Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Petes 1° utrum sit in Deo voluntas proprie et formaliter.

Resp. affirmative¹. Ita passim in Scripturis. Rom., XII, 2: Ut probetis quae sit voluntas Dei. Ibid., IX, 19: Voluntati eius quis resistit? Psal. CXIII, 3: Omnia quaecumque voluit, fecit. Quae testimonia et similia SS. Patres unanimiter intelligunt in sensu proprio.

Ratio est, quia cuilibet enti competit velle et amare suam perfectionem et conservationem sui esse, sic ut tendat ad acquirendum bonum quod non habet, in bono autem quod habet complaceat et quietetur². In ente autem intellectuali haec inclinatio dicitur voluntas; est enim voluntas inclinatio ad bonum per intellectum apprehensum. Ergo Deo, primo enti et summe intellectuali, competit voluntas qua placet sibi suum esse et sua bonitas. Adde, voluntatem esse perfectionem simpliciter simplicem, ideoque Deo non denegandam.

Petes 2° utrum voluntas divina distinguatur virtualiter a sua volitione.

Resp. negative³, quia, ut iam diximus de intellectu et intellectione divina, ea sola distinguuntur in Deo virtualiter quae aequivalent pluribus creatis ex obiecto formali distinctis et ad diversas lineas pertinentibus; voluntas autem et volitio in Deo habent idem obiectum formale, nec pertinent ad diversas lineas. Item, si voluntas virtualiter distingueretur a volitione, et servaret rationem potentiae ad illam, conciperetur perfectibilis et actuabilis per illam: consequenter non conciperetur ut actus purus.

Itaque voluntas divina respectu volitionis non habet rationem potentiae, nisi secundum modum nostrum concipiendi res divinas per analogiam ad res creatas. Habet tamen rationem potentiae et principii respectu effectus ab ipso procedentis aut producti; quia non se habet ad illum ut actuabilis et perfectibilis per illum, sed e contra, ut actuans et perficiens illum.

Petes 3° utrum Deus, non solum se, sed etiam alia a se velit.

Resp. affirmative⁴, quia res naturalis non solum habet naturalem inclinationem respectu proprii boni, ut acquirat ipsum, cum non habet, vel ut quiescat in illo, cum habet, sed etiam ut proprium bonum in alia diffundat secundum quod possibile est: unde videmus quod omne agens, in quantum est in actu et perfectum, facit sibi simile. Pertinet itaque ad voluntatis rationem, ut bonum quod quis habet aliis communicet, et hoc praecipue pertinet ad voluntatem divinam, a qua derivatur omnis perfectio. Ergo Deus vult se et alia a se, sed se ut finem, alia vero ut ad finem, in quantum decet bonitatem divinam etiam alia ipsam participare. Hinc Scriptura, Thess., IV, 3: Haec est voluntas Dei sanctificatio vestra. Et Psal. CXIII, 3: Quaecumque voluit fecit; fecit autem alia a se.

Petes 4° quodnam sit obiectum formale, tam motivum quam terminativum, divinae voluntatis.

Resp. esse solam bonitatem divinam⁵; creaturae autem sunt eius obiectum materiale. Quia illud est obiectum formale, tam motivum quam terminativum, alicuius potentiae, a quo per se et ratione sui movetur, et quod per se et ratione sui attingit. Atqui sola bonitas divina est id a quo per se et ratione sui movetur divina voluntas, et id quod per se et ratione sui attingit. Ergo maior est notio obiecti formalis, tam motivi quam terminativi. — Prob. min. Deus in quolibet volendo est suus sibi finis; universa enim propter semetipsum fecit Dominus, inquit Scriptura, Prov., XVI, 4. Atqui in his quae volumus propter finem tantum, tota ratio movendi est finis: sic qui vult sumere potionem amaram propter sanitatem, sanitas est id quod solum movet eius voluntatem. Si autem sit tota ratio movendi, est etiam terminandi, cum inter obiectum motivum et terminativum debeat esse proportio.

Suppono 1° Deum necessario velle suam bonitatem¹; quia, cum sit necessario actu volens, et in eius bonitate reluceat omnis ratio boni absque ullo defectu, non potest illam non amare.

Unde, quando SS. Patres et S. Thomas quandoque dicunt Deum se libere amare, intelligunt de libertate a coactione, quia a nullo extrinseco ad id compellitur, non autem de libertate a necessitate.

Suppono 2° Deum summa libertate gaudere erga creaturas. Ita passim Scriptura. Psal. XCIII, 1: Deus ultionum libere egit. Rom., IX, 18: Cuius vult miseretur, et quem vult indurat. Ephes., I, 11: Operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. I Cor., XII, 11: Spiritus dividens prout vult.

Ratio est 1° quia libertas arbitrii est maxima perfectio, nullam ex se involvens imperfectionem; potentia enim peccandi non est de ratione libertatis, sed eius naevus, ut alibi dicemus. Ergo nefas est illam Deo denegare.

2° Alia a se vult Deus in quantum ordinantur ad suam bonitatem, ut in finem². Atqui ea quae sunt ad finem non ex necessitate volumus volentes finem, nisi talia sint sine quibus finis esse non potest. Ergo, cum bonitas Dei sit perfecta, et possit esse sine aliis, nihil enim perfectionis ex aliis ei accrescit, sequitur quod alia a se eum velle non sit necessarium absolute, sed quod libera et gratuita libertate extendatur ad illa, ipsis communicando suam bonitatem, non ut sibi prosit, sed ut illis bene sit.

Sed difficultas est, eaque intricatissima, per quid constituatur actus liber Dei. Est namque difficile concipere, quomodo stet libertas Dei cum eius immutabilitate, salvis utriusque iuribus. Vel enim actus liber potuit abesse a Deo, vel non: si primum, quomodo Deus est immutabilis? si secundum, quomodo est liber? de ratione enim actus liberi est quod possit abesse. En summa difficultatis quae theologorum ingenia torquet.

Ante omnia id semper prae oculis habendum est, libertatem divinam non esse, sicut humanam, indifferentiam potentiae ad diversos actus volendi et nolendi, sed esse indifferentiam unius simplicissimi et purissimi actus ad diversa obiecta (confer art. I huius dissert.), ita ut hoc uno et eodem simplicissimo actu inferat esse vel non esse creaturarum, hoc vel illud, et quatenus infert esse, dicitur volitio, quatenus infert non esse, dicitur nolitio. Id, inquam, tene mente; hinc enim fluit nodi solutio, si tamen solutio dici possit. Igitur

Dico : Actus Dei liber nihil est aliud quam eius actus necessarius quatenus dicit habitudinem seu terminationem non necessariam ad creaturas.

Prob. 1° ex principiis D. Thomae. S. Doctor, I Contra gentes, cap. 82, sic dicit: « Voluntas Dei uno et eodem actu vult se et alia. Sed habitudo eius ad se est necessaria et naturalis, habitudo eius ad alia est secundum convenientiam quamdam; non quidem necessaria et naturalis, neque violenta aut innaturalis, sed voluntaria. » Similiter alibi. Quibus verbis aperitur discrimen iam assignatum inter libertatem divinam et humanam, in quo fundatur veritas assertionis nostrae. Sic enim argumentor : Iuxta S. Thomam et rei veritatem, libertas divina non consistit in indifferentia potentiae ad plures actus, sicut humana, sed in indifferentia unius simplicissimi actus ad diversa obiecta, qui actus, in se simplex, est virtualiter multiplex, necessarius et liber sub diversa ratione. Quatenus terminatur ad esse divinum, est necessarius; quatenus terminatur ad creaturas et est virtualiter distinctus a seipso, ut terminatur ad esse divinum, est liber : sub qua ratione immotus in se manens, potest terminari ad hoc vel illud, ad esse vel non esse creaturarum, et prout terminatur ad esse, dicitur volitio, prout terminatur ad non esse, dicitur nolitio; idque totum propter summam actus divini actualitatem, simplicitatem, illimitationem et eminentiam. Ergo ratio necessarii et liberi in Deo reponi debet in eodem actu secundum diversas eius terminationes.

