Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, q. 3.

[Nota duplicem esse simplicitatem. Una provenit ex potentialitate et defectu, quae paupertatem et imperfectionem secum affert, et convenit soli materiae primae, quae per se est prope nihil. Altera est quae procedit ex forma et actu, summam denotans perfectionem et actualitatem. De hac posteriori hic agitur.

Petes 1º an Deus sit corpus.

Ex historia certum est idololatras Deum, seu potius deos suos corporeos effinxisse, qui idola sua lignea vel marmorea vel aurea, aut solem, lunam, plantas, bruta, aut homines, Jovem, Saturnum, etc., pro diis habuerunt. — Idem error tribuitur Sadducaeis, inter Judaeos. — Inter Christianos autem quosdam Aegypti monachos ex Audianorum secta somniasse Deum esse corpus, referunt Socrates, lib. Ⅵ Hist., cap. 7, et Sozomenus, lib.Ⅷ, cap. 11. An vero ipse Audaeus, hujus sectae auctor, in hunc errorem impegerit, res in ambiguo remanet, aliis affirmantibus, aliis negantibus. — Quid de Tertulliano in hac gravi quaestione sentiendum acriter inter eruditos decertatur. Probabile est, imo certum nobis videtur, eum non revera sensisse Deum esse corporeum. Dicit quidem, Contra Praxeam, cap. 7: «Quis negabit Deum corpus esse, etsi Deus spiritus sit?» Ibidem, cap. 29, docet Deum esse impassibilem, et libro de Baptismo, cap. 11, scribit: «Proh! misera incredulitas, quae denegat Deo proprietates suas, simplicitatem et potestatem!» Porro, impassibilitas et spiritualitas evidenter corporeitatem excludunt. Censendum est ergo eum per corpus intellexisse substantiam, et ita locutum esse, ne Deus ut quoddam ens mere ideale conciperetur. Caeterum omnes norunt Tertullianum saepe non vocibus communibus uti, etiam cum communem doctrinam exponit.

Resp. igitur ad quaestionem negative¹. Est de fide.

Prob. 1º Scriptura sacra. Joann., Ⅳ, 24: Spiritus est Deus. Ⅱ ad Cor., Ⅲ, 17: Dominus autem spiritus est. Ⅰ ad Tim., Ⅰ, 17, Deus dicitur invisibilis; Baruch, Ⅲ, 25, immensus. Quae omnia nullatenus convenire possunt corpori, sed soli spiritui.

Omitti possunt testimonia Patrum, quorum doctrina est aperte consona huic dogmati catholico. Prob. 2º ratione triplici². 1º Deus est primum movens immobile, ut patet ex supradictis. Atqui omne corpus moveri potest, vel motu locali, transeundo ab uno loco ad alium, vel motu alterationis, recipiendo de novo aliquod accidens. Ergo. — 2º Deus est primum ens, ut ex ante dictis constat. Atqui corpus non potest esse primum ens. Ergo. — Prob. min. Primum ens est actus; licet enim in uno et eodem quod exit de potentia in actum, potentia sit prius tempore quam actus, actus tamen simpliciter est prior potentia, quia quod est in potentia non reducitur ad actum nisi per ens actu. Atqui omne corpus est in potentia, quia continuum, in quantum hujusmodi, est divisibile in partes in infinitum. Ergo. — 3º Deus est id quod est nobilissimum in entibus. Atqui impossibile est aliquod corpus esse nobilissimum in entibus. Ergo. — Prob. min. Corpus est aut vivum aut non vivum. Si non est vivum, manifestum est quod vivum sit eo nobilius, saltem substantialiter; si vivum est, non vivit in quantum corpus, alias omne corpus viveret, sed vivit per aliquid aliud, sicut corpus nostrum vivit per animam. Atqui illud per quod vivit corpus est nobilius quam corpus. Ergo. Dices: In Scripturis tribuuntur Deo ea quae nonnisi corpori conveniunt, ut trina extensio, Job, Ⅺ, 8 et 9; brachium, Ibid., ⅩⅬ, 4; oculi, Ps., ⅩⅩⅩⅢ, 16; situs, Is., Ⅲ, 13,Ⅵ, 1; affectiones animi conjuncti corpori, Genes., Ⅵ, 7, Ps., Ⅵ, 4. Ergo.

