Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Quamvis in superioribus probaverimus, Deum omnia, nullo excepto, cognoscere; quia tamen est specialis difficultas de futuris quae a nostro pendent arbitrio, ratione libertatis salvandae, ideo de his specialem instituimus quaestionem.

Dico: Deus certo et infallibiliter cognoscit omnia futura absoluta, contingentia et libera, illaesa libertate.

Prob. prima pars ex Scriptura et Patribus. Psal. CXXXVIII, 3 et 4: Intellexisti cogitationes meas de longe..., et omnes vias meas praevidisti. Ioann., VI, 65: Sciebat Iesus ab initio qui essent non credentes, et quis traditurus eum esset. Futurorum praescientia assignatur ut certissima tessera divinitatis, Isa., XLI, 23: Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus quia dii estis vos. Hinc Tertull., in Apolog., cap. 20. « Idoneum, inquit, testimonium divinitatis, veritas divinationis. » Et Aug., lib. V de Civit., cap. 9, contra Ciceronem: « Confiteri esse Deum et negare praescientiam futurorum, apertissima est insania. »

Prob. multiplici ratione. 1° Scientia Dei ut habet adiunctam voluntatem facit futura, ut dixi supra. Ergo ea cognoscit. Et dato scientia Dei futura non fieri, certum est saltem ea non fieri, nisi volente aut permittente Deo. Ergo ea cognoscit in sua voluntate tanquam in causa. 2° Futurum contingens, v. g. istud: Antichristus erit, habet determinatam veritatem. Ergo a Deo infinite intelligenti cognoscitur. — Prob. ant. Haec propositio: Antichristus erit, habet suam de inesse veritatem, aliquando ita erit sicut significatur per illam. Ergo est determinate vera, non minus quam propositio de praeterito quae habuit suam de inesse veritatem, ut haec: Petrus peccavit. 3° Deus cognoscit res dum eas actu producit ad extra. Ergo cognoscebat antea, alioquin variabilis esset eius scientia.

Cum autem audis quosdam Patres denegare Deo praescientiam, intellige praescientiam quoad nomen; quia cum quae nobis sunt futura sint Deo praesentia, ut modo dicam, non habet de illis praescientiam proprie et in rigore, sed scientiam.

Prob. secunda pars. 1° Deus videt futura non solum secundum statum quem habent in causis contingentibus antequam fiant, sed ea videt in nunc aeternitatis secundum statum quem habent in sua praesentialitate¹. Atqui cognitio rei praesentis est certa et infallibilis, nec eius contingentiae quidquam officit; cum enim video Socratem sedere, infallibilis et certa est mea cognitio, nulla tamen ex hoc Socrati necessitas imponitur. Ergo.

2° Deus praevidet et providet res futuras, non solum quoad earum substantiam, sed etiam quoad earum modum necessitatis et contingentiae, ut saepe inculcat S. Thomas. Ergo ex hoc quod certo et infallibiliter futura contingentia cognoscat, non solum non sequitur quod necessario evenient, quin potius sequitur certo quod contingenter et libere evenient, alioquin falleretur eius praescientia. Ergo nihil nocet haec praescientia rerum contingentiae.

3° Praescientia futurorum certa et infallibilis, sumpta praecise sub munere praescientiae, nihil immutat in rebus futuris aut earum causis, sed habet tantum nosse quid sit eventurum et quomodo. Ergo, ea non obstante, quae sunt contingentia evenient contingenter, et quae sunt necessaria necessario, sufficitque ad istam certam et infallibilem cognitionem quod habeat medium certum et infallibile in quo quae futura sunt ei repraesententur. Alius enim est status rerum in mente cognoscentis, alius in seipsis, et sicut quae sunt per se necessaria possunt contingenter cognosci, ita quae sunt contingentia in suis causis possunt certo cognosci, si nempe medium cognitionis sit certum. Necessitas aut contingentia est in rebus et ex rebus; certitudo autem vel incertitudo cognitionis est in mente, ratione medii. Ergo.

[Explicationem hic datam ad statuendam concordiam praescientiae divinae cum humana libertate ad mentem S. Augustini esse, plane probant sequentia eius verba, quibus Ciceronis argumentationem convellit, lib. V De civit. Dei, cap. 9: « Quid ergo est quod Cicero timuit in praescientia futurorum, ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? videlicet quia, si praescita sunt omnia futura, hoc ordine venient quo ventura esse praescita sunt; et, si hoc ordine venient, certus est ordo rerum praescienti Deo; et, si certus est ordo rerum, certus est ordo causarum: non enim aliquid fieri potest, quod non aliqua efficiens causa praecesserit; si autem certus est ordo causarum quo fit omne quod fit, « fato, inquit, » fient omnia quae fient. » Quod si ita est, nihil est in nostra potestate, nullumque est arbitrium voluntatis. « Quod si concedimus, inquit, omnis humana vita subvertitur; frustra leges dantur, frustra obiurgationes, laudes, » vituperationes, exhortationes adhibentur; neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. » « Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis, non vult esse praescientiam futurorum. »

Exposita sententia ciceroniana, haec respondet, inter plura, S. Doctor: « Non abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis, Ps. LXI, 12 et 13: Semel locutus est Deus, duo haec audivi: quoniam potestas Dei est, et tibi, Domine, misericordia, quia tu reddes unicuique secundum opera eius. Quod enim dictum est, semel locutus est, intelligitur, immobiliter, hoc est incommutabiliter est locutus, sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt, et quae ipse facturus est. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare, nisi hoc nomen in alia re soleret intelligi, quo corda hominum nolumus inclinari. Non est autem consequens ut, si Deo certus est omnium ordo causarum, ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt, qui certus est Deo eiusque praescientia continetur; quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. Atque ita qui omnes rerum causas praescivit, profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum causas esse praescivit. »

Et infra: « Si esse (Cicero) confitetur Deum, quem negat praescium futurorum, etiam sic dicit nihil aliud quam quod ille, Psal. XIII, 1: Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus. Qui enim non est praescius omnium futurorum, non est utique Deus. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent, quantum Deus eas valere voluit atque praescivit; et ideo quidquid valent, certissime valent, et quod facturae sunt, ipsae omnino facturae sunt: quia valituras atque facturas ille praescivit, cuius praescientia falli non potest. »

Et alibi, forsan expressius, lib. III de Libero arbitrio, cap. 3, n. 8: « Attende enim, quaeso, quanta caecitate dicatur: Si praescivit Deus futuram voluntatem meam, quoniam nihil aliter potest fieri quam praescivit, necesse est ut velim quod ille praescivit; si autem necesse est, non iam voluntate, sed necessitate id me velle fatendum est. O stultitiam singularem! Quomodo ergo non potest aliud fieri quam praescivit Deus, si voluntas non erit, quam voluntatem futuram ille praescivit?... Ita fit ut et Deum non negemus esse praescium omnium futurorum, et nos tamen velimus quod volumus. Cum enim sit praescius voluntatis nostrae, cuius est praescius ipsa erit. Voluntas ergo erit, quia voluntatis est praescius. Nec voluntas esse poterit, si in potestate non erit. Ergo et potestatis est praescius. Non igitur per eius praescientiam mihi potestas adimitur, quae propterea mihi certior aderit, quia ille cuius praescientia non fallitur adfuturam mihi esse praescivit. »

Habes in his Augustini verbis voluntatis actuum causam esse Dei praescientiam, proindeque actus illos futuros a Deo in sua praescientia praedeterminante videri; quod est ipsamet thomistarum sententia.]