in Deo. Ergo omne quod quomodocumque est, est a Deo participatum et causatum. — Patet consequentia; quia, si esset aliquod ens quod non esset a Deo causatum, illud non contineretur virtualiter et eminenter in Deo. — Prob. ant. Deus sic est

ens per essentiam, ut complectatur omnem rationem entis, secundum totam eius latitudinem et extensionem; id enim important rationes actus puri, entis infiniti et infinite perfecti, quae competunt Deo. Ergo omne quod quomodocumque est, continetur virtualiter et eminenter in Deo; alias Deus non contineret omnem plenitudinem entis.

Dices: Essentiae rerum sunt aeternae, et non dependent a Deo: sic ab aeterno et independenter a Deo homo est animal rationale. Ergo.

Resp. Dist. ant. Essentiae rerum sunt aeternae et non dependent a Deo quoad connexionem praedicati et subiecti, conc.; quoad esse actuale, nego: id enim habent a Deo in tempore.

Hinc inferes, materiam, circa quam maxime erraverunt antiqui philosophi, ut exponit Angelicus², esse etiam a Deo productam; quia, cum Deus, ut dictum est, sit causa entis in quantum ens, est causa omnium quae pertinent ad rationem entis. Materia prima autem pertinet ad rationem entis corporei. Quamvis enim secundum se non sit ens actu, sed tantum per formam substantialem, sine qua specifice non producitur, ex ea tamen et forma fit ens actu; et ideo, proprie loquendo, materia non creatur, sed concreatur.]

[Dico: Deus est prima causa exemplaris omnium rerum¹; quia Deus habet rationes seu ideas et exemplaria omnium rerum quas producit secundum determinatas species. Non enim Deus, cum sit agens intelligens, agit caeco modo aut fortuito. Hae autem ideae seu exemplaria nihil aliud sunt realiter, quam divina essentia, ut est diversimode participabilis a creaturis, ut docet S. Thomas².

Dico 2°: Deus est causa finalis omnium rerum³.

Est de fide. Sic definitum est a concilio Vaticano, const. de Fide cath., can. 5: « Si quis... mundum ad Dei gloriam conditum esse negaverit; anathema sit. »

Prob. 1° ex sacra Scriptura. Prov., XVI, 4: Universa propter semetipsum operatus est Dominus.

Prob. 2° ratione. Illud est causa finalis rerum omnium, quod primum et universale agens intendit omnibus communicare, et quod omnia intendunt, prout possunt, consequi. Atqui divina bonitas est id quod Deus intendit omnibus communicare et quod omnia consequi intendunt, appetitu sive rationali, sive sensibili, sive naturali. Ergo.

— Prob. min. Deus, ut primum et universale agens atque infinite perfectum, non agit propter finem acquirendum, bonorum enim nostrorum non indiget; sed agit propter perfectionem suam, quae est eius bonitas, communicandam, et quaelibet res creata intendit suum bonum et suam perfectionem, quae est similitudo et participatio divinae bonitatis. Ergo.

Itaque Deus vult et agit propter bonitatem suam, non quia illam desiderat, quod enim desideratur nondum habetur; sed quia illam perfecte amat, amor enim est etiam de praesenti. Ex hoc autem quod perfecte amet suam bonitatem, vult illam aliis communicari.]

[Creatio potest sumi tripliciter: 1° late, pro qualibet cuiuscumque rei productione¹: quo sensu Eccli., I, 4, dicitur de Sapientia quod sit ab initio creata; 2° aequivoce, pro elevatione ad superiorem gradum: quo sensu quis dicitur creari episcopus; 3° stricte, pro productione totius entis ex nihilo.]

Pro quo observandum est, praepositionem ex non importare habitudinem causalitatis affirmativae, quasi nihilum sit materia eius rei quae producitur, ut cum dicitur: « Gladius fit ex ferro; » sed importare habitudinem causae quae negatur, ita ut ex nihilo idem sit ac non ex aliquo.

Itaque creatio est emanatio totius entis a causa universali². Sicut enim emanatio particularis est ex non ente particulari, ut productio ignis ex non igne, ita emanatio universalis est omnino ex non ente, ac per consequens ex nihilo.

Dico: Deus res in esse produxit ex nihilo, hoc est, creavit³.

Est de fide; nam dicimus in Symbolo Apostolorum: « Credo in unum Deum..., Creatorem coeli et terrae. »

In concilio Lateran. sub Innocentio III definitur quod « Deus utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam. »

Haec definitio prolixius et expressius renovata fuit a concilio Vaticano, ubi legitur⁴

« Sancta Catholica Apostolica Romana Ecclesia credit et confitetur, unum esse Deum verum et vivum, Creatorem ac Dominum coeli et terrae, omnipotentem, aeternum, immensum, incomprehensibilem, intellectu ac voluntate omnique perfectione infinitum; qui cum sit una singularis, simplex omnino, et incommutabilis substantia spiritualis, praedicandus est re et essentia a mundo distinctus, in se et ex se beatissimus, et super omnia quae praeter ipsum sunt et concipi possunt ineffabiliter excelsus. »

» Hic solus verus Deus bonitate sua et omnipotenti virtute, non ad augendam suam beatitudinem, nec ad acquirendam, sed ad manifestandam perfectionem suam per bona quae creaturis impertitur, liberrimo consilio simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam, ac deinde humanam, quasi communem ex spiritu et corpore constitutam. »

Canones. — « 1° Si quis unum verum Deum visibilium et invisibilium Creatorem et Dominum negaverit; anathema sit.

» 2° Si quis praeter materiam nihil esse affirmare non erubuerit; anathema sit.

» 3° Si quis dixerit, unam eamdemque esse Dei et rerum omnium substantiam vel essentiam; anathema sit.

» 4° Si quis dixerit, res finitas, tum corporeas tum spirituales, aut saltem spirituales, e divina substantia emanasse; aut divinam essentiam sui manifestatione vel evolutione fieri omnia; aut denique Deum esse ens universale seu indefinitum, quod sese determinando constituat rerum universitatem in genera, species et individua distinctam; anathema sit.

» 5° Si quis non confiteatur, mundum resque omnes quae in eo continentur, et spirituales et materiales, secundum totam suam substantiam a Deo ex nihilo esse productas; aut Deum dixerit, non voluntate ab omni necessitate libera, sed tam necessario creasse, quam necessario amat seipsum; aut mundum ad Dei gloriam conditum esse negaverit; anathema sit. »

Prob. 1° ex S. Scriptura. Genes., I, 1, dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Iudith, XIII, 24: Benedictus Dominus, qui creavit coelum et terram. Ps. CXLVIII, 5: Ipse mandavit, et creata sunt. Sap., I, 14: Creavit, ut essent omnia. II Machab., VII, 28: Peto, nate, ut aspicias ad coelum et terram et ad omnia quae in eis sunt, ut intetligas quia ex nihilo fecit illa Deus, et hominum genus.

Prob. 2° duplici ratione. Prima⁵. Si Deus non fecisset

aliquid ex nihilo, debuisset omnia producere ex aliquo praesupposito. Atqui falsum consequens. Ergo et antecedens. — Prob. min. Si Deus non ageret nisi ex aliquo praesupposito, istud praesuppositum non esset ab ipso causatum; sicut cum artifex facit statuam ex ligno, lignum non est causatum ab ipso. Atqui falsum consequens, tum quia Deus est causa universalis totius entis, ut constat ex articulo primo praeced.; tum quia, sit esset aliquod ens a Deo non causatum, esset ens a se, consequenter Deus, utpote ens infinite perfectum. A quo enim posset limitari in suis perfectionibus? Non ab alio, cum a nullo, nec etiam a Deo dependeret; non a se, cum enim esset ens necessarium, nullam a se perfectionem excluderet.

Secunda ratio. Vel rebus quas Deus produxit aliquid praeexstitit, vel non. Si hoc secundum, habemus intentum. Si primum, cum non sit procedere in infinitum, necesse est devenire ad aliquod primum cui nihil praeexistat, et tamen sit factum a Deo, consequenter factum ex nihilo.

Dices 1°: Fuit apud antiquos philosophos communiter receptum hoc axioma: « Ex nihilo nihil fit. » Ergo.

