Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Divus Thomas, q. 12.

Dico 1°. Deus, ut est in se, videri non potest oculo corporeo, etiamsi glorificato¹. Est contra Magistrum Bonae Spei et eius discipulos Patres Carmelitas Calceatos.

Probatur 1° ex Patribus. Origenes, contra Celsum, dicit: « Falso igitur nobis imponit Celsus, dicens nos sperare oculis corporeis Deum esse visuros. » Et addit quod sola mens Deum videat. S. Cyrillus Hierosol., Cathec. 9: « Carnis quidem oculis cerni Deus non potest; nam incorporeum sub corporeos oculos cadere nequit. » S. Athanas., apud S. Aug., Epist. 147², dicit Deum, « secundum deitatis suae proprietatem, omnino Deum esse invisibilem..., nisi in quantum mente ac spiritu nosci potest. » S. Ambros., apud eumdem, ibid., c. 6, n. 18, ut infra citabitur. S. Hieron., apud eumdem, ibid., c. 23, n. 53, idem asserit, et probat « quia res incorporalis corporalibus oculis non videtur. »

Quantum ad S. Augustinum, de quo potissimum est difficultas, eum constanter tenuisse nostram sententiam, multis evincitur. Epist. 92³, ad Italicam dicit, n. 3: « Hoc [nempe Deum] oculus videre corporis, neque nunc potest, neque tunc poterit; » quod multis argumentis probat, et oppositam opinionem insipientiam et dementiam vocat Epist. 147, seu lib. de videndo Deo, postquam eamdem sententiam confirmavit in priori, et in hac epistola ex Scripturis, ex SS. Ambros., Hieronymo, Athanasio citatis, concludit sic verbis Ambrosii: « Nec in loco Deus videtur, nec corporalibus oculis quaeritur; » et addit: « Hanc autem etiam meam esse sententiam confiteor. » In Psalm. XLI, post initium: « Non quidem videri Deus, nisi animo, potest. » Et alibi pluries. Tandem S. Fulgentius, eius discipulus, cui S. Doctoris mens melius perspecta erat quam sit quibusdam recentioribus, ad Quaest. tertiam Ferrandi, testatur hanc esse sententiam sui magistri, eique subscribit his verbis: « Oculis corporalibus Deus Spiritus non videtur; » et: « Non corporis, sed animae oculis Deus suam visionem promittit. »

Probatur 2° ratione. Deus est spiritus. Atqui est absolute impossibile spiritum videri oculo corporeo. Ergo. — Probatur minor. Impossibile est aliquam potentiam ferri extra latitudinem sui obiecti adaequati et extensivi, alioquin foret adaequatum et extensivum ut supponitur, et non foret, quia ultra illud potentia supernaturaliter se extenderet. Atqui spiritus non continetur intra latitudinem obiecti adaequati et extensivi oculi corporei. Ergo. — Probatur minor. Obiectum adaequatum oculi corporei, sicut et omnis potentiae materialis, est quid corporeum et materiale, nimirum oculi color, auris sonus, odoratus odor, etc.: quod patet tum ex sensu communi hominum, tum ex definitione istarum potentiarum; visus enim communiter definitur, potentia perceptiva coloris lucidi; auditus, potentia perceptiva soni, et sic de caeteris. Ergo.

Confirmatur. Deus magis distat in ratione obiecti ab obiectis sensibilibus, quam unum sensibile ab altero sensibili, v. g., quam color a sono. Atqui absolute fieri non potest quod oculus audiat solum, et auris videat colorem, alioquin iam non forent duo sensus distincti, sed oculus foret auris et auris oculus. Ergo, a fortiori, fieri non potest ut Deus videatur oculo corporeo.

Probatur 3° ab inconvenienti. Si Deus posset supernaturaliter videri oculo corporeo hominis, posset pariter videri supernaturaliter oculo bruti, puta bovis aut canis; potentiae enim sensitivae brutorum sunt eiusdem, imo quandoque maioris perfectionis quam potentiae sensitivae hominis. Atqui absurdum videtur consequens, ut magis infra declarabitur. Ergo.