Resp. haec et similia intelligenda esse in sensu non proprio et litterali, sed improprio et metaphorico³; solet enim Scriptura tradere nobis spiritualia et divina sub similitudine corporalium, ut sese modo nostro cogitandi et loquendi aptet. Petes 2º an in Deo sit compositio materiae et formae.

Nota: Licet, secundum rei veritatem, omne et solum corpus sit compositum ex materia et forma, quia tamen id ab omnibus non conceditur, ideo quaerit hic S. Doctor an Deus, quamvis non sit corpus, sit nihilominus compositus ex materia et forma.

Resp. negative⁴.

Prob. triplici ratione⁵. 1º Quia Deus est actus purus. Atqui in actu puro nulla est materia, quae essentialiter involvit potentialitatem. Ergo. — 2º Deus est bonus et perfectus per suam essentiam, non per participationem. Atqui quod componitur ex materia et forma, est bonum per formam, adeoque per participationem. Ergo. — 3º Deus est primum agens simpliciter. Atqui quod est primum agens simpliciter debet esse primo et per se forma. Ergo Deus est primo et per se forma, non compositus ex materia et forma. — Prob. min. Unumquodque agit per suam formam. Ergo quod est primum agens, debet esse primo et per se forma.

Petes 3º an in Deo sit idem essentia et esse: id est, an Deus sit ita simplex, ut careat compositione substantiali ex essentia et existentia; sumit enim hic S. Thomas esse pro existentia.

Resp. affirmative⁶.

Prob. triplici ratione⁷. 1º Si existentia non esset de essentia Dei, causaretur vel ab ipsa ejus essentia, tanquam proprietas, vel ab aliquo principio extrinseco. Atqui, non primum, quia quod non est, non potest sibi dare existentiam: in hoc casu autem supponitur Deum non existere. Non etiam secundum, alias Deus non esset prima causa efficiens. Ergo existentia Dei est de ejus essentia. — 2º Quia alias essentia esset in potentia ad existentiam, tanquam ad suum actum. Atqui hoc repugnat actui purissimo, qualis est Deus. Ergo. — 3º Illud quod habet esse, et non est esse, est ens per participationem; sicut quod habet ignem, et non est ignis, est ignitum per participationem. Atqui Deus non est ens per participationem, sed a se et per essentiam. Ergo.

Petes 4º an Deus sit in aliquo genere seu praedicamento.

Resp. negative⁸.

Prob. Quod ponitur in aliquo genere vel praedicamento, ponitur directe seu proprie ut species, vel reductive ut principia et privationes; sic, v. g., punctum reducitur ad praedicamentum quantitatis. Atqui neutro modo Deus potest poni in praedicamento: non directe ut species, quia omnis species constat genere et differentia, in Deo autem non potest concipi genus et differentia, cum genus importat potentialitatem; non etiam reductive, quia id quo ponitur reductive in aliquo praedicamento, non se extendit ultra istud praedicamento, sic punctum non est principium nisi quantitatis continuae. Atqui Deus est principium totius esse, pervadens omnia genera. Ergo. — De hac quaestione fusius in Logica.

Petes 5º an in Deo sint aliqua accidentia, sive an sit in eo compositio accidentalis.

Resp. negative⁹; quia subjectum comparatur ad accidens sicut potentia ad actum; subjectum enim per accidens est aliquo modo in actu. Atqui esse in potentia, omnino removetur a Deo, utpote actu purissimo. Ergo. Petes 6º an Deus sit ita simplex, ut nullam omnino admittat in se compositionem. Resp. affirmative¹⁰.

Est de fide decisa in concilio Lateran. IV, cap. Firmiter, ubi dicitur: «Una est Dei essentia, substantia, seu natura simplex omnino.»