Resp. hoc axioma verum esse de emanatione effectuum particularium a causis particularibus, quod tantum considerabant antiqui philosophi, non vero de emanatione ab universali principio⁶.

Instabis: Inter ens et nihil est distantia infinita. Atqui distantia infinita est impertransibilis. Ergo.

Resp. Dist. mai⁷. Inter ens et nihil est distantia infinita positive, nego; negative, conc. Et ad hunc sensum distincta minore, nego conseq. Itaque inter ens et nihil non est distantia sic positive infinita, quod sit aliquod infinitum medium quod debeat pertransiri; sed sic tantum quod non esse simpliciter tendat ad esse simpliciter. Porro, sicut fieri potest virtute finita, ut a non esse secundum quid fiat transitus ad esse secundum quid, v. g., a non esse ignis ad esse ignis; sic fieri potest virtute infinita ut a non esse simpliciter fiat transitus ad esse simpliciter.

Urgebis: Quod fit, nondum factum est. Ergo fieri praecedit factum esse. Ergo debet assignari subiectum in quo sustentetur ipsum fieri. — Subsumo: Atqui in eo quod creatur non potest assignari subiectum in quo sustentetur fieri seu creari, cum sit ex nihilo. Ergo non potest aliquid fieri ex nihilo.

Resp. Dist. ant.⁸. Quod fit actione successiva, nondum factum est, conc.; actione instantanea, nego. Sic, v. g., dum aer illuminatur, est illuminatus; dum verbum in mente formatur, est formatum. Creatio autem est actio instantanea; sicque cum aliquid creatur, creatum est, et terminus creationis est res creata ipsa creatione producta. — Per quod praeoccupatur altera instantia.

Dices 2°: Sap., XI, 18, Deus dicitur creasse orbem terrarum, hoc est mundum, ex materia invisa. Ergo non ex nihilo.

Resp. Nego conseq. Per materiam invisam, graece informem, non intelligitur materia nudata omni forma; sic enim existere non potest, et Genes., I, 1, dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Sed per hoc intelligitur corpus pro tunc invisibile et informe; quia prima die, antequam lux fieret, non erat aspectabile, neque plantis, animalibus, hominibus, etc., erat ornatum. Sensus ergo S. Scripturae est quod ex hoc corpore seu materia informi Deus produxerit entia distincta, plantas, animalia, hominem, etc. Verum hanc materiam Deus ex alia materia non produxit, sed ex nihilo, ut diserte asserit S. Aug. infra citandus.

Hinc colliges, Deum non omnia, stricte loquendo, creasse seu produxisse ex nihilo, siquidem et ex authoritate citata et ex cap. primo Geneseos constet, ex priori materia plantas, animalia produxisse, atque hominem ex limo terrae formasse; item et quotidie multa producere, non ex nihilo, sed ex praesupposito subiecto: sed tantum aliqua proprie creasse, et creare, ut coelum et terram, angelos et animas rationales.

Attamen aliquo sensu, non omnino improprio, posset dici Deum creasse seu fecisse omnia ex nihilo, quatenus ea vel secundum se tota, vel secundum eorum partem intrinsecam et essentialem, nempe materiam, facit ex nihilo. Unde S. Aug., lib. XII Confess., c. 8, dicit: « Tu, Domine, fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam rem, unde faceres magna quae miramur filii hominum. » Et lib. I de Genesi contra Manich., c. 6, n. 10: « Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse; quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa materia tamen de omnino nihilo facta est. » Si vero creare sumatur generaliter prout idem est ac facere seu producere, constat ex art. primo praeced. Deum hoc sensu omnia creasse.]

[Dico 1°: Dogma fidei est, solum Deum de facto creasse universum.

Constat 1° ex variis locis S. Scripturae. Genes., I, 1, legitur Deum universa creasse: unde non est praeter eum alius creator. Eccli., I, 8: Unus est altissimus Creator omnipotens. Isa., XLIV, 24: Ego sum Dominus, faciens omnia, extendens coelos solus, stabiliens terram, et nullus mecum. Hebr., III, 4: Qui omnia creavit, Deus est.

In eumdem sensum scribunt SS. Patres: Athanas., lib. III contra Arian.; Cyrillus Alex., lib. VI Thesauri, c. 2; S. Aug., lib. III de Trinit., c. 8, n. 11; Damasc., lib. II de Fide orthod., c. 3. Ita definitum est in symbolo Apostolorum, in concil. Lateran., sub Innoc. III, in concil. Vaticano, de quibus art. praeced.

Dico 2°: Sic solius Dei est creare, ut nulla creatura possit esse causa principalis creandi¹.

Prob. 1°. Effectus universaliores debent reduci in causas universaliores². Atqui effectus creationis est universalissimus, et solus Deus est causa universalissima. Ergo. — Minor pro secunda parte patet. Prob. prima pars. Effectus creationis non est ens particulare, seu hoc vel illud ens ex aliquo praeexistente, sed est esse simpliciter et absolute, seu ens secundum se totum, seu secundum omnia quae ad eius rationem et esse substantiale pertinent. Ergo.

2° Ad creandum principaliter requiritur virtus infinita³. Atqui nullius creaturae, sed solius Dei virtus est aut esse potest infinita. Ergo. — Minor constat. — Prob. maior. Tanto maior requiritur virtus in agente ad producendum formam ex potentia, quanto magis est remota potentia et minores sunt dispositiones ad illam formam. Ergo ubi nulla est potentia, nullae dispositiones, ut in creatione, requiritur virtus infinita.

Dico 3°: Probabilius est creaturam non posse assumi ut causam etiam instrumentalem physicam creationis⁴.

Prob. De ratione causae instrumentalis physicae est quod per actionem sibi propriam (nisi sit ipsamet actio), operetur dispositive ad effectum causae principalis, non quidem semper et necessario ex parte rei operatae, quasi debeat semper et necessario producere aliquam dispositionem in subiecto in quo recipitur effectus causae principalis. Id quidem contingit in instrumentis creaturarum, quae adhibent instrumenta ex indigentia, non vero in instrumentis Dei. Potest enim, ut docet Angelicus, assumere actum immanentem, ut volitionem vel intellectionem agentis, in causam instrumentalem miraculi, v. g., sed ex parte modi operandi, modificando nempe per actionem propriam actionem causae principalis, ut operetur modo causae inferioris, sicque cum illa et ex illa elevata attingat eius effectum. Si enim instrumentum ex se nihil ageret, sed otiosum maneret, non esset in genere causae, nec

ideo instrumentum, sed purum medium deferens influxum principalis agentis. — Subsumo. Atqui nulla actio creaturae potest concurrere etiam instrumentaliter ad creationem. Ergo. — Probo subsumpt. Actio creaturae, cum sit accidens, dependet a subiecto in esse et operari. Ergo, si Deus agat ad modum illius et per eam attingat suum effectum, operabitur dependenter a praesupposito subiecto, quod repugnat creationi, quae est ex nihilo.

Petes utrum creare sit proprium alicui personae divinae.

Resp. non esse proprium alicui personae, sed toti Trinitati commune⁵:

1° — Quia omne agens agit sibi simile; sic ignis generat ignem⁶. Atqui creare est producere esse rerum. Ergo creare convenit Deo secundum suum esse, quod est sua essentia, quae est communis tribus personis.

2° — Iuxta commune axioma theologicum, opera divinitatis ad extra sunt indivisa et tribus personis communia.

3° — Potentia creans, sapientia seu intellectus per quem creatur, affectio seu voluntas ex qua creatur, sunt communes tribus personis. Ergo.

Attamen, quia potentia accommode tribuitur Patri, sapientia Filio, amor Spiritui sancto, ideo in sensu accommodatitio tres personae dicuntur diversimode creare: Pater dicitur creator, Filius per quem creatur, Spiritus sanctus ex quo creatur.]

[Dico 1°: Sunt possibiles plures mundi¹.

Prob. Unius mundi creatione non est exhausta infinita Dei potentia. Ergo.