Respondent discipuli Bonae Spei, cum suo magistro, haec omnia probare oculum corporeum non posse videre Deum visione corporea, at non visione spirituali ipsi unita. Sed contra: 1° Patres laudati in prima probatione dicunt Deum videri non posse nisi sola mente. 2° Visio est actio vitalis: ut actio debet necessario esse ab agente, conceptus enim actionis est formaliter conceptus egressionis; ut vitalis debet esse necessario ab intrinseco se movente, per id enim distinguimus viventia a non viventibus, quod viventia se moveant ab intrinseco, secus mortua. Ergo est impossibile quod oculus corporeus videat visione spirituali sibi unita. 3° Visio spiritualis est intellectio, fieri autem non potest quod oculus corporeus intelligat; quia quod non est intellectivum in actu primo, non potest magis intelligere in actu secundo quam lapis aut lignum. Denique inde sequeretur pariter oculum bruti posse videre Deum visione spirituali sibi unita, et esse beatum.

Suppono intellectum creatum non posse per solas naturae vires videre Deum ut in se est. Ita definitum fuit in Concilio Viennensi sub Clemente V, anno 1311, contra Beguardos et Beguinas. Refertur Clementina Ad nostrum, de Haereticis, l. V, tit. 3¹. Si enim solis naturae viribus non possumus elicere actus fidei, spei et charitatis, quia sunt supernaturales, ut definitum est in variis conciliis contra Pelagianos, a fortiori nec Dei visionem intuitivam, quae est magis supernaturalis, cum haec sit finis, illa media. Unde Rom., VI, 23, dicitur: Gratia Dei vita aeterna; vita autem aeterna est ipsa Dei visio.

Dico: Intellectus supernaturaliter adiutus potest videre Deum ut est in se². Est contra Palamitas et Armenos, atque contra illos sic definitum fuit a concilio Florentino in Decreto unionis dato Armenis, in quo dicitur, animas purgatas « in coelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum trinum et unum sicuti est. » Idem definierat Benedictus XII, in Extravag. Benedictus Deus.

Constat ex Scriptura. I Ioann., III, 2: Cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Et I Cor., XIII, 12: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum.

Suffragantur passim SS. Patres, singulariter Chrysostomus, de quo est difficultas. In Hom. 69, ad populum, dicit, beatos Regem ipsum intueri, « Non per introitum, non per fidem, sed facie ad faciem. » Idem in Epist. 5, ad Theodorum lapsum, cap. 7, exponens illa S. Petri verba, Matth., XVII, 4: Bonum est nos hic esse, dicit: « Quid dicetur quando ipsa rerum veritas aderit? quando, apertis regiis aedibus, ipsum Regem conspicere licebit, non ultra in aenigmate, neque per speculum, sed facie ad faciem? » Item alibi.

Probatur ratione fundata in principiis fidei³. Homo potest supernaturaliter assequi suam beatitudinem ad quam ex gratia Dei est elevatus. Atqui intuitiva Dei visio constituit essentiam beatitudinis, secundum Thomistas, aut saltem ad eam necessario requiritur, secundum omnes, iuxta illud Ioann., XVII, 3: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum. Ergo.

Suppono hominem purum de lege ordinaria non posse in hac mortali vita videre Deum ut est in se¹, iuxta illud Exod., XXXIII, 20: Non videbit me homo, et vivet. Ratio est quia cognitio naturalis hominis viatoris non est nisi rerum sensibilium et materialium, seu saltem per species a rebus sensibilibus haustas. Tali autem cognitione Deus non potest videri ut est in se, cum nec sit sensibilis aut materialis, nec per speciem videatur, ut dicemus infra.

Dico: Homo viator in carne vivens, sed sensibus carnis non utens, per potentiam Dei extraordinariam, et praeter communem rerum ordinem, potest elevari ad claram eius essentiae visionem, idque Moysi et Paulo fuisse concessum probabile est².