Prob. ratione quintuplici. 1º Ab enumeratione compositionum quas huc usque a Deo rejecimus: etenim in Deo non est compositio, neque quantitativarum partium, quia corpus non est; neque compositio materiae et formae; neque compositio ex natura et supposito; neque ex essentia et existentia; neque compositio generis et differentiae; neque subjecti et accidentis. Ergo nullo modo est compositus, sed omnino simplex. — 2º Omne compositum est posterius suis componentibus et dependens ab ipsis. Atqui Deus est primum ens simpliciter, a nullo dependens. Ergo. — 3º Omne compositum causatur ab aliquo partes diversas uniente. Atqui Deus a nullo causatur, cum sit prima causa efficiens. Ergo. — 4º In omni composito reperitur potentia et actus; vel enim una pars est in potentia ad aliam, vel omnes partes ad totum. Atqui Deus est actus purissimus expers omnis potentialitatis. Ergo. — 5º In omni composito est aliquid, scilicet pars, quod non est ipsum. Atqui omne quod est in Deo, Deus est. Ergo.

Dices: Mysterium SS. Trinitatis non videtur cohaerere cum summa simplicitate. Ergo. — Prob. ant. Summa et indivisa simplicitas non compatitur pluralitatem. Atqui in Deo est trinitas personarum. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad probationem, dist. maj. Summa et indivisa simplicitas non compatitur pluralitatem in eo in quo est simplicitas, conc. Gallice; in alio in quo non est simplicitas, nego. In Deo autem est simplicitas in natura, pluralitas vero in personis.

Petes 7º an Deus in compositionem aliorum veniat tanquam pars vel formalis vel materialis, seu alio quovis modo.

Resp. negative¹¹. Est 1º contra Marcum Varronem, qui, teste S. August., lib. Ⅶ de Civit., c. 6, posuit quod Deus esset anima mundi; 2º contra Almarianos¹², qui posuerunt Deum esse principium formale omnium rerum; 3º contra Davidem de Dinando, qui stultissime posuit Deum esse materiam primam; 4º contra Spinosam, qui, errore simili, docuit unicam esse mundi substantiam, eamque esse Deum, hoc innixus fundamento, quod in rerum natura non possint esse duae vel plures substantiae unius naturae vel attributi: in quo consistit doctrina Pantheismi.

Probatur duplici ratione. 1º Deus est prima causa efficiens omnium. Atqui causa efficiens non coincidit secundum numerum cum forma rei factae, sed tantum secundum speciem; sic homo generat hominem alium, non seipsum: cum materia autem rei factae neque secundum speciem coincidit, nam materia est in potentia, efficiens vero in actu. Ergo Deus non est forma aut materia rerum a se factarum. — 2º Cum Deus sit prima causa efficiens, ejus est primo et per se agere. Atqui id quod venit in compositionem alicujus, non est primo et per se agens, sed magis compositum; non enim manus agit, sed homo per manum, et ignis calefacit per calorem. Ergo.

Confirm. Quod componit tanquam pars, est minus perfectum quam totum quod ex illa et altera parte exurgit. Atqui repugnat Deum esse minus perfectum quam ulla res. Ergo.

Dices: In mysterio incarnationis, Verbum divinum componit Christum cum natura humana. Ergo Deus potest venire in compositionem alterius.

Resp. Dist. ant. Verbum divinum componit Christum cum natura humana per modum partis materialis aut formalis inhaerentis, nego ant.; per modum termini complentis, actuantis et perficientis naturam humanam, conc. ant. Primam compositionem, utpote imperfectione permixtam, rejicit hic S. Doctor, non secundam, quae maximam importat perfectionem et quam admittit in tertia Parte. Imo potest dici quod duae naturae in Christo nullo modo habeant rationem partis et compartis. De ratione enim compartis est quod cum alia parte constituat totum quod sit perfectius qualibet parte seorsim; quod hic non accidit. — De hoc fusius in tractatu de Incarnatione.]