Dices cum Cartesianis: Mundus est indefinite extensus. Ergo non sunt plures mundi possibiles. — Prob. ant. Idea extensionis et idea materiae atque corporis sunt una et eadem. Atqui indefinita est extensio; concipe enim ultra mundum visibilem, concipis extensionem, consequenter concipis materiam et corpus. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad probat. nego mai. Nam, iuxta principia Cartesii, materia, extensio, corpus, spatium, sunt unum et idem. Atqui, determinato quolibet aeternitatis puncto, in instanti praecedenti concipitur extensio, adeoque materia; posito quolibet materiae termino, concipitur ultra extensio, consequenter materia; posita tandem qualibet volitione in Deo non creandi materiam, semper concipitur extensio, ideoque materia. Ergo, in hoc systemate, materia est aeterna, increata et necessario a se existens: ergo alter deus.

Dico 2°: Mundus existens est perfectus.

Intellige perfectionem non essentialem, ut est, v. g., in homine constante corpore et anima, tanquam partibus essentialibus. Non enim mundus est compositum substantiale, aggregatum per accidens, sed habet perfectionem accidentalem, quatenus est instructus omnibus necessariis et sibi debitis ad suos fines, qui sunt duo: unus proximus, ut scilicet sit domicilium commodum et utile homini; alter ultimus, scilicet gloria Dei. Spectanda est ergo perfectio mundi sicut perfectio artefacti, puta aedificii, nempe secundum partes illarumque ad invicem proportionem et dispositionem ad consequendum finem ob quem conditus est. Et haec perfectio, ut patet, non consistit in indivisibili, sed admittit latitudinem. His observatis,

Prob. conclusio 1° ex S. Scriptura. Genes., I, 31: Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Deuter., XXXII, 4: Dei perfecta sunt opera.

2° Mundus est instructus omnibus sibi necessariis et debitis ad consequendos fines suos, scilicet utilitatem hominis et gloriam Dei. Enimvero 1° naturae quibus constat sunt integrae et perfectae; Deus enim et natura, ut fert commune adagium, non deficiunt in necessariis, nec

abundant in superfluis. 2° Est in eo mirabilis varietas rerum. 3° Pulcherrimus est ordo tempestatum et dierum, sapientissima inter haec omnia coordinatio et subordinatio; nam non viventia ordinantur ad viventia, viventia vegetativa ad sensitiva, sensitiva ad hominem, homo ad Deum: ita ut, si quaedam in mundo, secundum se considerata, appareant minus perfecta et defectuosa, considerata tamen in ordine ad concentum totius universi, sint bona et perfecta; sicut, licet umbrae in imagine, secundum se consideratae, sint defectuosae, consideratae tamen in ordine ad totam imaginem, cuius colores earum ope magis elucescunt, sunt bonae et utiles.

Dices: Plura sunt in mundo quae imperfectionem arguunt. Ergo. — Prob. ant. 1° Plura sunt inutilia in mundo, ut tot individua ad conservationem specierum, cum in paucioribus possent conservari: imo multae species inutiles, ut muscae, vermes, pulices, pediculi, etc. 2° Multa incongrua sunt et indecora, ut monstra et peccata. 3° Multa sunt nociva, ut venena, intempestiva frigora, nimii aestus, etc. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad primam probat. dist. Sunt multa inutilia, hoc sensu quod sine illis mundus foret adhuc perfectus, conc.; hoc sensu quod, illis positis, numdus sit imperfectus, nego. Cum enim perfectio mundi, ut dixi, non consistat in indivisibili, sed admittat latitudinem, possunt in eo plura esse quorum neque praesentiam neque absentiam necessario exigat, quae si sunt, tamen conducunt ad eius perfectionem, ut ad eius locupletationem, varietatem, ornatum, et ad alios fines nobis ignotos.

Ad secundam probationem. Cum natura, tam in physicis quam in moralibus, sit defectibilis ex hoc quod sit ex nihilo, provisoris universalis est permittere quod aliquando deficiat, tum ne multa bona desint, si omnia mala impedirentur, tum ut oppositorum pulchritudo et integritas magis elucescat, sicut pictor permittit umbras in imagine, ut magis elucescant colores; tum quia Deus ita potens est, ut ex malo eliciat bonum. Id eleganter exponit S. Thomas hic q. 22, a. 2, ad 2: « Aliter de eo

est qui habet curam alicuius particularis, et de provisore universali; quia provisor particularis excludit defectum ab eo quod eius curae subditur, quantum potest, sed provisor universalis permittit aliquem defectum in aliquo particulari accidere, ne impediatur bonum totius. Unde corruptiones et defectus in rebus naturalibus dicuntur esse contra naturam particularem, sed tamen sunt de intentione naturae universalis, in quantum defectus unius cedit in bonum alterius, vel etiam totius universi; nam corruptio unius est generatio alterius, per quam species conservatur. Cum igitur Deus sit universalis provisor totius entis, ad ipsius providentiam pertinet ut permittat quosdam defectus esse in aliquibus particularibus rebus, ne impediatur bonum universi perfectum. Si enim omnia mala impedirentur, multa bona deessent universo; non enim esset vita leonis, si non esset occisio animalium, nec esset patientia martyrum, si non esset persecutio tyrannorum. Unde dicit Augustinus in Enchiridio, c. 11, n. 3: « Deus omnipotens nullo modo sineret malum aliquod esse in operibus suis, nisi adeo usque esset omnipotens et bonus, ut bene faceret etiam de malo. »

Ad tertiam probat. Quae sunt nociva ex una parte, ex altera sunt utilia. Sic venena attemperata serviunt medicinae, intempestiva frigora, nimii aestus, licet per accidens noceant herbis, sunt aliunde utilia animalibus, dum aerem purgant et noxios humores consumunt, etc.]

[Res creatae in accepta existentia perseverant, ut experientia tum aeterna tum interna constat. Haec perseverantia rerum in existendo, sumpta ex parte principii quo res custodiuntur ut perseverent in esse, dicitur conservatio.

Duplex distinguitur conservatio¹: una dicitur positiva,

seu directa, seu per se; altera dicitur negativa, seu indirecta, seu per accidens. Prior habetur, quando res conservata ita a conservante dependet, ut sine eius positiva actione existere per se non possit; ita aqua per calorem calefit, et nonnisi per eamdem caloris actionem calida perseverat. Posterior est vel non destructio rei, vel actio removens principium per quod res corrumpi aut destrui posset, quae actio non directe fertur in rem ipsam conservatam, sed in causas quibus positis res ipsa corrumpi posset vel perire; ut si quis invigilet ne puer in ignem cadat, puerum indirecte conservat.

Dico 1°: Nemini dubium esse potest, res creatas indirecte a Deo conservari necessario, ut in accepta existentia perdurent. Ideo enim perdurant, quia Deus illas non destruit, quas tamen in nihilum redigere posset, si vellet, sicut potuit ex nihilo eas ad existentiam producere. Haec autem voluntas divina res non destruendi est ipsarum conservatio saltem indirecta. De hoc ergo nulla dubitatio. Unde tota quaestio est utrum creaturae necessario indigeant ut a Deo positive conserventur.

Dico 2°: Ad existendum creaturae necessario indigent ut a Deo positive conserventur. — Est contra Durandum, aliosque qui stant pro necessitate solius conservationis negativae.

Prob. 1° ex S. Scriptura. Sap., XI, 26: Quomodo posset aliquid permanere, nisi tu voluisses, aut quod a te vocatum non esset conservaretur? Coloss., I, 16 et 17: Omnia per ipsum et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant. Ioann., V, 17, Christus dicit: Pater meus usque modo operatur, et ego operor, nempe operatione qua mundus conservatur. Et alibi.

Prob. 2° ex Patribus. Dionysius Areop., de Divinis nomin., c. 10, § 1: « Omnitenens dicitur (Deus), quod sit omnium sedes, omnia continens et complectens, et cuncta stabiliens, fundans atque constringens, et universum in se insolubile praestans. » Origenes, lib. II Periarchon, c. 1, n. 3: « Quomodo in Deo vivimus, et movemur, et sumus, nisi quia virtute sua universum constringit et continet

mundum? » Et infra: « Universum mundum virtutis suae plenitudine replet et continet. » Aug., lib. IV de Genesi ad litt., c. 12, n. 22: « Potest intelligi Deum requievisse a condendis generibus creaturae, quia ultra iam non condidit aliqua genera nova; deinceps autem usque nunc et ultra operari eorumdem generum administrationem quae tunc instituta sunt... Creatoris namque potentia et omnipotentis atque omnitenentis virtus causa subsistendi est omni creaturae; quae virtus ab eis quae creata sunt regendis si aliquando cessaret, simul et illorum cessaret species, omnisque natura concideret. » Ita plures et unanimiter.