Prima pars est communis et certa; quamvis enim intellectus, pro hoc statu, dependeat a sensibus in sua cognitione, ista tamen dependentia non est ita ipsi necessaria, ut ab ipsa absolvi non possit de potentia Dei extraordinaria, cum eiusdem sit virtutis intrinsecae in corpore ac separatus a corpore, in quo statu non dependet a sensibus, sicque factum constat in anima Christi, qui simul fuit viator et comprehensor.

Secunda pars est Aug., Epist. 147³, ad Paulinam, de videndo Deo, cap. 3. et lib. XII in Genesim ad litteram, cap. 27, et Auctoris locis in margine citatis, quibus annumerantur Ambrosius, Basilius et alii contra plures alios SS. Patres.

Probatur ex Scriptura, 1° de Moyse, Num., XII, 2, cum Maria et Aaron, locuti contra Dominum, dicerent: Num per solum Moysen locutus est Dominus? Nonne et similiter nobis locutus est? Deus autem volens ostendere Moysen prae caeteris privilegio singulari suae visionis esse donatum, dicit eis, ibid., 6-8: Audite sermones meos. Si quis fuerit inter vos propheta Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum. At non talis servus meus Moyses;... ore enim ad os loquar ei, et palam, et non per aenigmata et figuras Dominum videt.

Huic ergo loco cum SS. August. et Thoma potissimum insistimus et non aliis, v. g., Exodi, XXXIII, 11, ubi dicitur quod Moyses viderit Deum facie ad faciem, quia scimus hos et similes passus de Moyse sicut et de aliis Prophetis, de quibus idem narratur, a Patribus intelligi de quadam eminenti cognitione Dei et cum ipso familiaritate⁴. Iste vero locus laudatus nusquam sic aut alio quovis sensu alieno a nostro intelligi potest. Nisi enim intelligas de clara visione, iam per aenigmata et figuras Moyses Deum viderit, adeoque sensum Scripturae non salvas, quae dicit Moysen vidisse Deum, non per aenigmata et figuras.

2° De S. Paulo. Ipsemet Apostolus II ad Cor., XII, 2-4, de se ipso sic ait: Scio hominem in Christo, ante annos quatuordecim (sive in corpore nescio, sive extra corpus, nescio: Deus scit) raptum huiusmodi usque ad tertium coelum. Et scio huiusmodi hominem, quoniam raptus est in paradisum, et audivit arcana verba quae non licet homini loqui.

Haec ineffabilia, inquit S. Thomas⁵, sunt ea quae pertinent ad visionem beatorum, quae excedit statum viae, iuxta illud Isaiae, LXIV, 4: Oculus non vidit, Deus, absque te quae praeparasti expectantibus te. Et certe, si S. Paulus non vidisset essentiam divinam, mysteria Trinitatis et Incarnationis, sed tantum per fidem cognovisset, potuisset illa eloqui?

Ex his igitur sic argumentor.

Illa quae pendent ex libera Dei voluntate, aliunde nobis innotescere non possunt quam ex sacra Scriptura, per quam divina voluntas nobis manifestatur. Atqui sacrae Scripturae, ut patet, naturali et litterali sensu acceptae, aperte tradunt Moysen et Paulum Deum vidisse, idque nullam involvit repugnantiam aut incongruentiam, cum id esse possibile omnes concedant. Ergo.

Confirmatur ratione congruenti SS. Augustini et Thomae⁶. Sicut Moyses fuit primus doctor Iudaeorum, ita Paulus fuit primus doctor gentium. Ergo congruum erat ut viderent divinam essentiam, mysteriorumque essent testes oculati, quo melius et solidius illa Iudaeos et gentes docerent.

Quae obiici possunt ex Scriptura et Patribus, intelligi debent secundum legem Dei ordinariam, vel de visione comprehensiva.

Nota 1° cognitionem nostram fieri quatenus potentia cognoscens trahit res ad se, illas sibi coniungendo, et quia res, propter suam materialitatem, non possunt entitative ingredi potentiam, indigent specie quae sit illarum repraesentatio et similitudo formalis per quam uniuntur potentiae. Species ergo est in esse intelligibili et repraesentativo idem omnino quod est obiectum in esse entitativo, nec ponit in numero cum illo, sicut imago Caesaris est idem omnino in esse imaginis, quod est Caesar in esse naturali, ita quod species equi, v. g., contineat in se formam et naturam equi eamdem omnino cum illa quae est in equo, non sub modo naturali, sed sub modo intelligibili, et species huius numero hominis, est hic numero homo in esse intelligibili; alias species non repraesentaret obiectum ut est, et per illam non posset cognosci.

