Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Petes 1° quid sit providentia¹.

Resp. Providere, si nominis etymologiam attendamus, est quasi procul videre, et sic idem est ac praescire; si vero rem significatam per nomen spectemus, providere est ea quae sunt facienda mente ordinare in suos fines. Unde providentia divina recte definitur: Ratio ordinis rerum in finem in mente divina existens. Huius autem ordinis executio dicitur gubernatio. Hinc

Colliges, providentiam esse formaliter actum intellectus, supponentem tamen actum voluntatis; quia, ut dictum est, providentia est ratio ordinis rerum in finem; ratio autem et ordo pertinet ad intellectum, cuius est dirigere et disponere, idque indicat τὸ providere, videre enim est proprium intellectus. Supponit tamen actum voluntatis, quia, cum sit ratio ordinis rerum in finem, supponit intentionem finis, vi cuius mandat executionem mediorum. Concurrunt itaque ad providentiam divinam actus virtualiter plures, sicut ad humanam concurrunt actus realiter plures. 1° Voluntas divina intendit, tanquam finem, manifestare gloriam suam ad extra. 2° Intellectus ad hunc finem iudicat et proponit media aptissima, scilicet quadruplicem ordinem naturae, gratiae, gloriae et unionis hypostaticae. 3° Voluntas haec media sibi proposita acceptat et eligit. 4° Demum, vi efficacis huius intentionis et electionis, intellectus imperat horum mediorum executionem in tempore exercendam; et in hoc imperio efficaci reponimus providentiam.

Petes 2° utrum in Deo sit providentia².

Resp. affirmative. Sap., XIV, 3, dicitur: Tua autem, Pater, providentia gubernat. Et cap. VIII, 1: Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.

Prob. ratione. Providentia est ratio ordinis rerum in finem. Atqui haec ratio ordinis rerum in finem in Deo existit. Ergo. — Maior est definitio providentiae. — Prob. min. Omne quod est causatum a Deo, praeexistit in mente divina; cum enim Deus sit agens intellectuale perfectissimum, oportet cuiuslibet sui effectus rationem in eo praeexistere, nisi velis agens intellectuale perfectissimum caeco modo et sine ratione agere. Atqui ordo rerum in finem est quid causatum a Deo. Ergo. — Prob. min. Omne bonum est causatum a Deo. Atqui in rebus est bonum, non tantum quod sint, sed etiam quod ordinatae sint, tum inter se, tum ad suos fines. Ergo. Unde negare Deum esse providentem, est negare ipsum intelligentem, sicque negare esse Deum; unde omnia quae probant esse Deum, probant esse in eo providentiam.

Petes 3° utrum providentia divina ad omnia se extendat.

Resp. Providentia divina se extendit ad omnia, etiam minima et vilissima, ita ut nihil sit fortuitum respectu Dei.

Prob. 1° ex Script. cit.: Attingit a fine, etc. ut supra. Matth. VI, 25-32 et X, 29-31; Luc., XII, 6 et 7, 22-30, Christus docet et volatilia coeli, et hortorum lilia, et foenum agri, et capillos capitis omnino subiici suae providentiae, ita ut ne unum eorum cadat absque voluntate Patris. Et de actibus nostris liberis, Eccli., XXXIII, 13 et 14: Quasi lutum figuli in manu ipsius, plasmare illud et disponere. Omnes viae eius secundum dispositionem eius: sic homo in manu illius qui se fecit.

Prob. ratione. Cum omne agens, praesertim intellectuale et prudens, quale est Deus, agat propter finem, eo usque extenditur eius providentia, quae est ratio ordinis rerum in finem, quo usque extenditur eius causalitas. Atqui causalitas Dei, utpote primi entis et universalissimae causae, extenditur ad omnia omnino entia et omnes differentias entium quorumcumque. Ergo.

Petes 4° utrum providentia sit infallibilis, non solum quoad ordinationem mediorum in finem, sed etiam quoad assecutionem finis.

Resp. hic dissentire ipsos Thomistas, utrinque fundatos in D. Thoma. Ad quorum conciliationem dicendum arbitror, quod, cum efficacia providentiae (quae, ut dictum est, in actu imperii circa media consistit), pendeat in assequendo fine ex efficacia volitionis seu intentionis finis, ea providentia quae supponit voluntatem finis consequentem et absolutam sit infallibilis, non solum quoad ordinem et executionem mediorum, sed etiam quoad assecutionem finis; ea autem providentia quae supponit tantum voluntatem finis antecedentem et conditionatam, licet sit infallibilis quoad positionem mediorum, non sit tamen infallibilis quoad assecutionem finis.

Quamvis ergo non sit in Deo nisi una providentia, potest tamen varie considerari: 1° integre, prout est ordinatio totius entis ad finem universalem, qui est gloria Dei; 2° prout se exserit in hac vel illa rerum specie in ordine ad fines particulares; quo sensu alia dicitur naturalis, alia supernaturalis, alia ordinaria, alia extraordinaria. Si igitur providentia consideretur integre, est infallibilis quoad assecutionem finis, quia eius finis, nempe gloria Dei, est efficaciter volitus. Ut autem sese exserit in fines particulares, non est semper infallibilis quoad assecutionem finis, quia tales fines non sunt semper efficaciter voliti; et sic, licet omnes homines per Dei providentiam ad salutem aeternam ordinentur, non tamen omnes salvantur; quia iste finis particularis, nempe salus omnium, non est a Deo efficaciter volitus, sed antecedenter tantum et sufficienter. Et sic conciliantur oppositae sententiae et D. Thomae testimonia in speciem pugnantia.

Quid sit et an sit praedestinatio?

Apud theologos praedestinatio dupliciter sumitur: 1° Late et in ampla significatione pro quovis Dei decreto aeterno aliquid faciendi in tempore. Quo sensu Aug., Tract. LXVIII in Ioann., n. 1, dixit: «Deus fecit futura ea praedestinando¹.» At frequentius Scriptura, Patres et theologi sumunt praedestinationem specialiter pro divina ordinatione aliquorum ad gloriam et ad media quibus infallibiliter obtinetur. De ea hoc sensu hic agimus. Unde

Dico 1°: Praedestinatio recte definitur ab Aug., lib. de Dono persever., c. 14, n. 35: «Praescientia et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur quicumque liberantur.» A D. Thoma, hic q. 23, a. 2, o: «Ratio ordinis aliquorum in salutem aeternam, in mente divina existens.» Hoc est, ipse ordo praeconceptus in mente divina aliquorum in salutem.