Prob. 3° ratione. Creaturae in accepta existentia contingenter perdurant, nec a Deo independenter existunt, sed ab eius voluntate in existendo pendent. Ergo indigent necessario positiva Dei conservatione. — Prob. consequentia:

1° Ex contingentia. Ex eo enim quod creaturae contingentes sunt, non in seipsis, sed in alio, hoc est in Deo, rationem habent propriae existentiae. Cum vero de facto existunt, non propterea rationem contingentiae amittunt, sed sic sunt ut possint non esse, sicut, antequam essent, ita non erant ut possent esse. Sicut ergo vi contingentiae indigent positive habere existentiam ab alio, ita ratione eiusdem contingentiae indigent ut ab alio in existentia positive conserventur.

2° Ex dependentia a Deo. Repugnat fingere creaturas omnino emancipatas a dependentia creatoris, qui non solum res creavit, sed omnia iugiter ordinat ad finem, qui est communicatio suae bonitatis et manifestatio suae gloriae. Atqui, si creaturae in accepta existentia ex seipsis se conservant, emancipatio seu omnimoda independentia tum in esse tum in agere ipsis est concedenda, nec est amplius ratio ulla qua mundum gubernari a Deo, etiam in minimis, probetur. Quae consequentia est absurdissima. Ergo creaturae indigent ut a Deo positive conserventur.

3° Ex Dei voluntate. Ideo res creatae sunt, quia Deus voluit eas esse: qui quidem actus ab aeterno positus

durat, ita nempe ut creaturae, sicut divina voluntate creatae sunt, sic eadem voluntate perseverent in accepta existentia. Sicut ergo voluntas creans res est quid positivum, ita quid positivum est ipsa divina voluntas res ipsas conservans.

Hinc recte S. Thomas²: « Necesse est dicere, et secundum fidem et secundum rationem, quod creaturae conservantur in esse a Deo; » conservatione scilicet positiva, qua creaturae sic conservantur a Deo, ut ab eo conservante omnino dependeant et sine eo in esse permanere non possint. « Dependet enim esse cuiuslibet creaturae a Deo, ita quod nec ad momentum subsistere possent, sed in nihilum redigerentur, nisi operatione divinae virtutis conservarentur in esse. »

Inde perspicitur quo sensu conservatio rerum creatarum sit continuata creatio. Hoc communiter dictum, probe explicatum, veritatem habet, quidquid dicant Bayle et cum ipso pauci antiquiores et recentiores. Non enim in Deo duae distinctae cogitandae sunt actiones, una qua creat et altera qua conservat res creatas; neque alia est existentia rei in principio suae creationis et altera cum in eadem existentia perdurat. Consequenter conservatio, sive consideretur ex parte principii, sive ex parte termini, non differt a creatione. Attamen creatio in se formaliter sumpta, nihil praesupponit, cum sit eductio totius rei ex nihilo; contra conservatio rem conservandam iam existentem subaudit, cui continuatur influxus quo ex nihilo educta est. Sub hoc igitur secundo respectu conservatio differt a creatione.]

(D. Thomas, I part. a. q. 50 ad q. 64, et a. q. 106 ad q. 114)

D. Thomas qq. 50, 51 et 61.

Angelus est vox graeca, idem significans quod latine nuntius. Unde, si vis vocabuli attendatur, est nomen officii, non naturae; et ideo quandoque tribuitur in Scripturis cuicumque qui Dei voluntatem aut legem nuntiat. Sic de Ioanne Baptista, Malach., III, 1, et Matth., XI, 10, dicitur: Ecce ego mitto angelum meum. Et Apost., I Cor., XI, 10, praecipit velari capita mulierum propter angelos, id est sacerdotes.

Attamen, quia ministerium nuntiandi communiter committitur a Deo spiritibus coelestibus, usu receptum est ut hoc nomen usurpetur ad significandas illas spirituales substantias hominibus superiores; et cum inter illos sint diversi ordines, quandoque significat eos qui sunt in infimo ordine, quandoque generaliter omnes qui continentur in novem ordinibus. Et hoc modo hic sumimus.

Petes 1° utrum sint angeli.

Resp. affirmative¹. Est de fide contra Sadducaeos. Act., XXIII, 8.

Prob. Nomine angeli intelligimus substantiam spiritualem, intellectualem, creatam, hominibus superiorem. Atqui certo constat ex Scripturis dari huiusmodi substantiam. Et 1° dari substantiam spiritualem creatam. Ps. CIII, 4:

Qui facis angelos tuos spiritus. Item Hebr., I, 1; Apocal., I, 7; Coloss., I, 16. Si autem spiritualis, ergo intellectualis. Item sunt hominibus superiores. Ps. VIII, 6, propheta loquens de homine, dicit: Minuisti eum paulo minus ab angelis. Et II Petr., II, 11: Angeli fortitudine et virtute cum sint maiores.

Augustinus, in illud Psal. CIII, 4: Qui facis angelos tuos spiritus, dicit, n. 15: « Esse angelos novimus ex fide, et multis apparuisse scriptum legimus, et tenemus, nec inde dubitare fas nobis est. Spiritus autem angeli sunt; et cum spiritus sunt, non sunt angeli, cum vero mittuntur, fiunt angeli. Angelus enim officii nomen est, non naturae. Quaeris nomen huius naturae? Spiritus est. Quaeris officium? Angelus est. » S. Greg. Magn., Hom. 34 in Evang.: « Angelos et archangelos, pene omnes sacri eloquii paginae testantur. »

Unde concil. Lateran., sub Innocentio III, lib. I Decretal., cap. Firmiter, de summa Trinitate, sic definit: « Firmiter credimus... quod Deus... simul ab initio temporis, utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corpoream, angelicam videlicet et mundanam, et deinde humanam, quasi communem, ex spiritu et corpore constitutam. »

Hinc inferes, angelos esse expertes omnis materiae, nec habere corpora etiam tenuia et sensibilia sibi naturaliter unita.

Quantum ad SS. PP. qui dixerunt angelos esse corporeos, non omnes intellexerunt corporeum sicut fert sensus communis et eo sensu stricto quo hic intelligimus. Quidam enim dixerunt esse corporeos, id est veras substantias; quia apud plures antiquos, corpus dupliciter usurpatur: 1° proprie, pro mole materiali et extensa, et prout opponitur substantiae immateriali, sicut hic sumimus; 2° improprie, pro eo quod est reale et subsistit, atque opponitur nihilo, inani et vacuo, ut ostendimus in dissert. quarta Tract. de Deo uno; et hoc sensu quidam SS. Patres dixerunt angelos esse corporeos, id est veras ac reales

substantias. Alii dixerunt² esse corporeos comparative ad Deum, quia substantiae incorporeae medium sunt inter Deum et creaturas corporeas: medium autem comparatum ad unum extremum, videtur alterum extremum, sicut tepidum, comparatum calido, videtur frigidum; et hac ratione dicitur quod angeli Deo comparati sint materiales et corporei, non autem quod sit in eis aliquid de natura corporea. Quidam tandem corpus dicebant quidquid certo loco definitur, et non est ubique, aut etiam quod est potentiale et limitatum, quamvis esset purus spiritus. Caeterum, si qui censuerint angelos esse proprie et stricte corporeos, iis opponimus alios Patres laudatos, Scripturas sacras, consensum scholarum, et maxime definitionem concilii Lateranensis.

Petes 2° utrum angeli aliquando assumant corpora.

Resp. affirmative³, ita ut apparitiones illorum non semper contingant secundum imaginationem. Quia quod imaginaria visione videtur, est in sola imaginatione videntis, neque videtur constanter eodem modo et indifferenter ab omnibus, ut patet in somniantibus et phreneticis. Atqui Scriptura sic introducit angelos apparentes, ut constanter eodem modo et indifferenter ab omnibus viderentur: sic angeli apparentes Abrahae, visi sunt constanter et eodem modo ab eo et tota eius familia, et a Loth, et a civibus Sodomorum; similiter angelus Tobiae ab omnibus constanter et eodem modo videbatur.