Prob. 2° alia ratione. Ad constitutivum actus liberi in Deo duo requiruntur : primum, quod sit quid Deo intrinsecum et divinum, quia actus liber Dei est vitalis et immanens; secundum, quod possit aliquo sensu deficere; de ratione enim actus liberi est quod possit aliquo sensu non esse. Atqui, constituendo actum liberum Dei in actu eius necessario, non quatenus connotat divinam bonitatem, sub qua ratione est necessarius, sed quatenus connotat et terminatur non necessario ad creaturas, haec duo habentur : 1° habetur quod sit quid intrinsecum et divinum; est enim actus Dei necessarius, cum ipso Deo identificatus, et ipse Deus; 2° habetur etiam quod sit quid aliquo sensu defectibile; quia, licet iste actus sit entitative necessarius, reduplicative tamen et formaliter, quatenus terminatur ad creaturas, non est necessarius, si quidem istae potuerint non esse, et his deficientibus, deficeret ista connotatio seu terminatio. Ergo.

Verum statim recurrit nodi implicantia, quam non videtur solvere noster dicendi modus. Vel enim illa terminatio non necessaria ad creaturas, in qua reponimus libertatem Dei, est quid Deo intrinsecum et intrinsece defectibile, vel non. Si primum, ergo Deus est intrinsece defectibilis, nec summe simplex; si secundum, ergo non est intrinsece liber. Et sic manet nodus insolutus.

Huic difficultati, quam fateor esse gravissimam et ferme unicam, non una est Thomistarum responsio.

Antiquior et communior in schola D. Thomae atque eius principiis conformior, est hanc terminationem, intelligendo activam, esse intrinsecam, cum sit ipse actus divinus comparatus et terminatus ad creaturas, et esse defectibilem, non quidem intrinsece et ratione sui seu alicuius alterius intrinseci, sed extrinsece, ratione voliti defectibilis, ita quod idem actus in se immotus, ut iam dicebam, nulla realitate intrinseca in se mutata aut defectibili, potuerit producere aut non producere creaturas et eas aliter et aliter ordinare et disponere. Et ideo constitutivum divinae libertatis, secundum id quod importat in recto, est quid intrinsecum, in se indefectibile, scilicet ipse actus divinus entitative necessarius et immutabilis; secundum autem id quod importat in obliquo, est quid extrinsecum defectibile, scilicet creaturae connotatae defectibiles.

Neque, ut Deus dicatur intrinsece liber, requiritur quod aliquid ipsi intrinsecum possit deficere secundum quod est intrinsecum, sed sufficit ut unus et idem actus, in se immotus et indefectibilis, potuerit aliter immutare creaturas. Quod probatur : 1° quia, ut iterum repetam, libertas divina non est indifferentia potentiae volitivae ad diversos actus, sed indifferentia unius actus purissimi et simplicissimi ad diversa obiecta. Ergo hoc ipso censetur liber quo, in se immutatus, ratione suae eminentiae et supremi dominii in creaturas, potest illas immutare.

2° Quando ad denominationem intrinsecam requiritur, non sola forma intrinseca, sed etiam connotatum extrinsecum, illa forma denominat per solam positionem connotati extrinseci, absque ulla mutatione ex parte sui : sic Deus in tempore denominatur creator et dominus per formam aeternam intrinsecam, scilicet suam omnipotentiam, tota mutatione facta in tempore se tenente ex parte creaturarum. Idque est commune omni comparativo quod, ut dicatur deficere et aliter se habeat ad aliud, sufficit quod istud aliud mutetur. Ergo, ut actus Dei sit liber, et potuerit aliter se habere ad creaturas, non debuit in se mutari, aliquid amittendo vel recipiendo, sed sufficit ut in se immutatus potuerit aliter mutare creaturas.

[Et haec videtur constans et aperta D. Thomae doctrina, non solum loco citato, sed adhuc manifestius et pluries alibi. Sic enim ait, hic q. 19, a. 3, o : « Cum bonitas Dei sit perfecta, et esse possit sine aliis, cum nihil ei perfectionis ex aliis accrescat, sequitur quod alia a se eum velle non sit necessarium absolute, et tamen necessarium est ex suppositione; supposito enim quod velit, non potest non velle, quia non potest voluntas eius mutari. » Et ibidem, ad 5 : « Voluntas divina, quae ex se necessitatem habet, determinat seipsam ad volitum ad quod habet habitudinem non necessariam. » Item q. 23 de Veritate, a. 4, o : « Divinum velle necessitatem habere ex parte ipsius volentis et actus, indubitabiliter verum est; nam actio Dei est eius essentia, quam constat esse aeternam. Unde hoc in quaestione non ponitur, sed utrum velle ipsum necessitatem habeat per comparationem ad volitum. » Et hic iterum, q. 19, a. 3, ad 4 : « Quod Deus non ex necessitate velit aliquid eorum quae vult, non accedit ex defectu voluntatis divinae, sed ex defectu qui competit volito secundum suam rationem; quia scilicet est tale, ut sine eo esse possit perfecta bonitas Dei : qui quidem defectus consequitur omne bonum creatum. »]

Quamvis voluntas ex parte Dei sit unica, cum sit ipsa eius essentia, ratione tamen obiectorum materialium in quae fertur, solet a theologis multiplex assignari.

Dico 1° : Voluntas divina dividitur 1° in voluntatem beneplaciti et voluntatem signi¹. Voluntas beneplaciti est ipse actus divinae voluntatis, unde est proprie et formaliter in Deo. Voluntas signi est aliquid exterius quod solet esse inter nos signum quod volumus aliquid, licet non ita Deus velit; unde non dicitur voluntas signi, quasi sit signum quod Deus velit, sed quia, ut dixi, solet significare nos velle, sicque est formaliter proprie in Deo, sed metaphorice tantum, sumpto signo pro ipsa voluntate.

Assignantur quinque signa voluntatis divinae², nimirum : praeceptum, consilium, prohibitio, permissio et operatio, hoc versu comprehensa.

Praecipit ac prohibet, permittit, consulit, implet, [quia his quinque modis solemus significare nos aliquid velle interius. Quando enim operamur aliquid, signum est apertum nos velle illud; item quando praecipimus aut consulimus alteri, signum est nos velle illud ab alio fieri; dum autem prohibemus, signum est nos velle illud ab illo non fieri; tandem, quando permittimus ut aliquis nobis subditus aliquid faciat, signum est nos velle illud fieri.]

Voluntas signi in Deo tribus modis se habet ad voluntatem beneplaciti³. Quaedam est enim voluntas signi, quae nunquam incidit in idem cum voluntate beneplaciti, sicut permissio qua permittit mala fieri; nunquam enim vult fieri mala. Quaedam semper incidit, sicut operatio. Quaedam vero quandoque incidit, quandoque non, sicut praeceptum, prohibitio et consilium : sic praeceptum quod fecit Abrahae occidendi Isaac, non coincidit cum voluntate beneplaciti, si quidem postea iusserit contrarium. De voluntate signi intelligitur illud Orationis Dominicae : Fiat voluntas tua sicut in caelo et in terra.

Secunda et celebrior divisio divinae voluntatis est in antecedentem et consequentem⁴. Ita omnes theologi post Damascenum et S. Thomam. Non tamen omnes uno modo explicant. Thomistae, cum suo Doctore, sic explicant, ut voluntas dicatur antecedens, quatenus fertur in obiectum secundum se consideratum et praecisum a circumstantiis; consequens, quatenus fertur in obiectum vestitum omnibus suis circumstantiis.

Ex his colliges, 1° voluntatem consequentem esse voluntatem simpliciter, voluntatem antecedentem esse voluntatem secundum quid⁵. Quia voluntas comparatur ad res secundum quod sunt in seipsis a parte rei. In seipsis autem a parte rei sunt in particulari cum omnibus circumstantiis. Ergo simpliciter volumus aliquid secundum quod volumus illud consideratis omnibus circumstantiis particularibus, quod est consequenter velle. Unde potest dici : Iudex iustus simpliciter vult homicidam suspendi, sed secundum quid vult eum vivere, scilicet in quantum est homo. Similiter mercator, imminente periculo, vult simpliciter suas merces proiicere, sed secundum quid vult servare, scilicet remoto periculo. Et ideo haec voluntas secundum quid, comparative ad voluntatem simpliciter, iuxta S. Thomam, magis potest dici velleitas, quam absoluta voluntas.