Nota 2° duplicem distingui speciem, impressam et expressam: impressa repraesentat obiectum ut cognoscibile, expressa ut cognoscitur; impressa movet ad cognitionem, expressa illam terminat. De hac ergo utraque specie quaestio est, utrum detur darive possit in visione Dei.

Dico 1°: Non datur, nec dari potest species impressa in visione beatifica¹. Prima pars est communis. Secunda est Thomistarum et plurium aliorum.

Probatur prima pars. Species impressa in visione beatifica est superflua. Ergo non datur. — Probatur antecedens. Tunc requiritur species impressa, quando vel obiectum non existit, vel non est per se praesens intellectui, vel non est sufficienter intelligibile, propter suam materialitatem. Atqui obiectum visionis beatificae, nempe Deus, essentialiter existit, est intime per se praesens cuilibet intellectui beato, et est summe intelligibilis, quia est summe immaterialis. Ergo.

Probatur secunda pars. 1° Species impressa debet convenire cum obiecto in eodem gradu immaterialitatis, alias non repraesentabit illud ut est in se, quia in tantum est repraesentativa, in quantum intelligibilis, et in tantum est intelligibilis, in quantum immaterialis; unde per species materiales non possumus cognoscere spiritum. Atqui nulla species creata vel creabilis pertingere potest ad gradum immaterialitatis qui Deo competit. Ergo.

Probatur 2°. Species impressa est ipsa obiecti quidditas in esse intelligibili, ut dictum est². Atqui implicat quod species creata sit quidditas Dei in esse intelligibili. Ergo. — Probatur minor. Quidditas Dei est suum esse etiam in esse intelligibili. Atqui implicat speciem creatam esse suum esse etiam in esse intelligibili et repraesentativo. Ergo.

Dico 2°: Non datur, nec dari potest species expressa in visione beatifica. Est quoad utramque partem communior inter Thomistas.

Probatur prima pars. 1° Ad hoc datur species expressa, ut obiectum quod est intelligibile per speciem impressam fiat intellectum actu per expressam, sistatque intra intellectum ut terminus eius³. Atqui divina essentia unitur intellectui creato ut intellectum in actu, per se ipsam faciens intellectum in actu⁴. Ergo. — Minor est D. Thomae. Et patet, quia divina essentia est actus purissimus in esse intelligibili, sicut in aliis generibus, adeoque intellectus actu, et ut sic intime praesens intellectui. Ergo.

Probatur 2°, evertendo fundamentum adversariorum. Ideo, iuxta illos, datur species expressa in visione beatifica, quia debet assignari terminus illius actionis ab ipsa productus. Atqui haec ratio nulla est. Ergo. — Probatur minor. Non est de ratione actionis immanentis producere effectum, quamvis id ipsi saepe contingat. Atqui visio beatifica est actio immanens. Ergo. — Probatur maior. 1° In hoc distinguitur actio immanens a transeunte, quod haec sit propter effectum, illa vero sit propter perfectionem subiecti in quo manet. 2° Quia Verbum divinum videt et intelligit, nec tamen producit aliud verbum seu speciem expressam. 3° Quando nos contemplamur pure speculando verbum iam in mente formatum, nullum aliud fingimus, et tunc cognitio est simpliciter intellectio, et non dictio. Ergo.

Probatur secunda pars iis fundamentis quibus probata est secunda pars primae conclusionis. Si enim non possit dari species impressa tantae perfectionis et immaterialitatis, quae Deum ut est in se repraesentet, ergo nec a fortiori species expressa, cum ista debeat esse perfectior, aut saltem aeque perfecta ac impressa; eius enim est repraesentare obiectum ut intellectum in actu secundo, speciei impressae repraesentare ut intelligibile tantum in actu primo. Ergo.