Per praescientiam, in prima definitione, non intelligitur scientia mere speculativa, seu scientia media, sed scientia practica et effectrix, qua Deus praevidet quid sit ipse facturus, consequenter innixa decreto faciendi, ut explicat Aug., de Praedest. sanctor., cap. 10, n. 19: «Praedestinatione, inquit, Deus ea praescivit quae fuerat ipse facturus.»

Per «praeparationem beneficiorum quibus certissime liberantur,» in eadem definitione, intelligitur certitudo, non praescientiae tantum, sed etiam causalitatis, seu quod idem est, intelligitur praeparatio beneficiorum, non sufficientium dumtaxat et determinabilium a voluntate humana, sed ex se et ut descendunt a Deo infallibiliter efficacium.

Dico 2°: Praedestinatio est formaliter actus intellectus², scilicet imperium; supponens tamen actum voluntatis, scilicet volitionem et intentionem efficacem finis. Patet ex dictis de providentia, cuius praedestinatio est pars.

Dico 3°: Nedum existit praedestinatio qua Deus aliquos prae aliis certissime dirigit in vitam aeternam, sed ita est necessaria, ut absque ea nullus salvari possit.

Prob. prima pars ex Script. Ad Rom., VIII, 30: Quos praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et iustificavit; quos autem iustificavit, illos et glorificavit. Ad Ephes., I, 11: In Christo sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum eius qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. Aug., lib. de Dono perseverant., cap. 19, n. 48: «Neminem contra istam praedestinationem, quam secundum Scripturas sanctas defendimus, nisi errando disputare potuisse.» Similiter passim apud SS. Patres.

Prob. ratione. Nihil Deus facit in tempore quod ab aeterno non praeordinaverit, alioquin vel inciperet velle in tempore, vel illud esset ipsi casuale et praeter eius intentionem: quod utrumque est absurdum³. Atqui Deus est qui in tempore aliquos prae aliis transmittit ad aeternam beatitudinem, ut excedentem vires naturae. Ergo id se facturum ab aeterno praeordinavit: quae aeterna praeordinatio est praedestinatio, ut patet ex dictis.

Et hinc probata manet secunda pars. Instauratur itaque ratio iam facta. Impossibile est unum prae alio salvari, nisi per Deum; tum quia salus, seu aeterna beatitudo, excedit vires naturae; tum quia omne bonum, maxime salus, est a Deo, iuxta illud, Ps. XXXVI, 39: Salus iusto- rum a Domino; et Rom., VI, 23: Gratia Dei vita aeterna; et Ioann., VI, 44: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. Atqui, ut dixi, est etiam impossibile quod Deus aliquid faciat in tempore, quod non praeordinavit ab aeterno; et haec praeordinatio est praedestinatio. Ergo.

Obiicies commune et tritum argumentum quod continuo regerunt impii, ut liberius peccent; haeretici, ut necessitatem bonorum operum et libertatem excludant; scrupulosi, ut se superstitiose torqueant: Si detur praedestinatio certa et infallibilis, vel sum praedestinatus, vel non. Si sum praedestinatus, quidquid egero, infallibiliter salvabor; si non sum praedestinatus, quidquid egero, infallibiliter damnabor. Quid ergo restat, nisi ut agam quod lubet?

Resp. 1° eos qui hoc sophisma opponunt, ut plurimum agnoscere in Deo praescientiam certam et infallibilem; quidam enim dumtaxat ex paganis eam negarunt. Unde sic retorqueo argumentum. Deus scit certo et infallibiliter me fore salvandum, vel non. Si primum, quidquid egero, infallibiliter salvabor; si secundum, quidquid egero, infallibiliter damnabor. Quid ergo restat, nisi ut agam quod lubet? Ita saepe arguebat Aug. contra Semi-Pelagianos, et inde concludebat, de Dono perseverantiae, cap. 15, n. 38, quod, sicut per hoc sophisma non deterrebantur Semi-Pelagiani a confitenda divina praescientia, ita nec debebant deterreri a tuenda divina praedestinatione.

Item, si huic dilemmati aliqua vis inesset, nemo melius eam intelligeret quam daemones, homines longe perspicaciores et versutiores, sicque cessarent omnes illorum insidiae et tentationes, ipsis sic philosophantibus: Vel homines sunt praedestinati, vel non. Si sint praedestinati, frustra illos tentamus, non obstantibus enim tentationibus nostris certo salvabuntur; si non sint praedestinati, etiam nobis non tentantibus, certissime damnabuntur. Et tamen omnia isti agunt, omnia commovent, ut homines trahant in suas partes, tentando, insidiando, imaginationem turbando, obiecta et occasiones offerendo, etc., ac si nulla esset praedestinatio. Agnoscunt ergo daemones, praedestinationem nihil impedimenti adferre quominus homines boni sint vel mali, felices vel infelices, utcumque maluerint; nisi forte dicas, daemones ita se gerere, quia non agnoscunt praedestinationem. At quomodo possunt non agnoscere quod et fides, et ratio, et infelix eorum experientia tam luculenter evincunt?

Resp. 2° falsum omnino esse quod ex asserta praedestinatione inferunt arguentes, scilicet: Si sum praedestinatus, quidquid egero, salvabor. Quia Deus non praedestinat ad finem, quin simul praedestinet ad media quibus finis obtineri potest et debet; media autem ad salutem sunt bona opera, fuga peccati, cura et sollicitudo salutis, perseverantia in bono, etc. «Providentia, inquit S. Doctor⁴, cuius praedestinatio est pars, non subtrahit causas secundas, sed sic providet effectus, ut etiam ordo causarum secundarum subiaceat providentiae. Sicut igitur a Deo sic providentur naturales effectus, ut etiam [media seu] causae naturales ad illos effectus ordinentur, sine quibus illi non provenirent,» v. g., sic Deus providet et ordinat messem futuram, ut etiam culturam agri et seminationem provideat et ordinet: «ita praedestinatur a Deo salus alicuius, ut etiam sub ordine praedestinationis cadat quidquid hominem promovet in salutem, vel orationes propriae vel aliorum, vel alia bona, vel quidquid huiusmodi, sine quibus salutem nemo consequitur. Unde praedestinatis conandum est sollicite ad bene operandum et orandum, quia per huiusmodi praedestinationis effectus certitudinaliter impletur. Propter quod dicitur II Petr., I, 10: Satagite ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis.»