Colliges 2° voluntatem consequentem esse voluntatem absolutam, antecedentem esse conditionatam⁶, si nempe maius bonum non obstat; conditionatam, inquam, non ex parte subiecti, ut diximus de decretis conditionatis. Unde non est imperfectio ex parte voluntatis divinae, sed ex parte voliti, quod non accipitur cum omnibus suis circumstantiis.

Colliges 3° voluntatem antecedentem esse voluntatem, non solum signi, sed etiam beneplaciti. Est expressa sententia S. Thomae, quidquid reclament quidam Thomistae. Etenim S. Doctor, q. 23 de Veritate, a. 3, o, dicit : « Invenitur in Deo proprie ratio voluntatis, et sic voluntas de Deo proprie dicitur. Et haec est voluntas beneplaciti, quae per antecedentem et consequentem distinguitur. » Item in I Sent., dist. 47, a. 2 : « Possumus ergo loqui de voluntate vel beneplaciti vel signi, et de voluntate beneplaciti vel consequente vel antecedente. » Id etiam probant exempla quae profert de iudice et de mercatore; vere namque et proprie iudex vult hominem secundum se vivere, et mercator suas merces secundum se servare.

Ratio favet. Voluntas beneplaciti attenditur secundum quod res interius in Deo disponuntur, et non tantum secundum exteriorem significationem. Atqui obiectum voluntatis antecedentis disponitur interius in Deo, nam Deus, v. g., interius ordinat omnes homines ad salutem et ipsis providet auxilia ad illam sufficientia, quamvis, attentis circumstantiis, puta splendore universi, defectibilitate voluntatis humanae, manifestatione attributorum, etc., voluerit permittere ut aliqui ab hoc ordine deficerent, quos ideo vult voluntate consequente non salvare. De hac re iterum art. seq.

Dico 2° : Voluntas Dei consequens semper impletur, voluntas antecedens non semper impletur, saltem quoad principale volitum⁷.

Prob. prima pars. 1° Ex Scriptura. Isa., XIV, 27: *Dominum exercituum decrevit : et quis poterit infirmare? Et XLVI, 10 : Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet. Esther, XIII, 9 : Non est qui possit tuae resistere voluntati. Psal. CXIII, 3 : Omnia quaecumque voluit fecit. Eccles., VIII, 3 : Omne quod voluerit, faciet. Rom., IX, 19 : Voluntati eius quis resistit? Haec autem omnia intelligi debent de ea voluntate Dei quae sit simpliciter et absolute voluntas, qualis est consequens.

2° Deus est omnipotens. Ergo a nullo potest impediri quin impleat quod absolute et simpliciter voluerit.

Secunda pars etiam indicatur in Scriptura; nam de voluntate antecedente, quae, ut dixi, est tantum voluntas secundum quid et conditionata, intelliguntur sequentia. Ezech., XXIV, 13 : Mundare te volui, et non es mundata. Matth., XXIII, 37 : Ierusalem..., quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti? Proverb., I, 24 : Vocavi, et renuistis. Act., VII, 51 : Vos semper Spiritui sancto resistitis. I ad Tim., II, 4 : Omnes homines vult salvos fieri, et tamen non omnes salvantur. Item plura alia similia.

Patet etiam ex dictis. Voluntas enim antecedens versatur circa rem secundum se ut praecisam a circumstantiis; res autem non fit nisi cum omnibus suis circumstantiis. Insuper, voluntas antecedens est conditionata, et in pluribus non purificatur conditio.

Dixi, saltem quoad principale volitum, quia potest esse efficax et adimpleri respectu alicuius adiuncti seu medii. Sic voluntas antecedens qua Deus vult omnes homines salvos fieri, de qua modo dicemus, est inefficax quoad principale volitum, quod est salus omnium in re habita : ex illa tamen efficaciter fit salus futura conditionate, ordinantur omnes homines ad salutem, et ipsis saltem praeparantur media sufficientia ad illam assequendam; sed ex illa parte et sub hac ratione est consequens, et non tantum antecedens.

Dico 3° : Voluntas beneplaciti non semper impletur, ut patet in voluntate antecedente, quam diximus esse voluntatem beneplaciti. Unde, cum S. Thomas quandoque dicit voluntatem beneplaciti semper impleri, intelligendus est, non de voluntate beneplaciti generice sumpta, sed specifice et restricta ad voluntatem consequentem. Voluntas vero signi quandoque impletur, quandoque non impletur, prout coniungitur vel non coniungitur voluntati consequenti beneplaciti, ut dixi supra ex S. Thoma.

Occasione eorum quae in articulo praecedenti diximus de voluntate Dei antecedente et consequente, tres hic occurrunt gravissimae difficultates, quae sunt inter se connexae : prima, utrum Deus velit omnes homines salvos fieri; secunda, utrum vi istius voluntatis Christus sit mortuus pro omnibus; tertia, utrum vi eiusdem voluntatis Deus offerat aut conferat omnibus media sufficientia ad salutem : quas tribus articulis resolvere conabimur, primam in hoc praesenti articulo.

[Semi-Pelagiani circa voluntatem Dei de salute omnium in hoc errarunt, quod posuerint in Deo voluntatem generalem et aequalem salvandi omnes homines, si vellent, quod velle ab ipsorum voluntate expectabat, ita ut non vellet specialius salutem praedestinatorum quam reproborum : consequenter quod Christus aequali etiam voluntate mortuus sit pro omnibus; item, quod omnibus aequalia auxilia conferantur, nempe indifferentia et subdita eorum libero arbitrio. Ita referunt Prosper, tum in Epist. ad S. Augustinum, tum in carmine de Ingratis, et Fulgentius, lib. de Incarnat. et Gratia, c. 26.

Calvinus, lib. III Instit., c. 24, n. 16 et alibi, ex opposito negat in Deo voluntatem salvandi reprobos. Illi praeiverant pauci qui dicti sunt Praedestinatiani. Illum videtur secutus Iansenius, qui lib. III de Gratia Christi, c. 20, agnoscit dumtaxat in Deo voluntatem antecedentem salvandi omnes ante peccatum originale, non eo supposito.]

Dico 1° : Deus, etiam post Adae lapsum, vult voluntate antecedente, non otiosa, sed activa, omnes omnino homines salvos fieri. Est contra Calvinum et Iansenium.

Prob. 1° ex illo celebri testimonio Apostoli, I Tim., II, 1-6 : Obsecro igitur primum omnium, fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus et omnibus qui in sublimitate sunt... Hoc enim bonum est et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire. Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus. Atqui Apostolus loquitur de hominibus post Adae lapsum, iisque omnibus distributive sumptis. Ergo.

Prob. min. 1° Iuxta Apostolum, Deus vult eos omnes salvos fieri, pro quibus vult fieri obsecrationes et orationes, ut patet ex textu. Atqui vult fieri obsecrationes et orationes pro omnibus et singulis hominibus, et hi erant in statu naturae lapsae, imo erant principes et imperatores, non solum peccato originali, sed gravissimis sceleribus implicati, ut Nero, quo imperante martyrium subiit Paulus; unde Ecclesia, die Parasceves, orat pro omnibus, nullo excepto. Ergo. 2° Apostolus dicit Christum esse Mediatorem, et se dedisse redemptionem pro iis quos Deus vult salvos fieri. Atqui mediatio et redemptio Christi supponit Adae peccatum, et dogma fidei est Christum esse Redemptorem omnium et singulorum hominum, ut probabimus articulo sequenti. Ergo. Tandem Apostolus non dixit voluit, sed vult omnes, quod denotat voluntatem praesentem de omnibus hominibus actu existentibus.

