Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, q. 11.

[Nota 1°. Unum non addit supra ens rem aliquam, sed tantum negationem divisionis. Unum enim nihil aliud significat quam ens indivisum, ut ex hoc ipso apparet quod unum convertitur cum ente¹. Hoc autem unum transcendentale opponitur privative multitudini², quia significat privationem divisionis. Sed unum quantitativum, quod est principium numeri et de quo hic agitur, opponitur multitudini relative, quia unitas quantitativa se habet ad multitudinem sicut mensura ad mensuratum; multitudo enim mensuratur per unitatem replicatam.

Nota 2°. Dum quaerimus an Deus sit unus, non est quaestio de unitate positiva et specifica, qua aliquid est ens indivisum in se et divisum a quolibet alio eiusdem speciei, sed de unitate numerica et exclusiva, qua excluditur aliud ens eiusdem naturae, quo sensu sol est unus. Quaerimus ergo an Deus sit solus et unicus Deus, ita ut, praeter ipsum, nullus sit alius Deus.

Dico: Deus est unus.

Est contra polytheismum. Eo usque protendit caeca et insana gentilitas, idololatriae penitus addicta, ut, teste Eusebio, lib. V Praeparat. evang., cap. 15, Hesiodus triginta millia deorum numeraverit.

Inter christianos autem haeretici non pauci unitatem Dei impugnaverunt, ii praesertim qui duo principia aeterna, independentia et aequalia admittebant: unum bonum, rerum invisibilium auctorem; alterum malum, rerum visibilium causam. Tales fuerunt Gnostici, saeculo secundo; Marcionitae, sic dicti a Marcione, eodem saeculo; Valentiniani, a Valentino, eodem saeculo. Is ita adstruebat duo principia, ut unum vocaret profundum, alterum silentium, marem et feminam, ex quorum combinatione prodierunt trignita aeonas, hoc est triginta saecula. Manichaei, tertio saeculo, sic dicti a Manes seu Manichaeo, eorum duce. Hi sectatores habuerunt posterioribus saeculis Albigenses et alios. Tritheitae, alii unitatis Dei hostes, sub finem sexti saeculi, tres personas divinas dicebant esse tres deos.

Contra hos omnes probatur propositio.

1° Contra illos qui admittunt vetus Testamentum, quales fuerunt plures Iudaei apud Annatum in Apparatu, lib. VII, a. 1, prob. ex illo Deuter., VI, 4: Audi, Israel, Dominus Deus noster Dominus unus est. Et ibid., XXXII, 39: Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus praeter me.

Contra haereticos qui admittunt novum Testamentum, prob. ex illo Marc., XII, 32: Bene, magister, in veritate dixisti, quia unus est Deus, et non est alius praeter eum. Et Ioann., XVII, 3: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum. Et I Cor., VIII, 4 et 6: Scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus est Deus, nisi unus... Nobis autem unus Deus. His et aliis similibus accedunt professiones fidei in symbolis Nicaeno, Constantinopolitano, Athanasiano, et omnium Patrum consensus in suis scriptis.

Contra gentiles et quoscumque alios, probatur ratione triplici³.

Prima ratio petitur ex summa Dei simplicitate. Singularitas est de essentia seu natura Dei. Atqui enti essentialiter singulari repugnat esse multiplex. Ergo. — Minor patet, quia singularitas est immultiplicabilis; alioquin, si esset multiplicabilis, foret communis multis, et iam non singularis: sic, si singularitas seu haecceitas qua Socrates est hic homo foret de essentia naturae humanae, sicut rationalitas, esset unicus homo in mundo. — Prob. maior. Per id Deus est singularis, seu hic Deus, per quod est Deus. Atqui essentialiter est Deus. Ergo essentialiter est hic Deus, seu singularitas est de eius essentia. — Prob. maior; quia, si per aliud esset Deus, et per aliud hic Deus, natura divina deberet contrahi per haecceitatem seu differentiam individualem, sicque esset in Deo quaedam compositio, et non summa simplicitas. Ergo.

Secunda ratio petitur ex infinita Dei perfectione. Deus est ens infinite perfectum. Atqui non possunt esse duo vel plura entia infinite perfecta. Ergo. — Prob. minor. Si essent duo entia infinite perfecta, oporteret ea inter se differre. Illud autem quo differrent, esset vel imperfectio, et hoc dici non potest, quia ens infinite perfectum nullam admittit imperfectionem; vel esset perfectio, et neque id dici potest, alias uni deesset perfectio quam alter haberet, sicque istud primum non esset infinite perfectum. Ergo. — Huic affinis est haec altera ratio. Deus est summum ens, summum bonum. Atqui quod est summum, nec maius nec par habet, alias non foret summum. Ergo unum.

Tertia ratio petitur ex unitate et ordine universi. Nomine Dei intelligimus supremum mundi rectorem et gubernatorem. Atqui unicus est mundi gubernator. Ergo unicus est Deus. — Prob. minor. Diversa et inaequalia mundi entia, alia superiora, alia inferiora, ita ordinata sunt, ut alia aliis firma lege deserviant et coordinentur. Atqui sic in unum ordinem convenire non possunt, nisi ab uno ordinentur, quia per se unius unum est causa, et multa non sunt causa unius nisi per accidens, in quantum scilicet sunt aliquo modo unum.

Instauratur magis haec ratio. Si essent duo vel plures dii, vel unus sufficeret ad gubernationem totius universi, ita ut idem omnino et omni modo faceret quod alter; vel non sufficeret, sed alterius ope indigeret, ita quod unus aliquid aut aliquo modo, et alter aliud aut alio modo faceret. Si primum, ergo iste alter est superfluus; nihil est autem absurdius quam ponere Deum superfluum. Si secundum, ergo neuter est Deus, quia neuter est omnipotens, neuter factor omnium, et ordinatio rerum, quae est quid perfectissimum in toto universo, est effectus per accidens, scilicet a pluribus causis fortuito in unum concurrentibus.

Item, vel unus conveniret necessario cum alio in regimine universi, ita ut ab alio dissentire non posset, vel esset liber et posset ab illo dissentire. Si primum, ergo non est Deus, utpote dependens ab altero et illi subiectus. Si secundum, casu quo dissentiret et alio modo de rebus universi vellet disponere, aut unus in hoc bello praevaleret et omnes creaturas sibi subiiceret, et sic alter imbellis et victus non esset Deus; aut neuter praevaleret, sed quisque sibi certam portionem creaturarum subiiceret, et sic neuter esset Deus, quia neuter esset omnipotens, neuter sibi subiiceret omnes creaturas, atque ordo universi dissolveretur. Ergo manifeste necessum est ponere unicum mundi gubernatorem.

Quod autem posset obiici de tribus personis divinis, non obstat, quia per unam et eamdem naturam, unam voluntatem, unam et eamdem omnipotentiam gubernant.]