Igitur usu quotidiano et totius generis humani consensu haec argumentatio falsitatis convincitur. Etenim, inquit eleganter quidam recentior, nihil in hoc mundo geritur, quod non immutabili Dei praescientiae ac voluntati subiaceat. Nemo diutius vivit quam Deus velit, nemo metit, nemo dives evadit, nemo hostem in bello vincit, nemo ad portum appellit, nisi quantum et quando Deus ab aeterno disposuit. Quis tamen unquam adeo desipuit, ut detrectaret conducere navim ad transfretandum, spargere semen ad faciendam messem, adhibere operam ad comparandas divitias, omnem conatum ad obtinendam victoriam, omnem curam ad servandam aut recuperandam sanitatem, eo quod crederet omnia divina voluntate nutuque immutabili evenire? Plane deliria ista sunt, non argumenta. Si ergo pro terrena vita nemo non laborat, quamvis sciat omnia divino nutu contingere, cur non aeque laboret pro vita coelesti, quamvis sciat nullum ad eam pervenire, nisi divina voluntate praedestinatum?

§ I. — Praenotanda et variae sententiae.

Cum praedestinatio includat actum voluntatis, ut dictum est, sic inquirenda est ratio praedestinationis, sicut inquiritur ratio divinae voluntatis. Imo, proprie loquendo, hic non agitur de ipsa praedestinatione formaliter sumpta pro actu imperii, sed de ipsa intentione et electione qua Deus unum prae alio dilectum vult efficaciter ad gloriam perducere. Electio itaque non sumitur stricte prout est mediorum, sed late prout est personarum in finem¹.

Pelagiani, cum ponerent liberum arbitrium sibi sufficere ad bene operandum, dicebant merita propriis viribus comparata esse causam praedestinationis. Damnati sunt in Conciliis Palaestino, Milevitano et Arausicano.

Semi-Pelagiani qui, contra Pelagianos, agnoscebant, nos non posse propriis viribus absque gratia Dei bona opera facere, contendebant tamen initium et praeparationem ad illa, ut pium credulitatis affectum, desiderium, petitionem auxilii, quae inter bona opera non recensebant, esse a nobis: sicut, inquiebant, licet infirmus non possit sibi comparare medicinam et sanitatem, potest tamen desiderare et petere medicum. Dicebant ergo, Deum decrevisse dare gratiam iis quos praeviderat se ad illam his initialibus operibus praeparaturos, et gloriam iis quos praeviderat in accepta gratia propria libertate, sine dono speciali, perseveraturos usque in finem. Quantum autem ad parvulos praemature morientes, in quibus haec initia non habentur, dicebant Deum eos praedestinasse vel reprobasse ex praevisione bonorum vel malorum operum quae facerent, si viverent. Hic error fuit proscriptus in concil. Arausic. II.

Quidam recentiores docent, praedestinationem esse ex praevisis meritis gratiae; sed non uno modo eam explicant. Quidam dicunt, Deum aequali voluntate generali velle omnes salvos fieri, et omnibus indiscriminatim gratias sufficientes permissas libero arbitrio offerre; praescire autem per scientiam mediam qui illa gratia oblata sint ex innata libertate bene usuri et in ea perseveraturi, et eos prae aliis ad gloriam assumere: ita ut in illo signo praeparationis mediorum ad salutem, non magis diligat praedestinatos quam reprobos, nec illos ab istis discernat; sed hanc discretionem expectet faciendam per liberum arbitrium, qua praevisa, gloriam decernit iis qui se discernunt, relictis aliis. Et sic, iuxta hanc sententiam, praedestinatio ad gratiam communem praedestinatis et reprobis est gratuita; praedestinatio vero ad gloriam est ex praevisis meritis, scilicet ex praeviso bono usu gratiae. Ita Lessius, Molina, Becanus et plures ex eadem Societate.

Alii etiam scientiae mediae defensores, posita voluntate generali in Deo salvandi omnes et praeparatione auxiliorum sufficientium ad illam salutem consequendam, dicunt, Deum per scientiam mediam praescire quomodo quisque iis uteretur, si in his vel illis circumstantiis poneretur: qua praescientia conditionali posita, ex omnibus quos voluntate generali ad salutem ordinat, aliquos speciali dilectione et misericordia seligit, quos statuit ponere in his circumstantiis in quibus praevidit eos bene usuros gratia et in ea perseveraturos, iisque salutem decernit; alios autem statuit ponere in his circumstantiis in quibus praevidit eos non bene usuros gratia, sicque eos negative reprobat. Unde haec electio et discretio salvandorum a reprobis, est ex gratuita Dei voluntate. Sed, quia in salute duo sunt connexa, nempe gratia seu merita, et gloria, dicunt Deum prius decrevisse gratiam seu merita, et eorum intuitu gloriam: sicque praedestinationem ad gratiam propriam electis et reipsa salvantem, eo scilicet modo quo potest esse salvans in principiis scientiae mediae, esse gratuitam; praedestinationem autem ad gloriam esse ex praevisis meritis gratiae. Ita Congruistae communiter.

Hic duplex modus explicandi praedestinationem ex praevisis meritis, iudicio nostro, est diligenter distinguendus, quod cum plures omittant, multa inutilia et confusa proferunt. Secundus namque modus concedit aliquid quod intendunt defensores praedestinationis gratuitae, scilicet electionem salvandorum, quae est ipsa discretio praedestinatorum a reprobis, esse ex gratuita Dei voluntate, et non ex praeviso creaturae merito; quod negat primus modus. Attamen secundus iste modus non in hoc solum peccat, ut minus attente dixit doctissimus noster Goudin, quod dicat Deum ordine praepostero prius velle media quam finem, sed et in hoc potissimum quod merita quorum intuitu dicit fieri praedestinationem ad gloriam, non sint data a Deo vi potentissima suae gratiae, sed orta ex fundo liberi arbitrii, quod sub auxilio indifferenti se proprio nutu determinat ad bonum; sicque semper manet, praedestinationem ad gloriam supponere aliquid ex parte nostra, ratione cuius fiat, totamque Dei misericordiam erga electos in hoc solo sitam esse, quod statuat eos ponere in circumstantiis congruis. Hic porro modus defendendi praedestinationem gratuitam, de quo sibi perperam gratulantur quidam Societatis theologi, toto coelo differt a modo quo eam defendunt SS. Aug. et Thomas, et communius theologi.