Prob. 2° ex Aug., cui maxime confidit Iansenius. S. Doctor, lib. de Spiritu et littera, cap. 33, dicit : « Vult autem Deus omnes salvos fieri et in agnitionem veritatis venire, non sic tamen ut eis adimat liberum arbitrium, quo vel bene vel male utentes iustissime iudicentur. » Id adhuc magis constabit ex dicendis in duobus seq. art. Item, S. Prosper, fidelissimus Augustini discipulus, respondens ad secundam obiectionem Vincentianam, idem probat, sicut nos, ex testimonio laudato Apostoli.

Prob. 3°. Sententia Iansenii exinanit spem christianam, cuius fundamentum est voluntas Dei pro omnium salute. Qualem enim spem suae salutis habere potest, qui non certo credit Deum velle ipsum salvari? Item est contra communem sensum scholarum et fidelium.

Hanc autem voluntatem antecedentem salvandi omnes homines non esse metaphoricam et meram voluntatem signi, sed voluntatem beneplaciti sinceram proprie et formaliter existentem, constat ex articulo praecedenti.

Dico 2° : Voluntas Dei antecedens est conditionata, non hoc sensu quod Deus velit omnes salvos facere, si ipsi velint volitione quam expectet ab eorum libera voluntate, ut vult Tournelius cum Molinianis : hoc est, voluntas antecedens salvandi omnes non est ita efficax ex parte Dei, ut per solum hominem stet, gratiae consentiendo, reddere illam ex omni parte efficacem ad salutem de facto consequendam; — sed dicitur conditionata hoc sensu, quod velit omnes salvos fieri, si non obstent altiores fines, v. g., bonum generale universi, ordo providentiae, mutabilitas arbitrii, splendor misericordiae, decor iustitiae : « Si enim omnis homo liberaretur, utique lateret quid peccato per iustitiam debeatur, » inquit S. Aug., Epist. 194¹, ad Sixtum, n. 5.

Hanc conclusionem his verbis exprimit S. Thomas : « Voluntas antecedens potest dici conditionata, nec tamen est imperfectio ex parte voluntatis divinae, sed ex parte voliti, quod non accipitur cum omnibus circumstantiis quae exiguntur ad rectum ordinem ad salutem². » Quasi diceret : Voluntas Dei antecedens de salute omnium est conditionata, quia vult illam, si non obstent variae circumstantiae, ad quas attendere debet provisor universalis ad rectum et convenientem ordinem ad salutem.

Prob. 1° ex Aug., lib. IV Contra Iulianum, c. 8, et Enchirid., c. 97, ubi docet multos salvos non fieri, non quia ipsi nolint, sed quia Deus non vult : quod absque ulla controversia manifestatur in parvulis. Id uberius explicat de Dono perseverantiae, c. 12.

Prob. 2° ratione. Deus ipse est qui operatur velle seu consensum hominis, iuxta illud Apostoli ad Philip., II, 13 : Operatur in nobis et velle et perficere, pro bona voluntate; et illud Augustini, de Dono persev., c. 13 : « Nos ergo volumus, sed Deus in nobis operatur et velle..., pro bona voluntate. » Ergo implicat eum velle nostram salutem sub conditione volitionis quam expectet a nobis, seu per nos stare reddere eius voluntatem efficacem.

(Prob. 3°. Haec sententia non videtur satis recedere ab errore Pelagianorum et Semi-Pelagianorum, qui pariter dicebant, Deum velle omnes homines salvos fieri, « si tamen ipsi vocanti Deo consentire voluerint, » sicque per voluntatem creatam posse frustrari et impediri divinam voluntatem, ut testatur Aug. in Enchirid., cap. 103. Id autem palam asserunt Molinistae, Deum nempe ita velle omnes homines salvos fieri, si velint, quod per voluntatem creatam possit frustrari et impediri haec voluntas Dei, quantum in ipso est efficax; sicque quotidie accidere in reprobis, qui ideo non salvantur, quia nolunt, non obstante voluntate Dei, quantum in ipso est efficaci, illos salvandi.)

Obiicies contra primam conclusionem, cum Iansenio : Praecipuum conclusionis nostrae fundamentum sunt verba Apostoli I Tim., II, 4 : Deus vult omnes homines salvos fieri. Atqui haec verba, iuxta Aug., non debent intelligi de omnibus et singulis hominibus. Ergo. — Prob. min. Quoties S. Doctor haec Apostoli verba versat, illa interpretatur in sensu accommodo, vel de omnibus qui salvantur; vel de generibus singulorum, non de singulis generum; vel in sensu causali, quatenus facit iustos velle omnium salutem. Ergo.

Resp. Data maiori, nego min. Interpretationes enim Augustini non pugnant cum nostra, quae est Damasceni et S. Thomae, nec eam excludunt; quia procedunt in diverso sensu. Interpretationes Augustini procedunt de voluntate consequente, et nostra procedit de voluntate antecedente.

Quicumque autem interpretatur verba Apostoli de voluntate consequente, debet cum Augustino ea intelligere in sensu accommodo; qui autem interpretantur cum Damasceno et S. Thoma, de voluntate antecedente, debent ea intelligere in sensu distributivo. Interpretatur autem Aug. verba Apostoli de voluntate consequente, non ex propria sententia, alibi enim intelligit de voluntate antecedente, ut patet ex probationibus conclusionis, sed in hypothesi Semi-Pelagianorum, qui intelligebant illa de voluntate consequente.

Contra secundam conclusionem Honoratus Tournely hic, § Quarta probatio, texit longam seriem Patrum qui dicunt, Deum velle salvare omnes homines, si ipsi velint. Sed quid inde? Id et nos aperto ore profitemur, id omnes Catholici agnoscunt, nec ullus unquam somniavit Deum velle salvos facere nolentes et invitos. Vult ergo indubie Deus omnes salvos fieri si velint, at non volitione quam ab ipsis expectet et emendicet, ut dicunt Molinistae, quasi voluntas divina pendeat ab humana ut sit efficax, et per solos homines stet ut impleatur; sed vult omnes salvos fieri si velint, volitione quam in eis operatur, vi potentissima suae gratiae : « Non quia velle non debemus, inquit Aug. Epist. 217³, n. 12, sed quia in nobis velle operatur. » Et lib. I ad Bonifac., c. 19 : « Deus novit intus in ipsis hominum cordibus operari, non ut homines (quod fieri non potest) nolentes credant, sed ut volentes ex nolentibus fiant. »

Haec quaestio consequens est ad praecedentem, et movetur pariter contra Lutherum, Calvinum et Iansenium. Hi namque, negando Deum velle omnes salvos fieri, negant consequenter Christum, qui venit in mundum ut faceret voluntatem Patris, esse mortuum pro omnibus. Nos, e contra, qui dicimus Deum velle omnes salvos fieri, consequenter sustinemus Christum esse mortuum pro omnibus. Notandum itaque, 1° quaestionem non esse, utrum mors Christi sit pretium sufficiens omnibus hominibus redimendis et salvandis. Id non negant haeretici. Quin imo, hoc sensu posset dici mortuus Christus, non solum pro omnibus hominibus, sed etiam pro angelis, pro daemonibus et pro hominibus possibilibus; quia mors eius fuit sufficientis valoris ad hos omnes redimendos et salvandos. Sed quaestio est, utrum Christus pro omnibus omnino hominibus Deo mortem suam obtulerit, volueritque voluntate sincera, antecedente tamen, omnibus prodesse pro salute eorum aeterna, saltem quoad sufficientiam mediorum.

Dixi, pro salute aeterna omnium; non enim negat Iansenius Christum mortuum esse pro aliquibus reprobis, hoc sensu quod mortem Patri obtulerit tantum pro salute spirituali temporali quorumdam reproborum, eorum nempe qui ad tempus iustificantur intuitu meritorum et mortis Christi. In quo differt a Calvinistis et Lutheranis.