Si dicas: Sicut unius, ita totius multitudinis et omnium occurrentium imaginatio immutari potest, ita ut idem ab omnibus constanter eodem modo secundum imaginariam visionem videatur,

Resp. 1°. Dato id absolute fieri posse, non sic tamen ordinarie fit, et ideo semper valet argumentum ab eo quod communiter contingit. 2° Nego ant. Id enim fieret vel a Deo specialiter agente, vel ab angelo. Non a Deo

specialiter agente, cum istae apparitiones aliquando fiant ad mala et turpia, ut patet in daemone succubo et incubo, item in daemone tentante Christum et Evam. Non ab angelo; virtus enim angeli finita et limitata non videtur posse simul ferri ad tam diversa et tam diu continuata. Aliunde angelus malus nihil poterat in imaginationem Christi, cui apparuit in deserto, neque in imaginationem Evae adhuc innocentis, cui apparuit sub forma serpentis. Tandem id non videtur satis congruere modo loquendi Scripturae. Dicitur enim expresse Genes., XVIII, 2: Apparuerunt ei (scilicet Abrahae) tres viri, quos Apostolus, ad Hebr., XIII, 2, dicit fuisse angelos.

Tunc autem angelus assumit corpus, quando illi secundum substantiam unitur ut motor mobili, ad repraesentandum se vel suas aut Dei, cuius est legatus, proprietates, utens eo corpore tanquam proprio⁴. Illudque corpus potest sibi formare ex quibusvis elementis aut mixtis, quia omnia corpora subiiciuntur angelis quoad motum localem. Regulariter tamen formatur ex aere seu vapore, quia istae materiae possunt faciliter inspissari et sic figuram recipere et retinere, ac per alicuius corporis appositionem diversimode colorari, ut patet in nubibus⁵.

Petes 3° utrum angeli in assumptis corporibus exerceant vere opera vitae sensitivae.

Resp. negative, quia non vivunt in illis vita sensitiva. Neque habent organa sensibilia et proprie dicta, sed tantum eorum similitudinem, sicque eorum actiones sunt tantum similitudinarie vitales. Unde dicebat Raphael, Tob., XII, 19: Videbar quidem vobiscum manducare et bibere, sed ego cibo invisibili et potu qui ab hominibus videri non potest utor.

Petes 4° utrum sint plures angeli solo numero distincti intra eamdem speciem.

Resp. Nec sunt nec esse possunt plures angeli solo numero distincti intra eamdem speciem⁶.

Prob. Implicat multiplicatio numerica intra eamdem speciem, cui repugnat materia signata quantitate aut ordo ad illam. Atqui angelis, substantiis immaterialibus completis, repugnat materia aut ordo ad illam. Ergo. — Min. constat ex dictis. — Prob. mai. Implicat multiplicatio numerica intra eamdem speciem cui repugnat principium multiplicationis huiusmodi. Atqui sola materia signata quantitate, aut ordo ad illam, est principium multiplicationis numericae intra eamdem speciem. Ergo. — Difficultas est in minore.

Prob. min. Principium multiplicationis numericae intra eamdem speciem duo necessario importat: Primum, quod sit intrinsecum et substantiale, quia duo individua, v. g., Petrus et Paulus differunt substantialiter; sunt enim duae substantiae eiusdem speciei realiter distinctae. Secundum, quod ita multiplicet substantiam, ut tamen non multiplicet speciem, sed unam et eamdem specifice conservet in pluribus individuis. Atqui implicat id praestari nisi a materia signata quantitate, aut sine ordine ad illam. Ergo. — Prob. min., et primo quod id praestetur a materia signata quantitate. Materia est quid intrinsecum et substantiale, et ratione quantitatis habitae vel connotatae, cuius est immediate susceptiva et non forma, habet partes eiusdem rationis. Ergo haec potest facere multiplicationem numericam, servata unitate specifica. — Prob. iam id non posse praestari nisi a materia sola. Non potest praestari a forma: 1° quia proprium formae est constituere speciem, seu praebere praedicata essentialia. Ergo ex se non facit differre solo numero, sed etiam specie; cum enim sit idem constitutivum et distinctivum, quod constituit essentialiter, facit differre essentialiter. 2° Principium individuationis debet esse principium incommunicabilitatis ad plura inferiora; individuum enim non est ulterius communicabile ad alia individua inferiora. Atqui forma, cum sit principium gradus specifici, qui de se est communicabilis multis individuis, non potest esse principium huiusmodi incommunicabilitatis. Ergo.

Dices: Haec D. Thomae doctrina fuit olim damnata ab academia Parisiensi. Ergo.

Resp. hanc condemnationem inconsiderate factam, solemniter revocatam fuisse anno 1325, a Stephano, episcopo Parisiensi, de consensu decani, capituli et aliorum plurium virorum doctorum, doctrinamque S. Thomae variis encomiis celebratam.

Petes 5° quandonam fuerint creati angeli.

Resp. non fuisse creatos ante mundum, ut voluerunt quidam Patres Graeci, sed cum mundo⁷.

Ita definivit conc. Later. sup. cit., dicens Deum simul ab initio temporis condidisse creaturam angelicam et mundanam. Favet Scriptura, Exod., XX, 11: Sex diebus fecit Dominus coelum et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt. Sunt autem angeli in mundo et in coelo. Et Eccli., XVIII, 1: Creavit omnia simul, non quidem simultate instantanea, sed simultate temporis non discontinuati. Intellige etiam omnia quoad species; nam individua animae rationalis quotidie creantur.

Si dicas, Moysen enarrantem rerum omnium creationem, nullam fecisse mentionem de angelis.

Respondet Aug., lib. XI de Civit., c. 33, angelos in narratione creationis mundi non fuisse praetermissos, sed nomine coeli aut lucis significatos⁸. Caeterum, ideo vel praetermissi sunt, vel nominibus rerum corporalium significati, quia Moyses rudi populo loquebatur, qui nondum capere poterat incorpoream naturam; et si eis fuisset expressum aliquas res esse super omnem naturam corpoream, fuisset eis occasio idololatriae, ad quam proni erant, et a qua Moyses eos praecipue revocare intendebat. Neque refert quod postea in decursu Geneseos angelorum mentionem faciat; id enim cum ea cautela facit, ut repraesentet eos sub specie corporum, et regulariter indicet eos esse dumtaxat ministros et nuntios, ut sic omnem idololatriae occasionem auferat.

Recte etiam respondetur, cum S. Hieronymo, Epist. 139, Moysen expressam angelorum mentionem non fecisse,

quia id sui instituti non erat, cum ibi tantum intenderet creationis rerum corporalium ordinem et dierum seriem describere.

Petes 6° ubi creati fuerint angeli.

Resp. probabilius fuisse creatos in coelo empyreo⁹; quia, cum creaturas omnes corporeas sua dignitate praecedant, et tamquam superiores toti naturae praesint, conveniens fuit ut in supremo coelorum crearentur. Favet Scriptura, quae Ezech., XXVIII, 13 et 14, loquens de primo angelo sub figura principis Tyri, dicit: In deliciis Paradisi Dei fuisti.... Tu cherub extentus et protegens, et posui te in monte sancto Dei. Et infra, 16: Et eieci te de monte Dei, et perdidi te, o cherub protegens! Paradisus autem, seu mons Dei, est coelum empyreum, in quo erunt omnes sancti.

Petes 7° quanta sit multitudo angelorum.

Resp. iuxta Scripturam esse maximam et stupendam. Dicitur enim Daniel, VII, 10: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei. Et Apocal., V, 11: Erat numerus eorum millia millium. Quibus loquendi modis innuitur prope innumerabilis multitudo. Iuxta vero S. Thomam¹⁰, post S. Dionysium, c. 14 de coelesti Hierarchia, rationabiliter dicitur multitudinem angelorum excedere incomparabiliter multitudinem specierum materialium. Quantum autem angeli excedant numerum specierum materialium, et utrum excedant numerum hominum qui fuerunt, sunt et erunt: nobis videtur incertum, nec satis fundatum arbitramur quod a quibusdam pro aut contra adfertur.

D. Thomas, qq. 52 et 53.

Petes 1° utrum angeli sint in loco.