Ultima ergo sententia, quam dicimus esse SS. Aug. et Thomae, Scripturae sacrae conformiorem, communioremque in scholis, propugnat praedestinationem ex omni parte gratuitam, dicitque Deum ex omnibus quos voluntate antecedente vult salvos fieri, et quibus auxilia sufficientia praeparat, quosdam ex pura misericordia specialius dilectos assumere seu eligere ad gloriam, et inde ipsis praeparare auxilia per se efficacia quibus illam assequantur. Hanc autem sententiam adstruemus impugnando utrumque modum dicendi Patrum Societatis in duobus §§ sequentibus.

§ II. — Praedestinatio gratuita asseritur contra sententiam Lessii et Molinae.

Effectus praedestinationis potest dupliciter considerari²: 1° in particulari seu inadaequate, et sic nihil prohibet unum effectum esse causam seu rationem alterius, de quo § sequenti; 2° in communi seu adaequate, pro tota congerie beneficiorum quibus Deus aliquos prae aliis efficaciter dirigit et ordinat ad vitam aeternam, etiam ipsa vita aeterna comprehensa, et de praedestinatione sic adaequate sumpta quaerimus hic: utrum habeat aliquam rationem seu causam ex parte nostra, ut volunt Lessius et Molina; an e contra, sit pure gratuita, ut volunt alii. Pro cuius resolutione,

Dico: Praedestinatio sumpta pro intentione seu proposito quod habet Deus aliquos prae aliis efficaciter perducendi ad salutem, nullam ex parte nostra rationem habet, sed est ex mera Dei misericordia et voluntate eius gratuita³.

Non distinguimus hic, ut vides, inter praedestinationem ad gratiam reipsa salvantem seu discretivam, et praedestinationem ad gloriam, utra sit prior: id seq. § discutiemus; sed dicimus, Deum ex omnibus quos voluntate generali vult salvos fieri, et quibus praeparat auxilia sufficientia, aliquos prae aliis elegisse efficaciter perducendos ad salutem, non quia praevidit eos auxiliis sufficientibus et indifferentibus omnibus tam reprobis quam electis aequaliter praeparatis ex sua innata libertate bene usuros, et in bono perseveraturos, sed ex gratuita voluntate et misericordia qua illos prae aliis prosequitur.

Prob. 1° ex Script. Apostolus, ad Ephesios, I, 3-6 et 11, dicit: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Iesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in coelestibus in Christo; sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu eius in charitate. Qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Iesum Christum in ipsum, secundum propositum voluntatis suae, in laudem gloriae gratiae suae... In quo etiam et nos sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum eius, qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. Ex quibus habes: 1° Deum non nos elegisse quia futuri eramus sancti, aut quia praevidit nos fore sanctos, sed ut essemus sancti; 2° nos elegisse secundum propositum voluntatis suae, id est gratuita voluntate, ut gratiam suam commendaret; et ideo sorte, respectu nostri, quia nulla in nobis huius electionis erat ratio. Quae reponunt adversarii modo dissolvam. Vide insuper cap. II eiusdem Epist. Item ad Tit., III, et plures alibi.

Sed prae ceteris illustre est testimonium eiusdem Apostoli ad Rom., cap. VIII, IX et XI, ubi ex proposito agens de praedestinatione gratuita, eam explicat, probat et contra impugnantes defendit. Imprimis cap. VIII, 28, eam definit propositum Dei; cap. IX, 11, propositum secundum electionem; cap. XI, 5, secundum electionem gratiae, id est gratuitam, ut etiam immediate subiungit, 6: Si autem gratia, iam non ex operibus: alioquin gratia iam non est gratia. Deinde varias eius dotes explicat, scilicet, cap. VIII, 28, quod vocatis secundum propositum omnia cooperantur in bonum. Item, eod. cap., 30, quod ex illo proposito profluat vocatio, iustificatio et glorificatio: Quos praedestinavit, inquit, hos et vocavit, etc. Tandem, eodem capite, 31, huius propositi efficaciam repetit ex omnipotentia Dei: Si Deus, pro nobis, quis contra nos?

Tum cap. IX, quaerens cur tam pauci ex Iudaeis in Christum crederent, cum tamen ad Iudaeos, scilicet filios Abrahae, factae sint repromissiones salutis, respondet, non omnes carnales filios Abrahae in aeternis Dei consiliis fuisse filios promissionis, seu praedestinatos, sed aliquos tantum prae aliis gratis electos. Hanc autem gratuitam praedestinationem multis probat, sed praesertim, 1° exemplo Iacob et Esaü, qui cum ex eisdem parentibus et eodem concubitu nati essent, non ex operibus, sed ex gratia vocantis minor est electus, maior derelictus: Cum enim nondum nati fuissent, inquit, aut aliquid boni egissent aut mali (ut secundum electionem propositum Dei maneret), non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei: Quia maior serviet minori, sicut scriptum est: Iacob dilexi, Esaü autem odio habui; 2° Ipsius Dei testimonio, qui dixit Moysi: Miserebor cuius miserebor, et misericordiam praestabo cuius miserebor. Ex quo infert: Igitur, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. 3° Idem probat principio irrefragabili; quia scilicet nullus potest dare prior aliquid Deo, ratione cuius Deus moveatur ad ipsum eligendum, sed omne quod habet a Deo, accipit: Quis, inquit, cap. XI, 35 et 36, prior dedit illi, et retribuetur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Enim vero non alia ratione Pelagiani, Semi-Pelagiani et scriptores catholici contra quos hic agimus, negant praedestinationem gratuitam, quam quia volunt aliquid esse ex nobis quod moveat Deum ad aliquos prae aliis praedestinandos: Pelagiani, bonum opus; Semi-Pelagiani, initium boni operis; scriptores catholici, bonum usum gratiae. Si enim haec omnia sint a Deo, Deus illa non expectat, nec ab iis pendet ut aliquos prae aliis eligat; sed, e contra, ea aliquibus prae aliis dat, quia illos praeelegit. Atqui haec omnia, iuxta Apostolum, sunt a Deo: Quis enim prior dedit illi? etc. Et I Cor., IV, 7: Quid habes quod non accepisti?