[Nota 2°. Error Iansenii refertur his terminis, qui conficiunt quintam eius propositionem damnatam : « Semi-Pelagianum est dicere Christum pro omnibus omnino hominibus mortuum esse, aut sanguinem fudisse. » Huius propositionis censura ab Innoc. X facta die 31 maii 1653, sic exprimitur : « Falsam, temerariam, scandalosam; et intellectam eo sensu ut Christus pro salute dumtaxat praedestinatorum mortuus sit : impiam, blasphemam, contumeliosam, divinae pietati derogantem et haereticam declaramus, et ut talem damnamus. »]

Dico : Christus ita mortuus est pro omnibus omnino hominibus, ut vera et sincera voluntate mortem oppetierit, eamque Patri obtulerit pro omnium redemptione et salute aeterna, antecedenter quidem et sufficienter pro reprobis, consequenter et efficaciter pro praedestinatis.

Prob. 1° authoritate Scripturae. Apostolus passim asserit Christum esse mortuum pro omnibus omnino redimendis. Sic I Tim., II, 6 : Dedit redemptionem semetipsum pro omnibus. Item II Cor., V, 14 et 15, probat omnes esse mortuos peccato Adami, quia Christus est mortuus pro omnibus : Si unus, inquit, pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt; et pro omnibus mortuus est Christus. Inepta autem foret probatio Apostoli, si revera Christus non sit mortuus pro omnibus et singulis. Unde Aug., lib. IV Cont. Iulian., c. 4, sic ait : « Unus, inquit Apostolus, pro omnibus mortuus est; ergo omnes mortui sunt : ostendens fieri non potuisse ut moreretur, nisi pro mortuis. Ex hoc enim probavit omnes mortuos esse, quia pro omnibus mortuus est unus. Impingo, inculco, infercio recusanti... Unus pro omnibus mortuus est. Ergo omnes mortui sunt. Vide quia consequens esse voluit, ut intelligantur omnes esse mortui, si pro omnibus mortuus est. »

Respondent 1° Iansenistae, his authoritatibus significari Christum esse mortuum pro omnibus accommode, id est pro generibus singulorum, non distributive pro singulis generum, vel mortuum esse pro omnibus hoc sensu, quod naturam et causam omnibus communem susceperit.

Sed contra : 1° Verba Scripturae sunt intelligenda in sensu proprio et obvio, ubi nihil cogit recurrere ad improprium. Hic autem nihil cogit hos universales terminos, omnes omnibus, ad quosdam tantum restringere. 2° Haec solutio aperte contradicit textibus quae sequuntur : I Tim., IV, 10 : Speramus in Deum vivum, qui est salvator omnium hominum, maxime fidelium; I Cor., VIII, 11 : Peribit infirmus in tua scientia frater, propter quem Christus mortuus est; II Cor., V, 15 : Pro omnibus mortuus est Christus, sicut contradicit et textibus Aug. citatis et aliis infra citandis, quibus aperte significatur Christum ita esse mortuum pro omnibus, ut etiam pro reprobis. Insuper haec responsio efficaciter destruitur ex his quae modo afferemus ex Concilio Trid., ex doctrina Ecclesiae et ex SS. Patribus.

Respondent 2° his authoritatibus significari tantum Christum esse mortuum pro omnibus sufficienter, hoc sensu quod eius mors sit sufficiens salvandis omnibus hominibus, non tamen hoc sensu quod illam ordinaverit et Patri obtulerit pro salute omnium.

Sed contra : 1° Mori pro aliquo, manifeste importat intentionem morientis esse ut sua mors ei prosit : quia pro importat causam finalem propter quam aliquid fit; dum enim dicitur medicum venisse pro infirmo, significatur quod in infirmi commodum et utilitatem, illiusque salutis gratia venerit. Unde, si pater haberet duos filios captivos, et unum tantum liberare vellet, alio in poenam scelerum neglecto, pro isto uno liberando offerat summam quae utriusque liberationi sufficeret, sed quam uni tantum vellet prodesse et applicari, diceretur quidem offerre pretium sufficiens utrique, non tamen offerre pro utroque.

2° Evidentissimum est, iuxta Scripturas citatas, Christum esse mortuum pro hominibus aliter quam pro daemonibus. Atqui id falsum esset, si vera sit Iansenistarum responsio : si quidem, ut iam diximus, mors Christi sit etiam sufficiens salvandis daemonibus. Ergo.

Prob. 2° conclusio. Concilium Trid., sess. VI, c. 2, dicit : « Hunc (Christum) proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius pro peccatis nostris; non solum autem pro nostris, sed etiam pro totius mundi. » Et immediate subiungit, cap. 3 : « Verum etsi ille pro omnibus mortuus est, non omnes tamen mortis eius beneficium recipiunt, sed ii dumtaxat quibus meritum passionis eius communicatur. » Quibus verbis aperte traditur dogma catholicum, scilicet Christum esse mortuum pro omnibus salvandis, tam electis, quam non electis; non tamen omnes salvari, quia non omnibus applicatur per sacramenta fidei meritum mortis eius.

Quo etiam testimonio praecluduntur omnes evasiones Iansenistarum; sic enim urgeo : Tridentinum definivit, Christum esse mortuum pro omnibus, eo sensu quo Calvinus, contra quem agit, illud negabat : alias inane prorsus et otiosum foret eius decretum. Atqui Calvinus non negabat Christum esse mortuum pro omnibus in sensu accommodo, neque hoc sensu quod naturam et causam omnibus communem suscepisset, neque hoc sensu quod mors eius esset ex se pretium omnibus salvandis sufficiens; hos enim omnes sensus admittebat, prout etiam nunc admittunt haeretici : sed tantum negabat quod esset mortuus animo et voluntate redimendi et salvandi omnes. Ergo id definivit concilium. Unde etiam maluit Iansenius hoc concilii decretum alto silentio premere, quam has ineptas solutiones adhibere, prout hodie faciunt eius sectatores.

Prob. 3° authoritate Patrum. Missis innumeris fere Patribus, unum propono Augustinum, quem sibi totum vindicare contendit Iansenius. Praeter iam dicta, sic habet S. Doctor in Psalm. XCV, n. 15 : « Iudicabit orbem terrarum in aequitate : non partem, quia non partem emit. Totum iudicare habet, quia pro toto pretium dedit. » Serm. 67, Christum in die iudicii sic alloquentem reprobos inducit : « Suscepi dolores tuos, ut tibi gloriam darem; suscepi mortem tuam, ut in aeternum viveres.... Cur quod pro te pertuli, perdidisti? cur ingrate redemptionis tuae munera renuisti? » Tract. IV in Ioann., n. 1 : « Crucifixerunt salvatorem suum, et fecerunt damnatorem suum. » Lib. II de Symbolo fidei¹, cap. 8, Christum exprobrantem reprobis sic inducit : « Agnoscitis latus quod pupugistis : quoniam et per vos et propter vos apertum est, nec tamen intrare voluistis. »

Prob. 4° ex communi et perpetua fide Ecclesiae contenta in Symbolis Nicaeno et Athanasii. Hic articulus Symboli Nicaeni : « Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de coelis... Crucifixus etiam pro nobis, etc., » vel, ut habetur in Symbolo Athanasii : « Qui passus est pro salute nostra : » hic, inquam, articulus proponitur certa et indubitata fide credendus ab omnibus et singulis, non solum fidelibus, sed et infidelibus, iuxta illud Christi praeceptum, Matth., XXVIII, 19 : Docete omnes gentes; et quidem sub gravi obligatione suscipiendus, ut constat ex Symbolo Athanasii : « Haec est fides catholica (contenta scilicet in articulis praecedentibus, quorum unus est is quem hic urgemus), quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit. » Atqui nemo iubetur credere falsum. Ergo falsum non est Christum mortuum esse pro salute infidelium et reproborum, utpote quibus iste fidei articulus credendus proponitur, ut dixi. Hinc Ecclesia in suis precibus sic loquitur : Iesu, Redemptor omnium, et Bernardus, serm. II in Psal. Qui habitat : « Deo possunt omnia dicere : Creator meus es tu... Possunt dicere omnes homines : Redemptor meus es tu. »

Ulterius urgetur haec ratio. Iuxta Iansenii doctrinam, ne ab ullo quidem fideli potest credi praefatus articulus fidei. Ergo. — Prob. ant. Obiectum fidei divinae debet esse certum et indubitatum. Atqui, si, iuxta Iansenium, Christus est mortuus pro salute dumtaxat praedestinatorum, nulli fideli erit certum et indubitatum Christum esse mortuum pro sua salute. Ergo. — Patet min.; quia, seclusa speciali revelatione, nulli certum est et indubitatum se esse praedestinatum, ut definit Trid., sess. VI, cap. 13.