Resp. esse eos aliquo modo in loco¹. Constat ex Scriptura, quae refert angelos circa nos operari immediate, se movere de loco in locum, et esse in certis locis. Vide Genes., XVIII, 2-16, et XIX, 1-22; Iudic., II, 1-5; Tob., VIII, 3; Luc., II, 9-15; Matth., XXVIII, 2-7; Apocal., XII, 7.

Petes 2° quomodo angeli sunt in loco.

Resp. Esse in loco dicitur quadrupliciter: circumscriptive, diffinitive, sacramentaliter et ubique. Esse in loco circumscriptive, est locatum sic a loco circumdari seu circumscribi, ut totum locatum correspondeat toti locanti et quaelibet pars locati cuilibet parti locantis, ut liquor in vase. Aliquid esse in loco diffinitive, est illud ita determinari ad unum locum, ut illo quasi finiatur seu definiatur, nec possit simul et semel alium locum adaequatum occupare. Esse in loco sacramentaliter, est proprium corpori Christi in Eucharistia, et est esse sub speciebus panis et vini ad modum substantiae spiritualis, sic tamen ut possit simul esse alibi, si panis et vinum alibi consecrentur. Esse ubique intelligitur ex terminis.

Certum est angelos non esse ubique, id namque est proprium Deo; neque sunt sacramentaliter, quia iste modus existendi est proprius Christo vi consecrationis; neque sunt in loco circumscriptive, quia cum sint puri spiritus, carent quantitate molis, quae est ratio locandi circumscriptive. Restat ergo eos esse in loco diffinitive.

Petes 3° per quid angeli sunt in loco.

Resp. eos esse in loco connaturali per operationem virtualiter transeuntem, id est quae aliquem effectum producit ad extra².

Prob. Per id angelus est in loco per quod realiter tangit locum. Atqui non tangit realiter locum nisi per operationem virtualiter transeuntem. Ergo. — Maior est certa, tum ab exemplo corporum, corpus enim dicitur esse in loco per quantitatem, quia per illam tangit locum; tum

ratione, quia esse in loco est esse ei physice praesens et indistans, consequenter realiter ipsum tangere.

Prob. min. 1° — Duplex est contactus: unus proprie dictus, qui est quantitatis dimensivae, et hic non competit angelo; alter improprie dictus, qui est quantitatis virtutis, nempe eius actus, seu operatio virtualiter transiens, qua corpus seu locum sibi subiicit et facit a se dependere. Ergo. 2° — Per id angelus tangit locum et fit illi praesens, per quod occupat locum modo maiorem, modo minorem, modo indivisibilem. Atqui id habet per solam operationem virtualiter transeuntem, quae cum sit libera, modo ad magnum, modo ad parvum, modo ad indivisibilem locum terminatur; quamvis enim haec operatio angelica sit in se et ex parte angeli indivisibilis, est tamen virtualiter et ex parte termini divisibilis.

Dixi: « in loco saltem connaturali. » Dicitur locus connaturalis ille ad quem angelus per liberam voluntatem se applicat, quemque proinde sibi subiicit; violentus, e contra, cui invitus alligatur, et inde impeditur ne alibi operetur et existat.

Communis itaque Thomistarum opinio est, angelos esse in loco violento, non per operationem, sed per passionem; quia ratio locandi in substantiis spiritualibus est contactus virtutis locabilis et loci, ut dictum est. Sicut autem angelus per operationem tangit corpus in quod agit, illud sibi subiiciendo, ita per passionem tangitur a corpore ut instrumento virtutis superioris et ipsi subiicitur atque fit praesens. Neque hoc est mutare rationes formales existendi in loco, sed est illas proportionate assignare; sicut dicimus corpus Christi esse in coelo per contactum quantitatis extensivae, in sacramento indivisibiliter per consecrationem.

Caeterum plures existimant angelos etiam in loco violento, ut daemones in inferno, operari plus aut minus, secundum quod plus aut minus alligantur et prohibentur ne hic aut illic operentur; si enim ii qui sunt in aere, et torquentur igne inferni, permittuntur nihilominus operari, quidni existentes in inferno? Quid autem illic agant?

Agunt in alios, se invicem excruciando; agunt in animas reproborum, eas torquendo, ut instrumenta divinae iustitiae.

Ex praecedenti doctrina colliges: 1° angelum posse esse simul in pluribus locis inadaequatis, etiam distantibus, intra sphaeram suae activitatis, non existendo in medio, v. g., in quatuor angulis unius aulae, non existendo in medio, quia potest operari in quatuor angulis non operando in medio.

Colliges 2° quod, si stricte loquamur, angelus non sit proprie in loco, sed improprie tantum; quia stricte philosophice loquendo, ille solus locus est proprie dictus qui circumscriptive continet locatum, quod non competit angelis, qui sunt in loco potius continendo et sibi subiiciendo locum per operationem, quam contineantur ab eo. Si tamen loquamur generaliter de loco, ita ut id dicatur esse in loco quod est realiter et substantialiter praesens loco, sic vere et proprie angeli sunt in loco. Unde recte observavit author, esse in loco, dici aequivoce de angelo et de corpore³.

Colliges 3° angelos posse moveri localiter, eo scilicet modo quo sunt in loco⁴; quia motus localis angelorum nihil est aliud quam diversi contactus diversorum locorum non simul, sed successive. Atqui angeli cum non sint ubique, possunt diversa loca successive contingere. Ergo moveri localiter. Idque aperte tradit Scriptura. Sic Matth., XXVIII, 2: Angelus Domini descendit de coelo. Luc., I, 11: Missus est angelus Gabriel ad virginem. Matth., IV, 11: Angeli accesserunt et ministrabant ei. Iob, I, 7 et II, 2, Satan dicit: Circuivi terram et perambulavi eam, et alibi pluries.

Colliges 4° angelum posse transire motu discreto ab uno extremo ad aliud, non transeundo per medium⁵. Hic

reluctatur imaginatio, quia continuum non transcendit et non apprehendit spiritualia nisi ad modum corporalium. Dimittatur ergo imaginatio et sola ratio audiatur. Docet autem ratio quod, cum angelus sit in loco per liberam operationem, quae a loco non pendet, sed facit locum a se dependere, possit operari in uno loco, puta in extremitate huius aulae, et statim operari in extremitate opposita, non operando in medio, et sic transire ab una extremitate ad aliam, non transeundo per medium.

D. Thomas, a q. 54 ad q. 60.

Petes 1° utrum angeli indigeant speciebus, ad se et alia a se cognoscendum.

Resp. 1°. Angelus, ad se cognoscendum, non indiget specie impressa, sed seipsum cognoscit per suam substantiam gerentem vices speciei impressae, non expressae¹.

Prob. prima pars. Species impressa obiecti vicaria, non est necessaria, nisi ut obiectum quod est extra intellectum fiat illi intime praesens, et id quod est materiale fiat immateriale immaterialitate eiusdem ordinis cum intellectu intelligente; si namque obiectum ex se sit intime praesens intellectui in esse intelligibili, superflua est species, ut late dixi in tract. de Deo, dissert. de visione Dei. Atqui substantia angeli est intime praesens suo intellectui, et immaterialis immaterialitate eiusdem ordinis cum illo, ut patet. Ergo.

Prob. secunda pars, quia, quamvis substantia angeli sit secundum se intelligibilis, quia immaterialis, non est tamen in tanto gradu immaterialitatis, ut sit actu intellecta², sicut diximus de essentia Dei in tract. de Deo, dissert. 4. Unde ad hoc requiritur species expressa.

Resp. 2°. Angelus non cognoscit alia a se per suam substantiam, sed ad hoc indiget speciebus impressis³.

Prob. Ad cognitionem alicuius obiecti requiritur, ut iam dictum est, quod obiectum sit intime praesens intellectui in esse intelligibili, sive per se, sive per speciem illius repraesentativam, iuxta illud Augustini communiter receptum: « Ex obiecto et potentia paritur notitia. » Atqui entia creata non possunt esse intime praesentia intellectui angelico per se, seu in sua entitate, ut per se patet. Neque substantia angeli potest esse species repraesentativa illorum: non enim est illorum similitudo, neque effectus, neque causa saltem adaequata; licet enim angeli ad aliquas formas concurrant, non tamen immediate nec adaequate, sed tantum per motum localem, applicando activa passivis. Quantumvis ergo suam substantiam penetrent, non possunt in ea ut in causa distincte cognoscere alia entia: quippe quae cum in illa adaequate et distincte non contineantur, ita nec in illa relucere possunt.