Sed nec satis. Praecipua argumenta quae obiici possunt et solent adversus praedestinationem gratuitam sibi obiicit et solvit Apostolus cap. IX: primum, iniquitatem esse apud Deum, si ante praevisa merita unum assumat, alium relinquat; secundum, locum excusationis relinqui iis qui pereunt, nempe non sua culpa, sed Dei voluntate, cui nemo resistit, ad peccatum et perditionem compelli. Primo sic argutantem ut insolentem castigat: O homo! tu quis es qui respondeas Deo? Deinde ad primum respondet exemplo figuli, qui, sicut non est ideo iniustus, licet ex eadem luti massa faciat aliud vas in honorem, aliud in contumeliam, ita nec Deus, in cuius manu sumus, ut lutum in manu figuli, iuxta Ecclesiasticum, cap. XXXIII, 13, licet aliquos gratis assumat, aliis suae vili conditioni relictis. Ad secundum respondet, nullum locum excusationis relinqui iis qui peccant et pereunt; quia Deus illos non impellit ad peccatum, sed permittit tantum, et patienter sustinet peccatores, tanquam vasa irae, ad commendationem suae iustitiae et utilitatem electorum. Merito igitur omnia concludit, cap. XI, 33 et 34, clamando: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius! Quis enim cognovit sensum Domini? Aut quis consiliarius eius fuit?

His apertissimis Apostoli testimoniis varie occurrunt adversarii; at infundate prorsus.

Respondent praecipue Genes., XXV, 22 seqq. et Malach., I, 2 seqq., unde Apostolus exemplum Iacob et Esaü desumpsit, illud non intelligi de personis Iacob et Esaü, sed de duobus populis, scilicet Israelitarum et Idumaeorum ex ipsis orituris, neque de electione ad vitam aeternam, sed ad beneficia huius vitae.

Contra. Non disputamus hic de sensu quem ista verba habent in veteri Testamento, sed quem habent in Epistola Apostoli. Certum est autem Apostolum ea exponere spiritualiter de rebus aeternis et mysteriis regni coelorum, atque per Iacob intellexisse praedestinatos, seu ipsum proposuisse ut typum praedestinatorum, Esaü ut typum reproborum: ita ut, sicut Iacob fuit electus gratuito ante praevisa merita ad regnum temporale, ita et praedestinati ad regnum coeleste; et sicut Esaü ante praevisa demerita fuit negative reprobatus a regno temporali, sic reprobi a regno coelesti. Et quamvis ex mystico sensu Scripturae non soleat erui solidum argumentum, secus tamen, si iste mysticus sensus in ipsa Scriptura exponitur et admittitur; tunc enim mysticus sensus libri expositi fit litteralis libri exponentis.

Prob. ex Aug. Iuxta S. Aug., de Dono persev., c. 14, n. 35, Enchirid., c. 100, n. 26, et alibi, «praedestinatio est praescientia et praeparatio beneficiorum,» non qualiumcumque, non mere sufficientium, sed efficacium, scilicet «quibus certissime liberantur quicumque liberantur.» Consequenter nomine praedestinationis non intelligit praedestinationem ad aliquam gratiam versatilem communem electis et reprobis, quam quisque suo nutu efficacem vel inefficacem reddat, sed praedestinationem ad gratiam efficacem discretivam electorum a reprobis et reipsa salvantem. Atqui perpetuo docet hanc praedestinationem esse gratuitam, et non ex merito aut quovis alio ex parte praedestinati praeviso, quin e contra omnia merita quibus electi gloriam merentur, praecipue perseverantiam finalem, illis ex illa aeterna praedestinatione conferri. Ergo. — Maior est definitio praedestinationis ab ipso Aug. tradita. — Minorem vero tam constanter et evidenter ubique, praesertim lib. de Correp. et Grat., de Dono persev. et de Praedest. sanctor., docet, ut nullus nisi voluntarie caecus non viderit. Ex innumeris haec pauca decerpo. Lib. de Correp. et Grat., cap. 7, n. 13, sic habet: «Quicumque ab illa originali damnatione ista divinae gratiae largitate discreti sunt, non est dubium quod et procuratur eis audiendum Evangelium; et cum audiunt, credunt, et in fide quae per dilectionem operatur usque in finem perseverant; et si quando exorbitant, correpti emendantur, et quidam eorum, etsi ab hominibus non corripiantur, in viam quam reliquerant redeunt, et nonnulli, accepta gratia in qualibet aetate, periculis huius vitae mortis celeritate subtrahuntur. Haec enim omnia operatur in eis qui vasa misericordiae opera«tus est eos, qui et elegit eos in Filio suo ante constitutionem mundi per electionem gratiae.» Ex quibus patenter vides, iuxta Augustinum, praedestinationem qua Deus vult aliquem prae alio salvare, non tantum non supponere aliquid ex parte praedestinati, sed, e contra, ipsam esse causam omnium quae ipsum ducunt ad salutem. Lib. de Dono persev., cap. 9, n. 21: «Ex duobus parvulis, inquit, originali peccato pariter obstrictis, cur iste assumatur, ille relinquatur; et ex duobus aetate iam grandibus impiis, cur iste ita vocetur, ille non ita vocetur, inscrutabilia sunt iudicia Dei.» Et cap. 28 Soliloq.⁴: «Mundas autem de nobis filiis hominum eos in quibus tibi complacuit habitare: quos ab inaccessibilibus profundis secretis iudiciorum incomprehensibilium sapientiae tuae, semper iustorum, licet occultorum, sine eorum meritis praedestinasti ante mundum, vocasti de mundo, et magnificas eos post mundum. Non omnibus autem hoc facis: quod admirantur tabescentes omnes sapientes terrae.» Plura videantur Epist⁵. 105, 106, 157; serm. 11 de verbis Apost.⁶; totis fere libris de Correp. et Grat., de Praedest. sanctor. et de Dono persev. Hanc autem praedestinationem gratuitam defendit S. Doctor, non ut opinionem propriam, sed ut dogma fidei; unde de Dono persev., cap. 19, n. 48, dicit: «Hoc scio, neminem contra istam praedestinationem, quam secundum Scripturas sanctas defendimus, nisi errando disputare potuisse.»

S. Augustinum secuti sunt alii Patres, Fulgentius, Prosper, S. Gregorius, S. Bernardus, Isidorus, Beda, Anselmus, Hugo a S. Victore et Magister Sententiarum. Quantum ad D. Thomam, non est dubitandi locus, cum et conclusio nostra et rationes quas § seq. proferemus sint ex ipso, et insuper eodem a. 5, ad 3, formalissimis terminis dicat: «Quare hos elegit in gloriam et alios reprobavit, non habet rationem nisi divinam voluntatem.» Vide item q. 6. de Verit., a. 2; III Contra gent., cap. ultimo; in I Sent., dist. 41; in cap. IX Rom., lect. 2 et 3; in cap. I ad Ephes., lect. 4, et alibi.