Obiicies haec verba Matth., XXVI, 28 : Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Cap. XX, 28 : Venit Filius hominis dare animam suam, redemptionem pro multis. Ad Hebr., IX, 28 : Christus semel oblatus est ad multorum exhaurienda peccata. Ergo non pro omnibus, nec pro omnium peccatis.

Resp. 1° per multos in Scriptura passim intelligi omnes, quando omnes sunt in magno numero, ita ut circa idem modo omnes, modo multos usurpet. Sic, v. g., Apostolus ad Rom., V, 18 et 19, dicit : Igitur, sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem; sic et per unius iustitiam in omnes homines in iustificationem vitae. Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi; ita et per unius obeditionem iusti constituentur multi. Ubi Apostolus quos omnes dixerat in primo membro propositionis, eosdem multos dicit in secundo.

Resp. 2° cum S. Thoma, in locum cit. Matth., Christum esse mortuum pro multis et pro omnibus : pro multis quoad efficaciam et applicationem, pro omnibus quoad sufficientiam oblati praemii. « Et hoc ex culpa hominum. » Eodem modo haec Matth. verba explicat Catechismus Romanus parte II, cap. 4, sect. 23.

[In loco hic citato legitur : « Verba illa quae adduntur : Pro vobis et pro multis, a Matthaeo et Luca, singula a singulis sumpta sunt, quae tamen sancta Ecclesia, Spiritu Dei instructa, simul coniunxit. Pertinent autem ad Passionis fructum atque utilitatem declarandam; nam, si eius virtutem inspiciamus, pro omnium salute sanguinem a Salvatore effusum esse fatendum erit; si vero fructum quem ex eo homines perceperint cogitemus, non ad omnes, sed ad multos tantum eam utilitatem pervenire facile intelligemus. Cum igitur pro vobis dixit, vel eos qui aderant, vel delectos ex Iudaeorum populo, quales erant discipuli, excepto Iuda, quibuscum loquebatur, significavit. Cum autem addidit pro multis, reliquos electos ex Iudaeis aut gentibus intelligi voluit. Recte ergo factum est ut pro universis non diceretur, cum hoc loco tantummodo de fructibus Passionis sermo esset, quae salutis fructum delectis solum attulit. Atque huc spectant verba illa Apostoli : Christus semel oblatus est ad multorum exhaurienda peccata. Et quod Dominus apud Ioannem, XVII, 9, inquit : Ego pro eis rogo, non pro mundo rogo, sed pro his quos dedisti mihi, quia tui sunt. »]

[Molina docet gratiam sufficientem esse quae homini ita potentiam completam et expeditam bene agendi tribuit, ut penes ipsius voluntatem solam stet, consentiendo vel dissentiendo, eam efficacem vel inefficacem reddere, nullo alio requisito ex parte Dei ad eius efficaciam, praeter concursum generalem simultaneum.

Iuxta Suaresium et alios Congruistas, qui non satis a Molinae sententia recedere videntur, gratia sufficiens est gratia incongrua; confert enim homini potentiam completam et expeditam bene operandi, nunquam tamen actualem operationem. Non differt a congrua seu efficaci in ratione auxilii et virtutis, sed tantum in ratione doni et beneficii. Quatenus enim Deus dat gratiam in iis circumstantiis in quibus praevidit per scientiam mediam hominem consensurum, dicitur congrua et efficax; quatenus vero eamdem aut aequalem gratiam dat in circumstantiis in quibus praevidet hominem non consensurum, dicitur incongrua et sufficiens tantum.

Secundum Iansenium et Iansenistas, in statu naturae lapsae nulla datur gratia mere sufficiens, sed omnis gratia est efficax, ex eorum capitali principio, vi cuius voluntas humana, in hoc statu naturae lapsae, necessario abripitur per alterutram delectationem indeliberatam, vel coelestem, in quo reponunt gratiam, vel terrenam, quatenus altera alteram gradibus superat.]

Nomine auxilii sufficientis intelligimus illud quod confert potentiam proximam vel remotam, prout est proxime vel remote sufficiens ad bene operandum, sed nunquam actualem operationem, nisi superveniat aliud auxilium seu concursus, non solum concomitans, ut volunt Molinistae, sed natura praeveniens, qui vi sua voluntatem ad consensum inclinet et determinet, ut latius dicemus dum de Gratia.

Suppono Deum, vi voluntatis antecedentis quam habet salvandi omnes per Christum et propter Christum, praeparare in communi omnibus auxilia sufficientia ad salutem. Sequitur ex voluntate salvandi omnes et ex morte Christi pro omnibus¹. Etenim

1° Quamvis homines peccato Adae meruerint privari gratia et gloria, hoc ipso tamen quod Deus per Christum et propter Christum reassumpsit voluntatem et curam salvandi omnes, ut probavimus, vult consequenter et praeparat in communi illis omnibus media sufficientia ad salutem; nemo enim vult sincere finem, nisi velit media sufficientia ad illum consequendum, cum finis non sit consequibilis sine mediis. Et huic principio constanter insistit S. Thomas locis citatis in margine. Sic mercator, quo etiam exemplo utitur, non censeretur sincere velle salvare suas merces, si non adhiberet sufficientem diligentiam ad illas salvandas.

2° Hoc ipso quo Christus mortuus est pro salute omnium, ut etiam probavimus, meruit omnibus media sufficientia ad illam salutem consequendam. Ergo omnibus debentur ex meritis Christi. Ergo Deus illa vult, praeparat et providet in quantum in se est, omnibus; neminem enim intendit fraudare iure suo.

Sed difficultas est, utrum Deus non solum praeparet et provideat omnibus in communi auxilia sufficientia ad salutem, sed etiam an omnibus et singulis in particulari offerat et conferat : Quidam existimant Deum de facto quibusdam denegare, non quidem iustis, quia id est damnatum in prima propositione Iansenii, sed infidelibus, obduratis et parvulis sine baptismo morientibus, in poenam praecedentis peccati, originalis vel actualis. Ita ex nostris censet Pater Gonet, disp. V, de reprob., art. 5. Plures quidem refert Thomistas sibi consentientes, quos tamen ab hac opinione vindicant doctissimi Salmanticenses.

Ante resolutionem observandum est, auxilium sufficiens non consistere in indivisibili, sed admittere latitudinem, aliudque esse proxime, aliud remote sufficiens : sic, v. g., auxilium proxime sufficiens ad petendam gratiam vincendi tentationem, est remote sufficiens ad vincendam ipsam tentationem.

Dico : Deus nedum in communi praeparat, sed etiam in particulari confert omnibus et singulis hominibus moraliter viventibus, pro loco et tempore, auxilia proxime vel remote sufficientia ad salutem, iuxta cuiusque conditionem et exigentiam : ita ut, si aliqui vel mandata non observent et non observando peccent, vel ad fidem aut ad poenitentiam non convertantur, ac tandem salutem non consequantur, hoc non se teneat ex parte Dei, quasi illa auxilia ulli deneget in poenam praecedentis peccati, sed ex parte hominum, qui vel illa oblata respuunt, vel illis receptis non utuntur aut abutuntur.