Petes 2° utrum species quibus angelus alia a se cognoscit, sint a rebus acceptae, an congenitae et connaturales.

Resp. Species angelorum non sunt a rebus acceptae, sed a Deo in sui creatione inditae, et ideo connaturales et congenitae⁴.

Prob. 1° authoritate. Ezech., XXVIII, 12 et 13, de Lucifero dicitur: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia et perfectus decore..., in die qua conditus es. Dionys., de Div. nom., c. 7: « Angeli non congregant divinam cognitionem a rebus divisibilibus aut sensibilibus. » Et Aug., lib. II sup. Genes. ad litt., c. 8, n. 16: « Caetera quae infra [Angelos] sunt, ita creantur, ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae, ac deinde in genere suo. » Quod intelligi non potest nisi de creatione in esse intelligibili quod habent per species.

Prob. 2° ratione⁵. Substantiae spirituales inferiores, scilicet animae humanae, habent esse affine corpori, in quantum sunt corporum formae, et ideo ex ipso modo essendi competit eis ut a corporibus et per corpora suam perfectionem intelligibilem consequantur, alioquin frustra corporibus unirentur. Ergo angeli, cum sint omnino immaterialiter a corporibus totaliter absoluti et in esse intelligibili subsistentes, perfectionem suam intelligibilem non consequuntur a corporibus et per corpora, sed per intelligibilem influxum quo a Deo species rerum cognitarum acceperunt simul cum sua intellectuali natura.

Confirmatur. Obiectum materiale exterius non potest naturaliter agere immediate in potentiam pure spiritualem, ipsam movendo et immittendo ei suam speciem. Neque dici potest quod obiectum materiale exterius non ageret in angelum, sed quod angelus ageret in illud, abstrahendo ab illo species; quia, si angelus non praehabeat species illorum obiectorum materialium, erunt illi incognita, proindeque non poterit illis applicare suam virtutem, nec operari in illa, ut ab eis abstrahat species. Item, angeli saepe cognoscunt obiecta extra sphaeram suae activitatis, in quae ideo operari non possunt. Tandem, si angelus suam perfectionem a corporibus haberet, sicut anima nostra, ab illis dependeret: quod dici non potest.

Argumentum quod opponitur de cognitione futurorum, solvetur infra.

Petes 3° utrum species quibus angeli intelligunt, sint universales, et eo universaliores, quo angeli sunt superiores.

Per species universales intelligimus quae multa repraesentant, et eo universaliores, quo plura repraesentant, non solum in communi, sed in particulari et distincte.

Resp. affirmative⁶. Quia quanto ens creatum est propinquius et similius Deo in ordine intellectuali, tanto per species pauciores et universaliores intelligit. Atqui angeli

sunt Deo propinquiores et similiores in ordine intellectuali, quam homines, et angeli superiores, quam inferiores. Ergo. — Minor est certa. — Prob. mai. Quanto ens creatum est propinquius et similius Deo in ordine intellectuali, tanto magis participat perfectiones divinas in illo ordine. Atqui Dei perfectio est quod intelligat omnia per unum medium, nempe per suam essentiam, quae est illi loco speciei. Ergo.

Petes 4° utrum angeli cognoscant singularia materialia. Resp. affirmative⁷. Est de fide.

Prob. ex Scriptura. 1° Nullus potest custodire quod non cognoscit. Sed angeli custodiunt homines singulares, iuxta illud Psal. XC, 11: Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis. 2° Iuxta fidem, haec inferiora administrantur per angelos, secundum illud Hebr., I, 14: Omnes sunt administratorii spiritus. Atqui, si singularium notitiam non haberent, nullam providentiam habere possent de his quae in hoc mundo aguntur, cum actus sint singularium. Ergo.

Ratio autem petitur ex principio Augustini communiter recepto, scilicet Deum ab aeterno formasse ideas rerum producendarum, deinde illas menti angelicae impressisse, ac tandem ad extra producere, ita ut species angelicae sint derivatae et exemplatae ab ideis divinis. Quo posito, sic discurro cum authore⁸: Rationes ideales in Deo existentes sunt effectivae rerum, non solum quantum ad formam, sed etiam quantum ad materiam, et ideo sunt similitudines rerum quantum ad utrumque; et propter hoc cognoscuntur res a Deo, non solum in universali natura ex parte formae, sed etiam in sua singularitate ex parte materiae. Sicut autem ab intellectu divino effluunt res naturales secundum materiam et formam, ut sint ex utroque, ita effluunt formae seu species intellectus angelici ad cognoscendum utrumque. Et ideo per formas seu species innatas cognoscunt res in sua singularitate et universalitate, in quantum sunt similes formis activis, scilicet ideis in mente divina existentibus, quamvis ipsae non sint rerum factivae.

Petes 5° utrum angeli lumine naturali cognoscant certo futura mere contingentia, ut sunt actus liberi hominis.

Resp. Negative⁹.

Prob. 1° authoritate Scripturae et Patrum. Id quod est proprium signum divinitatis, non convenit angelis. Atqui cognoscere futura contingentia, est proprium signum divinitatis. Ergo. — Prob. min. 1° ex Script. Isa., XLI, 23: Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus quia dii estis vos.

Prob. 2° ratione¹⁰. Futura contingentia non possunt certo cognosci ab angelis, neque in suis causis, neque in seipsis. Non in suis causis creatis, quia sunt contingentes et indifferentes ad utrumlibet; neque in causa increata, libero scilicet Dei decreto, quod est omni intellectui creato naturaliter impervium. Non in seipsis; ideo enim Deus illa certo in seipsis cognoscit, quia videt omnia in sua aeternitate, quae cum sit simplex, adest toti tempori et ipsum concludit; unde unus eius intuitus fertur in omnia quae aguntur per totum tempus, sicut in praesentia, videtque omnia ut in seipsis sunt, ut diximus de scientia Dei, ad q. 14. Angelicus autem intellectus et quilibet intellectus creatus deficit ab aeternitate divina. Ergo.

Dices: Angeli habent species futurorum antequam fiant; quando enim futura fiunt praesentia, angeli non recipiunt novas species pro illis cognoscendis, sed per congenitas illa cognoscunt, ut diximus. Atqui, posita specie et intellectu expedito, ponuntur sufficientia principia ad intelligendum obiectum. Ergo non est ratio cur denegetur angelis futurorum cognitio. — Confirmatur. Veritas illorum futurorum determinate sumpta est aliquid creatum. Ergo alicui intellectui creato proportionatum; quidni intellectui angelico, ut inter creatos perfectiori?

Resp. huic argumento, quod summam difficultatis continet, ex Authore¹¹, species angelicas esse quidem repraesentativas in actu primo omnium singularium, non tamen ea repraesentare in actu secundo, nisi dum existunt; et hoc ob duplicem rationem. Prima est, quia tunc solum cum res existunt, habent naturam per quam assimilantur speciebus quae sunt in mente angeli; dum autem sunt futurae, nondum habent naturam per quam illis assimilantur. Secunda ratio est, quia species angelica non repraesentat actu, neque angelus cognoscit naturaliter actu, nisi quae de facto pertinent ad hoc universum. Est enim finita cognitio angeli, non potest autem congruentior terminus illi assignari, quam latitudo huius universi; et aliunde, si extenderetur extra universum, cum non esset ratio cur ad unum potius quam ad aliud extenderetur, omnia possibilia saltem divisive attingeret. Insuper, extra hoc universum non est aliqua causa, nisi Deus; nulli autem intellectui creato connaturale est cognoscere res in Deo. Porro, futura nondum pertinent ad ordinem huius universi, sed pertinebunt quando existent.

Verum haec radicantur in altiori principio SS. Aug. et Thomae, de quo iam dictum est, nimirum species angelicas non repraesentare naturas rerum quomodocumque, sed prout ipsae naturae descendunt et derivantur ab ideis divinis, a quibus etiam ipsae species derivantur et exemplantur; unde species angelicae, ut dictum est, habent in repraesentando quod ideae divinae habent in causando. Ideae autem divinae causant naturas in individuis successive. Ergo ipsae species quae derivantur ab his ideis accipiunt vim repraesentandi naturas in individuis successive, sicque petunt repraesentare individua quando sunt in universo producta ab ipsis ideis divinis, non quando non sunt.