Haec vero conclusio iterum et efficacius probabitur ex his quae dicturi sumus pro sequenti conclusione. Si namque constet, ut probabimus, Deum in negotio praedestinationis primum incipere ab intentione dandi gloriam, deinde vi huius intentionis velle dare gratiam et inde procedentia merita, tanquam media necessaria ad obtinendam gloriam; certo certius constabit, nulla prorsus merita, seu nullum bonum usum gratiae, esse causam seu rationem motivam praedestinationis ad gloriam, sed eius effectum. Sit itaque

§ III. — Praedestinatio gratuita asseritur contra sententiam Congruistarum.

Congruistae communiter, ut notavimus § I, dicunt quod, cum praedestinatio adaequate sumpta duo importet, nempe gratiam et gloriam, Deus praedestinando incipiat ab intentione dandi gratiam, specialem scilicet et electis propriam, deinde propter merita ex ea gratia speciali procedentia decernere gloriam; ita ut praedestinatio ad gratiam electis propriam et reipsa salvantem sit gratuita, praedestinatio autem ad gloriam sit ex praevisis meritis.

Si hic ageretur dumtaxat de ordine qui intercedit inter praedestinationem ad gratiam seu merita et praedestinationem ad gloriam, et ab eis qui volunt praedestinationem ad merita esse priorem concederetur, quod ista merita sint a Deo per gratiam vi sua efficacem, et non a libero arbitrio sub gratia versatili et concursu indifferenti, levis momenti foret haec quaestio, et in hoc solum peccarent Congruistae, quod ordine praepostero ponerent electionem mediorum ante intentionem finis. At, cum defendant praedestinationem dicto sensu gratuitam secundum systema scientiae mediae, eatenus volunt esse gratuitam, quatenus Deus gratuito decernit ponere praedestinatum in iis circumstantiis in quibus praevidit per scientiam mediam eum gratiae versatili ex sua libertate consensurum, quo praeviso consensu perseverante, illi decernit gloriam: ita ut, iuxta hunc modum explicandi praedestinationem gratuitam, retenta scientia media, praedestinatio ad gloriam in se sit etiam ex praeviso consensu libero seu bono usu gratiae non procedente a gratia, sed a libero arbitrio sub gratia concomitante. Dumque dicunt, Deum praedestinare ad gloriam ex praevisis meritis gratiae, non intelligunt merita quae gratia vi sua efficaciter conferat, operando ipsum consensum gratiae, id enim excidium libertatis reputant; sed merita orta ex fundo libertatis creatae, quae, auxilio sibi oblato indifferenter ad utrumlibet, pro nutu se determinat ad bonum. Unde in eodem ferme luto haerent cum puris Molinistis, et quia omnia fere argumenta quae contra Molinam et Lessium protulimus eludunt, ea interpretando de praedestinatione ad gloriam in semine, hoc est de praedestinatione ad gratiam specialem quae est semen gloriae, seu de illa voluntate gratuita dandi aliquibus gratiam congruam, suscipimus hic probandum praedestinationem ad gloriam in se esse priorem hac praedestinatione ad gratiam; sicque praedestinationem ad gloriam in se non esse ex ullis prorsus meritis praevisis, sed haec esse illius effectus. Unde

Dico: In decreto gratuitae praedestinationis prior est praedestinatio ad gloriam in se, quam ad gratiam seu merita⁷. Consequenter praedestinatio ad gloriam in se est mere gratuita.

Prob. ratione fundamentali. Quicumque prudenter et ordinate agit, prius intendit finem quam media. Atqui Deus prudenter et ordinate agit, et merita sunt media, gloria est finis. Ergo prius intendit gloriam quam merita.

Quamvis non me lateat adversarios huic brevi et ineluctabili argumento innumeras prope excogitasse responsiones, non video tamen quae eius propositio possit cum aliquo fundamento negari. — Major ipso solo lumine naturali innotescit. Media enim non appetuntur propter se, alias non forent media, sed finis; sed appetuntur propter finem, et ex amore finis. Ergo prius debet amari finis. Insuper, qui vult media, vel illa vult propter aliquem finem, vel non: si primum, ergo prius vult finem; si secundum, ergo ex casu et fortuito agit, nesciens propter quid agat, quod repugnat prudenter operanti. Tandem est commune axioma theologorum et philosophorum, quod «finis sit primum in intentione et ultimum in executione.» — Minor non est minus certa. Quoad primam partem, Deum scilicet prudenter et ordinate agere, ea certitudine certa est qua certum est esse Deum. Quoad secundam partem, scilicet merita esse media et gloriam finem, est pariter certa: 1° ratione; quia merita non quaeruntur propter se, sed propter praemium, quod est merces meritorum, et ultimum, quo adepto, cessant merita; 2° ex definitione Ecclesiae in concil. Trid., sess. VI, cap. 7, ubi dicitur quod «finalis causa nostrae iustificationis est gloria Dei et Christi, et vita aeterna.» Ergo vita aeterna exercet, respectu gratiae et meritorum, causalitatem causae finalis; merita vero pertinent ad hanc viam qua tendimus ad illam vitam aeternam, ut ad ultimum finem. Ergo merita sunt media quibus tendimus ad gloriam, ut ad finem. Haec ita aperta sunt, ut iis qui vel rationis diluculum attigerunt, vel primis religionis rudimentis sunt imbuti, sint pervia. Videamus tamen ad quas et quantas evasiones confugiant adversarii, ut hoc brevi laqueo se extricent.

Respondet 1° Tournelius hic, § Solv. obj. ex rationibus, negando absolute maiorem propositionem argumenti, scilicet. «Quicumque prudenter et ordinate agit, prius intendit finem quam media.» At, quo fundamento? Auribus audite: «Patet, inquit, falsitas huius principii exemplo praedestinationis angelorum, quam multi ex iis qui nobis hic dissentiunt,» scilicet Iansenistae, «censent factam esse ex praevisis meritis.»

