Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Suppono scientiam in Deo esse causam directivam rerum¹; nefas enim esset existimare agens intellectuale perfectissimum agere caeco et ignoranti modo, eumque in suis operationibus scientia et sapientia non dirigi. Unde Psalm. CIII, 24: Omnia in sapientia fecisti, et sic alibi pluries.

Dico 1°: Aliqua scientia in Deo est causa rerum, non solum directiva, sed etiam effectiva, non quidem formaliter et praecise ut est scientia, sed ut habet adiunctam voluntatem².

Prob. Deus res efficit per actum imperii formaliter immanentem et virtualiter transeuntem. Atqui actus imperii quamvis sit radicaliter et praesuppositive a voluntate, et ideo dicatur quandoque quod voluntas imperet, est tamen formaliter et elicitive ab intellectu. Ergo. — Maior patet ex Scripturis iam citatis. Genes., I, 3: Dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Psal. CXLVIII, 5: Ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt. Magis adhuc patebit ex dicendis in sequenti conclusione. — Minor est D. Thomae³. Et probatur nunc breviter. Imperare est intimare seu dicere, est ordinare et praecipere. Atqui intimare seu dicere et loqui spiritualiter, pertinet ad intellectum, qui est quasi os substantiae spiritualis; unde illud Psal. XXXVI, 30: Os iusti meditabitur sapientiam. Item, ordinare unum ad aliud, est intellectus practici et prudentiae. Tandem praecipere, cum sit superioris, pertinet ad superiorem et nobiliorem potentiam, quae est intellectus. Ergo. Confer quae dicam 1a 2ae, ad q. 17.

Dixi: Non quidem formaliter et praecise ut est scientia, sed ut habet adiunctam voluntatem⁴; quia: 1° Scientia, in quantum scientia, non dicit causam activam, sed est nuda obiecti notitia; unde actus scientiae, ut talis, non est producere, sed cognoscere: et ideo multa scit Deus quorum non est causa, ut sunt peccata et mere possibilia, quae nunquam erunt. 2° Ut iam dixi et modo adhuc dicam, Deus non causat res ad extra nisi per actum imperii. Atqui actus imperii supponit decretum voluntatis a quo habet efficaciam. Ergo.

Dico 2°: Scientia simplicis intelligentiae est causa actu dirigens res in ordine intentionis et effectiva in actu primo. Scientia visionis est causa dirigens et efficiens in actu secundo in ordine executionis, non praecise ut visionis, sed ut approbationis, ut explicuimus in prima conclusione; ita ut verum sit dicere in sensu causali: Ideo res existunt aut futurae sunt, quia Deus illas videt, ly⁵ quia appellando supra visionem ut habet adiunctam voluntatem; non e contra sit verum dicere: Ideo Deus res videt quia existunt aut futurae sunt, nisi forte aliquo sensu subtiliori, de quo in solutione obiectionum: et intelligenda est conclusio generaliter de omnibus rebus quas Deus facit, etiam libere futuris.

Pro intelligentia conclusionis observandum est, in agentibus intellectivis duplicem distingui ordinem: unum intentionis, qui incipit a cognitione et intentione finis, et terminatur inclusive ad electionem et volitionem mediorum; alterum executionis, qui incipit ab actu imperii, et terminatur ad executionem operis seu acquisitionem finis. Quod ut breviter exponamus, id enim pertinet ad tractatum de actibus humanis: primum intellectus apprehendit finem, et eum proponit voluntati; voluntas acquiescit et intendit hunc finem; vi huius intentionis, intellectus inquirit de mediis, et discernit inter magis et minus apta, voluntas vult et seligit aptiora, et hic sistit ordo intentionis. Deinde sequitur ordo executionis; vi enim electionis voluntatis, intellectus imperat executionem mediorum volitorum; vi huius imperii, voluntas applicat potentias executivas, quae applicatio dicitur usus activus, quem sequitur usus passivus potentiarum executricum, et tandem perfectio operis, seu assecutio finis.

Sic igitur in proposito (et est explicatio et probatio conclusionis), intellectus divinus, secundum modum nostrum concipiendi, apprehendit manifestationem suae gloriae ut bonum eamque proponit voluntati; voluntas divina annuit et intendit hunc finem; vi huius intentionis intellectus seu scientia divina inquirit de mediis, et inter innumera quae potest aptiora discernit, et ea ut in sua arte possibilia voluntati proponit, voluntas ea vult et seligit, et hic sistit ordo intentionis. Et hinc patet 1° quod scientia huc usque dirigens, proponendo finem et media, sit simplicis intelligentiae, quia huc usque et dum dirigeret ante electionem voluntatis, omnia adhuc erant in statu merae possibilitatis, et quamvis per electionem secutam facta sint inchoative et quoad affectum futura, non tamen complete et quoad effectum, neque ad hanc inchoatam futuritionem aliter cooperata est scientia, quam dirigendo. Patet 2° quod, cum proponat media ut sibi possibilia et ut contenta in virtute suae artis, sit effectiva in actu primo, seu habeat virtutem ea efficiendi. Et sic manet probata prima pars conclusionis.