Prob. 1° ex Scriptura. Apostolus, I Rom., I, 21, dicit infideles inexcusabiles esse quod cum Deum ut authorem naturae cognovissent, non tamen sicut Deum glorificaverunt, id est, ad ipsum non se converterunt, nec pro illo auxilio ipsis collato gratias egerunt. Et cap. II, 4, ad quemvis sive infidelem, sive induratum fidelem, ait : Benignitas Dei ad poenitentiam te adducit; vel, sicut proprie significat textus graecus (ut notat Cornelius a Lapide), ad poenitentiam agit et impellit. Certum est autem neminem attrahi, agi, impelli ad poenitentiam, nisi per auxilia gratiae intus recepta, vel saltem ita oblata, ut per hominem stet ea reiicere. Apocal., III, 20 : Ego sto ad ostium et pulso... Si quis aperuerit mihi ianuam, intrabo ad illum. Ex quo loco S. Thomas ad Hebr. cap. 12, lect. 3, infert gratiam nulli prorsus deesse, sed omnibus quantum in ipsa est communicari. Matth., V, 45 : Solem oriri facit super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos. Quod Ambrosius, serm. 8 in Psalm. CXVIII, exponit de sole iustitiae et de pluvia gratiae. Eccli., XV, 11 : Non dixeris : Per Deum abest; id est, ne dicas : Ipse mihi vires subtrahit. Sap., XI, 24 : Misereris omnium. Proverb., I, 24 : Vocavi, et renuistis : extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret. Quae verba intelliguntur de omnibus, maxime de induratis.

Prob. 2° ex Augustino, ad quem provocant adversarii. S. Doctor, Tract. I in Ioann., n. 19, explicans haec huius Evangelistae verba, Ioann., I, 11 : Lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt, dicit : « Ergo, quomodo homo positus in sole caecus, praesens est illi sol, sed ipse soli absens est; sic omnis stultus, omnis iniquus, omnis impius, caecus est corde. Praesens est illi sapientia, sed cum caeco praesens est, oculis eius absens est : non quia ipsa illi absens est, sed quia ipse ab illa absens est. » Item S. Doctor, de Natura et Gratia, cap. 67, n. 81, ait : « Recte fortasse quererentur (peccatores) si erroris et libidinis nullus hominum victor existeret : cum vero ubique sit praesens (Deus), qui multis modis per creaturam sibi Domino servientem aversum vocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem adhortetur, conantem adiuvet, exaudiat deprecantem; non tibi deputatur ad culpam quod invitus ignoras, sed quod negligis quaerere quod ignoras, neque illud, quod vulnerata membra non colligis, sed quod volentem sanare contemnis. Ista² tua propria peccata sunt; nulli enim homini ablatum est scire utiliter quaerere quod inutiliter ignorat. » S. Thomas, fidelis Augustini interpres, 1ª part., q. 49, a. 2, ad 3 : « Deus non deficit ab agendo quod est necessarium ad salutem. » Q. 14 de Verit., a. 11, ad 1 : « Hoc ad divinam providentiam pertinet, ut cuilibet provideat de necessariis ad salutem, dummodo ex eius parte non impediatur. » Et III Contra gent., cap. 159, ex his Apostoli verbis, I Tim., II, 4 : Vult omnes salvos fieri, infert, quod Deus, quantum in se est, paratus est omnibus dare gratiam. « Licet, inquit, aliquis per motum liberi arbitrii divinam gratiam nec promereri nec acquirere possit, potest tamen se ipsum impedire ne eam recipiat; dicitur enim de quibusdam, Iob., XXI, 14 : Dixerunt Deo : Recede a nobis, et scientiam viarum tuarum nolumus, et ibid., XXIV, 13 : Ipsi fuerunt rebelles lumini... Illi ergo soli gratia privantur, qui in seipsis gratiae impedimentum praestant : sicut, sole mundum illuminante, in culpam imputatur ei qui oculos claudit, si ex hoc aliquod malum sequatur. »

Prob. 4° ratione fundata in Scripturis. Salus cuique moraliter viventi est possibilis, etiam supposito non solum peccato originali, sed suppositis quibusvis aliis peccatis actualibus non finalibus. Atqui praeparatio mediorum ad salutem in communi, non redderet illam sufficienter possibilem iis quibus in particulari Deus de facto denegaret illa, propter praecedens peccatum originale vel actuale. Ergo. — Maior videtur certa.

Prob. min. Quovis ex capite denegetur alicui medium sufficiens et necessarium ad aliquem finem consequendum, sive propter, sive praeter culpam, revera talis finis non est ipsi possibilis; finis enim non est consequibilis, nisi per media : v. g., si quis sua culpa amisit pecuniam necessariam ad emendam vineam, numquid acquisitio vineae est ipsi aeque impossibilis, ac illi qui citra culpam pecunia emptioni necessaria privaretur? Si dicas : primus potest accipere pecuniam ab amicis; dicam : id potest et secundus. Insuper, quid favet acquisitioni vineae, quod possit accipere pecuniam ab amicis, si amici qui ante culpam dare destinaverant, post culpam dare nolint? secus autem si offerrent pecuniam, et ille recuset accipere; tunc enim revera censetur posse emere. Vel, ut alio exemplo iam adhibito utamur : si rex qui pharmaca destinavit toti provinciae, quibusdam civibus quos crimine laesae maiestatis reos deprehendit, de facto denegat, possetne rex dici, deprehenso illo crimine, velle adhuc illos sanare, et hi possentne revera sanari, quamdiu denegantur ipsis remedia sanitati necessaria? Similiter in nostro casu.

Prob. 5°. Deus nemini denegat auxilia proxime vel remote sufficientia ad observantiam mandatorum, quando hic et nunc urgent, adeoque ad vitanda omnia peccata. Atqui, vitando omnia peccata et observando omnia mandata, habetur salus, iuxta illud Matth., XIX, 17 : Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Ergo. — Prob. mai. 1° ex hoc principio : Deus impossibilia non iubet. Atqui impossibilia iuberet ei cui subtraheret auxilium sufficiens necessarium ad observantiam mandatorum, ut per se patet. Ergo. — Maior est principium communiter receptum. Unde conc. Trid., sess. VI, cap. 11, dicit : « Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis; et adiuvat ut possis. » Et S. Thomas, in II Sent., dist. 28, q. 1, a. 3 : « Deus, inquit, non est magis crudelis quam homo. Sed homini imputatur in crudelitatem, si obliget aliquem per praeceptum ad id quod implere non possit. Ergo hoc de Deo nullo modo est aestimandum. »

Respondent Iansenistae quod, licet quaedam praecepta forent hominibus impossibilia, haec tamen impotentia non excusat transgressores a peccato, quia oritur ex culpa saltem originali, adeoque transgressio est semper voluntaria in capite.

Sed contra : 1° Ad culpam personae, non sufficit voluntarium in natura, sed requiritur voluntarium in persona³. 2° Sequeretur quod motus primo primi in nobis, blasphemiae, spurcitiae, et alia quae amentes faciunt contra legem Dei, ipsis imputarentur ad culpam, quia haec fluunt ex peccato originali, et sunt voluntaria in capite; similiter, quod infidelitas negativa esset peccatum, quae est propositio 65 damnata in Baio.

Respondet Gonet, disp. V de reprob., a. 6, § 2, quemlibet posse servare mandata et salvari, non potentia intrinseca, sed extrinseca, quatenus potest recipere a Deo gratiam sufficientem ad observantiam mandatorum et ad salutem.

Sed contra. Haec equidem responsio vera foret in hypothesi quod Deus esset paratus, et vellet dare hanc gratiam, quia tunc currit adagium commune D. Thomae : quod possumus per amicos iuvare volentes, possumus per nos ipsos. At, in hypothesi Goneti, quod Deus decreverit denegare hanc gratiam in poenam praecedentis peccati, a ratione et sensu communi prorsus est alienum dicere hunc hominem posse observare mandata et salvari. Alioquin pari iure dices, incarceratum posse liberari, quia dives potest illi dare pretium liberationis, quod tamen denegat; pauperem posse emere villam, quia potest accipere pecuniam quam nemo vult illi dare; aegrum posse sanari, quia rex destinavit pharmaca toti provinciae, qui tamen huic aegro in particulari praeberi prohibuit; Petrum, fractis tibiis, posse currere, quia potest sanari a chirurgo, qui non vult sanare.