Sed contra: 1° Imprimis haec responsio nos non tangit, qui sustinemus praedestinationem angelorum non esse minus gratuitam, quam hominum in natura lapsa. Unde doctor Parisiensis debuisset negare maiorem in principiis Iansenii dumtaxat, et non absolute. 2° Fatente Tournelio, praedestinatio ex praevisis meritis, et istud principium: «Qui prudenter agit, prius intendit finem quam media,» non se compatiuntur. Quid autem in pari casu dictat recta ratio? retinendum esse quod magis certum est, et dimittendum quod est minus certum. Porro, nemo sanae mentis, ut puto, negabit praedestinationem ex praevisis meritis, quam ipse Tournelius agnoscit esse impugnatam a plurimis et celeberrimis doctoribus, esse minus certam, quam certum sit laudatum principium, utpote axioma communiter receptum, totius generis humani experientia probatum, primis rationis principiis innixum, ut probavimus, a D. Thoma assertum, et a nullo adversariorum quem sciam, excepto Tournelio, absolute negatum, sed vel distinctum vel explicatum. Ergo dimittenda est praedestinatio ex praevisis meritis, et retinendum praefatum principium. 3° Iansenius negavit hoc principium. Esto. Ideone negandum? An potior est doctori Moliniano Iansenius negans, quam doctor Angelicus diserte asserens, hic q. 23, a. 4, o: «Non praecipitur aliquid ordinandum in finem, nisi praeexistente voluntate finis?» Huic ergo responsioni non satis fidens Tournelius,

Respondet 2° permittendo laudatum principium sub duplici restrictione seu conditione: prima, quod finis habeat tantum rationem finis, et non praemii aut mercedis; secunda, quod intendatur absolute et efficaciter, et non conditionate et inefficaciter. Deus autem, inquit, non praedestinat homines ad gloriam sub una ratione finis, sed etiam sub ratione praemii et mercedis; neque illam intendit absolute et efficaciter, sed inefficaciter et conditionate, si nempe velint homines bene uti auxilio gratiae: unde non sequitur quod prius intendat finem seu gloriam, quam merita.

Contra primum. Gloria, etiam ut praemium et corona, se habet ad merita sicut finis ad media; merita enim nobis praeparantur et conferuntur ut per illa, tanquam per media, obtineamus gloriam ut coronam et praemium tanquam ultimum finem iustificationis nostrae, secundum Trident. cit. Atqui, permittente Tournelio et concedentibus omnibus, finis, ut finis, prius intenditur quam merita. Palpa subterfugium doctoris Sorbonici in exemplo familiari. Qui stat in agone, intendit bravium ut praemium et coronam; et tamen illud prius intendit quam certamen, nec nisi ex amore bravii se certamini accingit, ea scilicet ratione, quod bravium sit finis, et certamen medium. Finis autem prius intenditur quam medium. Item voluntas antecedens in Deo salutis omnium, est salutis ut praemii et coronae, et tamen prius sic intenditur quam merita; haec enim voluntas antecedens, ut concedunt adversarii, non est ex praevisis meritis.

Contra secundum. Praedestinatio, secundum definitionem Augustini, quam acceptat Tournelius, est «praescientia et praeparatio beneficiorum,» non qualiumcumque, sed «quibus certissime liberantur quicumque liberantur,» hoc est, efficaciter et certo perducentium ad gloriam. Atqui fieri non potest quod Deus velit adhibere media absolute efficacia ad consequendam gloriam, nisi ipsam gloriam absolute et efficaciter velit. Ergo Deus voluntate praedestinativa intendit gloriam non inefficaciter et conditionate, sed efficaciter et absolute. — Prob. min. 1° Ab absurdo. Is haberetur, non dico imprudens, sed pene stultus, qui adhiberet media quae sciret certo efficacia ad aliquem finem consequendum, et eum finem non vellet efficaciter et absolute. Patet in illo qui applicaret ignem stupae, et non vellet efficaciter comburi stupam. Prob. 2° ratione. Intentio finis est causa electionis mediorum. Ergo electio mediorum efficacium supponit intentionem efficacem finis. Alioquin non servaretur proportio inter causam et effectum, sed effectus superaret virtutem causae.

Ad haec, duo reponit doctor Parisiensis: 1° Negat hoc principium, scilicet quod electio mediorum certo et efficaciter conducentium ad finem, supponat intentionem efficacem finis. Rationem negati attende: quia, inquit, «multis reprobis nonnulla interdum efficaciora auxilia gratiae conferuntur quam electis, si unam excipias finalem perseverantiam; nec tamen Deus erga illos reprobos efficacem et absolutam habet gloriae conferendae intentionem.» Quis non miretur hanc decretoriam argumenti refutationem? Argumentum est de auxiliis certo et efficaciter conducentibus ad gloriam, proinde perseverantiam finalem includentibus. Responsio est de auxiliis efficacibus ad aliquos actus, sed perseverantiam finalem non includentibus, nec certo et efficaciter ad gloriam perducentibus: nos de cepis, ille de alliis. Me sane taedet (sit dictum absque iniuria), his confutandis immorari, cum aliquos non taedeat ista mirari.

2° Admittit proxime laudatum principium, si agatur de electione auxilii per se efficacis independenter a consensu voluntatis, secus negat.

Contra 1° subsumo: Atqui auxilia quae Deus praeparat praedestinatis, esse per se efficacia, independenter a consensu voluntatis, late iam probavimus contra Tournelium, et alibi iterum probabimus. Quod autem opponit, esse de fide, quaecumque supponatur gratiae vis et efficacia, voluntatem posse semper dissentire, quod ad nauseam ubique repetit, quasi ullus Catholicus id unquam absolute negaverit, est prorsus futile. Concedimus namque, cuilibet gratiae voluntatem posse dissentire potentia antecedente et in sensu diviso, non potentia consequente et in sensu composito: concedimus, inquam, posse vere dissentire; sed et scimus Deum, qui magis habet in sua potestate voluntates hominum, quam ipsi suas, posse efficere ut reipsa non dissentiat, sicque quod haec dissentiendi potentia non officiat efficaciae gratiae.

2° Abstrahamus tantillum, an haec auxilia praedestinatis praeparata sint ex se efficacia, an ex consensu voluntatis. Sic arguo: Vel Deus praescit illa esse efficacia, quovis modo sint efficacia, vel non. Hoc secundum dici non potest. Si primum dicatur, remanet vis integra argumenti: nempe esse quoddam stultitiae genus adhibere media quae scis efficacia ad assequendum aliquem finem quem non vis efficaciter assequi; absurdumque esse, effectum, qualis est electio mediorum respectu finis, superare virtutem suae causae. His omnibus puto abunde satisfactum tricis doctoris Molinistae.