Iam vero, posita electione efficaci mediorum, vi illius intellectus imperat eorum executionem, et cum imperium Dei sit efficacissimum, nec indigeat distinctis potentiis executricibus, ut dicam in calce articuli, sed eodem instanti quo imperat, res fiant, et aliunde sit, ut probavimus, actus intellectus, sequitur quod efficiendo videat et videndo efficiat, sicque quod scientia, quae est causa effectiva rerum in actu secundo, sit scientia visionis, utpote attingens res ut existentes aut complete futuras, non praecise qua visionis, ut dictum est, sed ut habet adiunctam voluntatem, et consuevit dici approbationis⁶.

Unde in forma sic argumentor: 1° Deus est causa effectiva rerum in actu secundo per imperium. Atqui imperium est actus intellectus pertinens ad scientiam visionis et non simplicis intelligentiae. Ergo. — Minor pro prima parte patet ex dictis in prima conclusione. Probatur pro secunda. Iste actus imperii supponit decretum efficax et in eo fundatur, et terminatur ad res ut existentes, si quidem per ipsum efficiantur. Ergo.

Prob. 2°. Si Deus res videret quia sunt, et eas videndo non faceret, scientia eius mensuraretur a rebus, atque ab illis dependeret quoad veritatem et certitudinem, sicut scientia nostra, ut patet⁷. Atqui repugnat Deo quod eius scientia mensuretur a rebus atque ab illis pendeat quoad veritatem et certitudinem, cum potius ipsa sit mensura rerum. Ergo. Neque dicas Deum cognoscere peccata, quae non facit, et tamen eius scientiam non pendere a peccatis; quia peccatum, cum sit privatio, non cognoscitur in se, sed in forma opposita.

Prob. 3° ex Patribus. S. Aug., lib. XV de Trinit., cap. 13: « Universas creaturas, et spirituales et corporales, non quia sunt ideo novit Deus, sed ideo sunt, quia novit. » S. Greg., lib. XX, Moral., cap. 23: « Quaeque sunt, non ab aeternitate eius ideo videntur quia sunt, sed ideo sunt quia videntur. »

Respondet Tournely, has authoritates esse intelligendas de illa scientia qua Deus solus res aliquas producit, ut sunt ea quae educuntur de nihilo, et infusio donorum supernaturalium; non de actibus liberis quos Deus cum causis secundis operatur.

Sed contra. Haec interpretatio nedum est gratuita, sed aperte contra universalitatem terminorum: « universas creaturas, » inquit August.; « quaeque sunt, » inquit Greg. Insuper Aug., lib. V de Civit., cap. 9, specialiter loquens de voluntatibus nostris, dicit: « Ideo quidquid valent certissime valent, et quod facturae sunt ipsae, omnino facturae sunt, quia valituras atque facturas ille praescivit cuius praesentia falli non potest. »

Pro solutione plurium obiectionum, duo sunt habenda prae oculis. Primum, scientiam simplicis intelligentiae esse causam directivam rerum in ordine intentionis, et effectivam in actu primo. Alterum, scientiam visionis habere duo munia, videre et efficere, et non efficere quatenus est visionis; unde, licet Deus videat peccata, illa non facit: sed quatenus approbationis, et ut applicata per decretum divinae voluntatis. Plura enim argumenta quae congerunt adversarii, alterutrum dumtaxat probant, et nihil aliud.

[Utrum vero detur in Deo potentia executiva virtualiter distincta ab intellectu et voluntate? Respondendum: Potentia executiva in Deo non distinguitur virtualiter ab intellectu et voluntate, tanquam potentia diversa seu tanquam attributum adaequate distinctum ab illis; quia in natura pure intellectuali nulla admitti debet potentia, nisi pertineat ad gradum intellectivum, et aliunde potentia executiva distincta a potentia movente et imperante importat imperfectionem, 1° ex parte potentiae imperantis, scilicet inefficaciam, 2° ex parte sui, nam non se haberet ut movens, sed ut pure mota per modum instrumenti.

Potest tamen potentia executiva in Deo dupliciter intelligi distincta ab intellectu et voluntate: 1° per modum includentis et inclusi, quatenus potentia executiva non est intellectus praecise, neque voluntas praecise, sed utrumque importat, intellectum in recto, voluntatem in obliquo, et sic distinguitur eo ferme modo quo compositum distinguitur a materia et forma. 2° Distinguitur inadaequate secundum diversas formalitates et connotationes intra eamdem potentiam: etenim eadem potentia attingens res ut intelligibiles, dicitur intellectus; attingens res dando illis esse, dicitur omnipotentia, seu potentia executiva; sicut idem actus intellectus est simul intellectio et dictio sub diversa ratione. — Et sic conciliari possunt varii textus D. Thomae qui videntur sibi contrarii, atque argumenta solvi.

Hinc inferes, potentiam immediate effectivam rerum esse intellectum, non voluntatem, quia voluntas efficit mediante imperio quod est actus elicitus ab intellectu; quod probatur per haec verba, Ioann., I, 3: Omnia per ipsum (Verbum) facta sunt, et sine ipso factum est nihil; nam Verbum est intellectus substantialis Dei.]