Respondet iterum Gonetus, loco cit. de reprob., peccatores inexcusabiliter obligari ad servanda mandata, quamvis careant potentia intrinseca ad illorum observationem, quia talis defectus et carentia ex eorum culpa oritur : sic, inquit, servus qui a domino missus in civitatem, voluntarie se proiicit in foveam et frangit sibi crura, non ideo eximitur ab obligatione praecepti, et iuste punitur; sic ebrius non excusatur ab homicidio perpetrato, quamvis sit impotens illud cavere; sic daemones et damnati non excusantur a peccato, transgrediendo mandata, quamvis ipsis denegetur auxilium gratiae, quia in hunc statum sua culpa ceciderunt. Ergo.

Resp. Peccatum sequens ad actum voluntarium non imputatur operanti, nisi in quantum fuit praevisum aut humano modo potuit praevideri in causa : alioquin nec in se nec in causa foret voluntarium, ut alibi docuimus et docetur communiter in tract. de Actibus humanis. Porro et servus se voluntarie proiiciendo in foveam, et ebrius se inebriando, et damnatus finaliter perseverando in peccato, praeviderunt aut humano modo praevidere potuerunt secuturam impotentiam adimplendi praecepta, et ideo eorum transgressio ipsis imputatur. At peccator peccando non potuit praevidere privationem omnis auxilii, qua redderetur impotens ad observationem mandatorum, quia quamdiu est in via, non datur huiusmodi privatio, ut iam dixi et modo dicam. Unde argumentum Goneti currit in falso supposito.

Ex his itaque duabus ultimis probationibus habemus, neque infidelibus, neque peccatoribus obduratis et excaecatis Deum denegare auxilia sufficientia, illis ad credendum, istis ad poenitentiam agendum : quia, iuxta primam rationem, utrisque salus est possibilis, et saluti necessaria est in infideli fides, in peccatore poenitentia; iuxta secundam rationem, quia infidelis adultus tenetur infidelitatem deponere, credere in Deum, Deum colere, illumque toto corde diligere, eo saltem modo quo ipsum cognoscit; peccator autem tenetur agere poenitentiam. Et haec praestari non possunt sine gratia, ut traditur in Trid., sess. VI, can. 3⁴, et definitum est contra Pelagianos.

Obiicies 1° : Illa auxilia interiora proxime vel remote sufficientia sunt piae illustrationes intellectus, piaeque motiones voluntatis ad praecepta implenda, aut saltem ad petendam gratiam implendi. Atqui incredibile prorsus est mortalium scelestissimos, excaecatos, obduratos, gentiles, haereticos, atheos, quoties praeceptum incumbit, quoties peccant, piis illis illustrationibus ac motionibus, saltem ad orandum Deum excitari.

Resp. Dist. mai. Illa auxilia sufficientia sunt piae illustrationes intellectus et piae motiones voluntatis receptae vel oblatae, conc.; semper receptae, nego. Unde nego suppositum, min. et conseq. Ut enim censeantur sufficientia auxilia, non est necesse, secundum nos, quod infideles, athei, obdurati eas recipiant, et iis revera excitentur, sed sufficit quod iis sic offerantur, ut, si non recipiant, non sit quia Deus denegat, sed quia ipsi obstaculum ponunt.

Obiicies 2° : S. Aug., lib. de Corrept. et Grat., cap. 11, dicit : « Dederat (Deus) adiutorium primo homini sine quo non posset permanere, si vellet. » Et infra : « Si hoc adiutorium... ei defuisset, non utique sua culpa cecidisset... Nunc autem quibus deest tale adiutorium, poena peccati est. » Ex quo S. Thomas, 2ª 2ae, q. 2, a. 5, ad 1 : « Si, inquit, in potestate hominis esse dicatur aliquid excluso auxilio gratiae, sic ad multa tenetur homo, ad quae non potest sine gratia reparante, sicut ad diligendum Deum et proximum, et similiter ad credendum articulos fidei; sed tamen hoc potest cum auxilio gratiae. Quod quidem auxilium quibuscumque datur, misericorditer datur; quibus autem non datur, ex iustitia non datur, in poenam praecedentis aut saltem peccati originalis, ut Aug. dicit in lib. de Corrept. et Gratia. » Sed uterque S. Doctor loquitur de auxilio sufficienti, ut patet ex terminis. Ergo.

Resp. haec Augustini verba esse intelligenda, non de qualicumque auxilio sufficienti, sed de auxilio quo homo possit cum magna facilitate perseverare, quod importat nedum auxilium actuale transiens, sed gratiam sanctificantem et habitus virtutum, quale scilicet habebat Adam in statu innocentiae. Porro, si tali auxilio caruisset primus parens, non cecidisset sua culpa, quia, cum in statu naturae integrae non daretur gratia inferior illa, supponitur non habuisse aliud auxilium quo simpliciter posset vitare lapsum; ita ut in illo idem fuerit posse, et facile posse. Tale sane adiutorium ad tam facile posse pluribus denegari in poenam originalis vel actualis peccati ultro fatemur, qui auxilia tantum remote sufficientia requirimus, ex ipso Augustino dicente : « Nulli hominum ablatum est scire utiliter quaerere quod inutiliter ignorat. » Vide alios textus supra cit.

Ad S. Thomam, resp. 1° ipsum similiter loqui de auxilio importante gratiam sanctificantem cum habitibus virtutum, tum quia loquitur in sensu Augustini, ut patet, tum quia loquitur de gratia, non praeparante, ut male citant aliqui, sed reparante. Porro constat, non auxilium actuale sufficiens, sed gratiam habitualem esse naturae lapsae reparativam.

Resp. 2°. Dato S. Thomam loqui de auxilio actuali sufficiente, dico ipsum loqui de sufficienti proxime, et non de remote sufficienti : loquitur enim de auxilio requisito ad fidem explicitam, quod negat dari omnibus; sed inde non sequitur, non dari auxilium sufficiens ad fidem implicitam, quod est remote sufficiens ad explicitam. Nec enim fas est de mente D. Thomae dubitare, post tot eius testimonia a nobis relata.

Obiicies 3° de parvulis : Deus pluribus infantibus denegat auxilia sufficientia ad salutem, iis nempe qui vel in maternis uteris, vel apud infideles ante usum rationis moriuntur; medium enim his ad salutem sufficiens unum est, nempe baptismus re collatus, quo tamen privantur. Ergo.

Resp. Deum saluti parvulorum, attenta eorum conditione, sufficienter providisse per institutionem baptismi, quatenus est institutus pro omnibus et omnibus potest conferri, quamvis actualis collatio quandoque impediatur a variis causis tam naturalibus quam liberis, quas Deus ut provisor universalis non tenetur impedire, sed e contra debet permittere, propter altiores fines. Haec est communis solutio, iuxta quam parvuli non omnino deseruntur, nec privantur gratia baptismi in poenam originalis peccati, ut vult opposita sententia, sed quia Deus secundum leges suae generalis providentiae non sistit causas secundas, quibus collatio actualis baptismi impeditur.

Huic communi solutioni addunt plures recentiores, quibus subscribunt, ex nostris, Goudin et Bancel, ita Deum per institutionem baptismi providisse saluti parvulorum, ut penes ipsorum parentes sit, si eis non conferatur, quatenus parentes, si magis sobrie viverent, a tali vel tali cibo, loco aut occasione abstinerent, maxime si debite orarent aliorumque preces adhiberent, caeterisque auxiliis sufficientibus ad hunc finem collatis bene uterentur, efficerent apud Deum ut parvulus, qui secundum cursum naturalem moriturus erat, superviveret quousque baptismum percipiat. Idque putant necesse, ut dicatur Deus sufficienter providisse saluti parvulorum. Sicut enim, inquiunt, pauper non dicitur habere sufficientiam ad vitae sustentationem per hoc quod Deus in causis secundis illi providerit de cibo, si cibus nulla humana diligentia possit illi comparari; ita nec parvulus dicitur habere media sufficientia ad salutem, per hoc quod Deus instituerit baptismum, vi cuius posset a peccato liberari, si tamen baptismus nulla humana diligentia possit applicari.