Petes 6° utrum angeli cognoscant naturaliter cogitationes seu secreta cordium.

Per cogitationes cordium intelligimus¹² hic actus immanentes liberos, tam intellectus, quam voluntatis, qui neque aliquo effectu seu signo exteriori, neque ipsa cogitantis voluntate manifestantur.

Resp. Negative.

Prob. 1° authoritate¹³. Quod est proprium Dei non convenit angelis. Atqui cognoscere cogitationes cordium, est proprium Dei. Ergo. — Prob. min. ex Scriptura. Ⅱ Paralip., VI, 30, dicitur: Propitiare et redde unicuique secundum vias suas quas nosti eum habere in corde suo; tu enim solus nosti corda filiorum hominum.

Prob. 2° ratione¹⁴. Quae a sola voluntate libera hominis et a Deo dependent, seclusa quavis dependentia a causis naturalibus aut connexione cum illis, haec ab angelis non sunt naturaliter cognoscibilia, sed solum ab ipso volente, et a Deo cui subiacet voluntas. Atqui actus liberi voluntatis et intellectus pendent a sola voluntate et solo Deo, seclusa quavis dependentia a causis naturalibus seu connexione cum illis. Ergo. — Minor est certa. Nulla enim causa creata, sed solus Deus, qui est primum et universale principium, ac ultimus finis voluntatis nostrae, potest in eam illabi et agere atque eam determinare, ut iam dictum est; et patet, quia ipsa habet plenum dominium ab omni creatura absolutum, et plenam indifferentiam in suos actus, ut eos ponat vel non ponat, ut positos revocet aut continuet. — Prob. mai. Angelus non habet vim naturalem intelligendi quodcumque intelligibile, sed tantum illud quod pertinet ad ordinem huius universi, vel tamquam pars illius, vel cum eo connexionem habens. Atqui actus internus liber non pertinet ad ordinem huius universi, nec cum eo ullam connexionem habet. Ergo. — Mai. patet ex dictis in resp. praecedenti. — Prob. min. Ordo universi consistit in subordinatione et connexione causarum naturalium, qua particularia per universalia, corporalia per spiritualia, inferiora per superiora aguntur et reguntur; unde, ut aliquid pertineat ad ordinem universi, debet esse vel causa superior nata movere inferiores, vel ab illis dependere. Atqui actus internus liber est extra totum ordinem causarum naturalium, ita ut a nulla dependeat, sed a sola voluntate libere et indifferenter eliciente, et a solo Deo determinante, ut iam dictum est. Ergo.

Dices: Per solum consensum cogitantis eius cogitatio fit manifestabilis angelo, ut communiter admittitur. Atqui consensus cogitantis nihil cognoscibilitati suae cogitationis addit, sed solam denominationem extrinsecam. Ergo ante illum consensum erat cognoscibilis ab angelo.

Resp. quod, quamvis consensus cogitantis nihil addat directe cognoscibilitati suae cogitationis, addit tamen indirecte, quatenus facit cogitationem suam quodam modo pertinere ad illum ad quem illam dirigit. Angelus autem cognoscit quidquid ad se ipsum pertinet.

Petes 7° utrum angeli cognoscant naturaliter mysteria gratiae.

Resp. negative¹⁵. Patet ex responsione praecedenti. Si enim angelus non potest cognoscere cogitationes alterius ex eius voluntate dependentes, multo minus potest cognoscere ea quae ex sola Dei voluntate dependent. Et ita argumentatur Apostolus I Cor., II, 11: Quis enim hominum scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? ita et quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi Spiritus Dei.

Petes 8° utrum angelus sit semper intelligens actu.

Resp. angelum necessario seipsum semper actu intelligere¹⁶.

Prob. Angelus seipsum intelligit per suam substantiam, tamquam per speciem intelligibilem, ut dictum est. Atqui substantia propria est eius intellectui semper intime praesens, eumque semper informat in esse intelligibili. Ergo eam semper necessario actu intelligit; sicut, si oculus

apertus continuo informaretur specie alicuius obiecti illuminati, semper illud necessario videret.

Petes 9° utrum angelus sit proprie et formaliter discursivus.

Resp. Negative¹⁷.

Prob. Discurrere proprie et formaliter est ex uno magis noto aliud minus notum cognoscere distinctis cognitionibus, ita quod una prior cognitio sit causa alterius, sive quod ex priori cognitione unius pariatur cognitio alterius, sicut contingit in nobis, qui, ob debilitatem intellectualis luminis, non possumus simul et semel principia et conclusiones in eis inclusas cognoscere. Atqui non sic cognoscunt angeli, sed, ob plenitudinem intellectualis luminis et universalitatem specierum, statim primo et uno aspectu attingunt principiorum totam virtutem, et consequenter quae in eis continentur atque ex eis deduci possunt: et ideo dicuntur intelligentiae. Ergo.

Quoad voluntatem,

Petes utrum angelus se et Deum diligat necessario quoad exercitium.

Resp. 1°. Probabilius videtur angelum se necessario diligere quoad exercitium.

Prob. 1°. Angelus se cognoscit necessario quoad exercitium, ut dictum est superius. Ergo vult necessario se cognoscere; quamvis enim haec cognitio sit necessaria, est tamen voluntaria. — Subsumo. Atqui velle se cognoscere, est se amare; est enim velle sibi bonum, quia bonum est angelo quod se cognoscat.

Prob. 2°. Omnis motus reducitur in aliquem motum a natura determinatum, sicut in animali omnes motus reducuntur in motum cordis, qui fluit a natura animalis tamquam eius proprietas inseparabilis. Ergo in angelo sicut omnis intellectio reducitur in cognitionem sui, tamquam in primam cognitionem a natura determinatam, ita omnis eius amor reducitur in amorem sui, tamquam in primum

amorem a natura determinatum; pari enim passu procedunt intellectio et volitio, suntque sibi invicem causae in diverso genere.

Non ergo eruimus hanc necessariam dilectionem ex substantia angeli tamquam ex obiecto, ut opinantur defensores oppositae sententiae; fatemur namque, nullum obiectum, nisi bonum universale et infinitum, scilicet Deum clare visum, posse implere capacitatem voluntatis nostrae et illam necessario rapere. Sed eruimus ex ipsa angeli substantia tamquam a principio a quo dimanat ut proprietas. Et hinc solvuntur praecipuae obiectiones quae opponuntur.

Resp. 2°. Angelus diligit Deum dilectione necessaria quoad exercitium.

Sequitur ex praecedenti; quia impossibile est quod angelus diligat se dilectione necessaria quoad exercitium, quin simul eadem necessitate diligat authorem et conservatorem sui tamquam bonum sibi proprium.

Sed statim exurgit difficultas. Angelus se diligit post peccatum eadem ipsa necessitate qua se diligit ante peccatum; currunt enim rationes primae responsionis pro omni statu. Si ergo ex amore sui necessario quoad exercitium, sequatur necessario amor Dei necessarius quoad exercitium, sequitur quod angelus, post peccatum et in actuali peccato, diligat Deum dilectione necessaria quoad exercitium. At quomodo stare potest actualis amor Dei cum eius odio actuali, actualis conversio ad ipsum cum actuali aversione ab ipso? Neque dicas quod in peccato sit actualis aversio a Deo ut authore supernaturali tantum, quae stare potest cum conversione actuali ad Deum ut authorem naturalem; nam contra est quod, dum angelus peccat directe contra Deum ut authorem supernaturalem, peccet indirecte contra eum ut authorem naturalem, ut dicemus infra. Est ergo actualiter aversus per peccatum a Deo ut authore naturali, et simul conversus per dilectionem necessariam ad Deum ut authorem naturalem.

Resp. breviter, daemones odio habere Deum ut authorem supernaturalem et iustum sui criminis vindicem,

illum autem diligere ut authorem naturalem, et esse conversos ad Deum ut authorem naturalem physice et necessario per naturam, esse autem ab eo aversos moraliter et libere per peccatum: in quibus nulla est implicantia, quia non sunt de eodem sub eadem ratione et eodem modo.