Respondent 3° alii ad principium primo laudatum, neminem quidem posse intendere media efficacia, nisi ex amore efficaci finis, quando sibi ipsi intendit finem per media a sola sua voluntate dependentia; si autem alteri intendat finem per media ab eius voluntate dependentia, tunc non potest efficaciter et absolute intendere finem, sed inefficaciter et conditionate, si nempe ille ponat media. Sic, inquiunt, aliquis non potest alteri efficaciter velle praemium certaminis, nisi praevisa eius victoria, sed tantum inefficaciter et conditionate, si vincat; sic non potest quis efficaciter et absolute velle mercedem operario, nisi praeviso eius labore, sed tantum inefficaciter et conditionate, si laboret. Deus autem intendit nobis gloriam ut coronam et praemium, per merita nostra quae vult a libera nostra voluntate procedere; ad illa enim nos non cogit nec necessitat. Ergo vult tantum inefficaciter et conditionate nobis gloriam.

Sed contra. Haec responsio, quae ferme coincidit cum praecedenti, nititur falso supposito, scilicet merita nostra, quantumvis libera, non esse in manu et potestate Dei; quod est omnino falsum. Deus enim, iuxta Scripturam, operatur omnia; operatur velle et perficere; in ipso vivimus, movemur et sumus; ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Et iuxta Aug., «habet humanorum cordium quo placeret inclinandorum omnipotentissimam potestatem... Magis habet in potestate sua voluntates hominum, quam ipsi suas,» de Correp. et Grat., cap. 13. Et «dum merita nostra coronat, sua dona coronat,» serm. 333⁸, n. 5; lib. de Gratia et Libero arbit., cap. 6, n. 15. Nec ideo nos cogit aut necessitat, sed, iuxta eumdem Aug., lib. I cont. duas epist. Pelagian., cap. 19, n. 37, omnipotentia sua «facit ex nolentibus volentes, ex repugnantibus consentientes;» et lib. de Grat. et Lib. arbit. cap. 16, n. 32: «Facit ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati.» Quo posito, sic argumentum retorqueo: Nemo potest eligere media efficacia ad finem consequendum, quando haec media sunt in eius manu et potestate, quin prius intendat efficaciter finem. Atqui merita nostra, quae sunt media ad gloriam, sunt in manu et potestate Dei. Ergo Deus non potest intendere nobis merita efficacia ad gloriam, nisi prius intendat efficaciter gloriam. Exempla autem allata deficiunt in hoc, quod non sit in potestate proponentis praemium aut mercedem, dare certanti industriam et victoriam, et operario voluntatem laborandi, vires et laborem.

Respondet 4° Deum velle merita, non propter gloriam dandam electis, sed propter propriam suam gloriam; omnia enim propter semetipsum operatus est Dominus, Prov., XVI, 4.

Sed contra. Dicit Apostolus, II Tim., IV, 8: Reposita est mihi corona iustitiae. Ergo meritorum finis. Et concil. Trid., sess. VI, cap. 7, reponit gloriam nostram inter fines iustificationis nostrae, ut dictum est. Licet ergo gloria Dei sit generalis finis omnium suorum operum, sunt tamen alii fines particulares; vult enim, inquit S. Thomas⁹, ea quae sunt ad finem ordinari ad finem. Vult ergo hoc esse propter hoc, scilicet merita propter gloriam, tanquam media propter finem particularem.

Respondent 5° verum esse assertum principium, scilicet finem prius intendi quam media, in his qui ordine quodam per plures actus volunt finem et media; Deum autem ea velle simul uno simplici actu.

Sed contra. Haec responsio non solvit, sed fugit difficultatem. Difficultas namque procedit in hypothesi quod Deus velit finem et media secundum ordinem prioris et posterioris, non ex parte sui actus, sed ex parte rerum volitarum, quae hunc ordinem prioris et posterioris inter se habent. Ex quo habemus fundamentum concipiendi, Deum velle unum prius altero, eiusque ideo actum realiter simplicem et unum esse virtualiter multiplicem. Quod si id negaretur in hac materia praedestinationis, deberet negari in omnibus aliis, contra communem sensum theologorum et Patrum, imo et Scripturae, quae in pluribus locis explicari non poterit absque hac virtuali distinctione ex parte actus divini, ut illud Iudith, IX, 4 : Tu enim fecisti priora, et illa post illa cogitasti : et hoc factum est quod ipse voluisti.

Respondent 6° saepe laudatum principium esse verum ubi agitur de mediis physicis quae propria virtute finem assequuntur ; secus de mediis moralibus, ut sunt merita, quae propria virtute finem non assequuntur, sed mediante alio quem movent ad conferendum finem.

Sed contra. Sive media sint physica, sive moralia, hoc ipso quo sunt certo efficacia, sive propria sive aliena virtute, fieri non potest quod efficaciter intendantur, nisi ex amore efficaci finis. Merita autem sunt media certo efficacia ad obtinendam gloriam, iuxta definitionem praedestinationis datam ab Aug. et illud Apostoli, II Tim., IV, 8 : Reposita est mihi corona iustitiae quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex.

Quia, ut dixi, affines sunt sententiae Lessii et Congruistarum, quas hucusque impugnavimus, et in hoc praecipuo conveniunt, quod praedestinatio ad gloriam sit ex praeviso bono usu gratiae, non quem dat efficaciter vi sua gratia, sed quem emendicat a libero arbitrio, et in id probandum collimant omnia argumenta quae solent proponi contra praedestinationem gratuitam ; nos autem id in utraque conclusione negamus : consequenter argumenta quae militant contra unam conclusionem, militant pariter contra aliam, et ideo omnia hic indistincte proponimus. Sed ad eorum faciliorem solutionem,

Nota 1° praedestinationem posse considerari dupliciter : in ordine intentionis et in ordine executionis. In ordine executionis iterum dupliciter : in ordine executionis praeconceptae et volitae, et in ordine executionis exercitae. Etenim Deus primo gratis intendit ab aeterno dare aliquibus gloriam, ut praemium per merita obtinendum, consequenter dare merita ; et hic est ordo intentionis quem nostri vocant decretum intentivum, quod sic exprimi potest : Volo hunc perducere ad gloriam per modum praemii, atque ob id illi praeparare media congrua. Deinde, Deus ab aeterno praeconcipit et decernit dare in tempore prius media per quae possit obtineri haec gloria ut praemium ; et hic est ordo executionis praeconceptae et volitae, quem nostri vocant decretum executivum, quodque sic exprimitur : Volo huic prius dare merita, et propter merita gloriam. Tandem, in tempore confert merita, et propter merita gloriam ; et hic terminatur ordo executionis exercitae. Igitur merita intrant ordinem intentionis, non ut motiva aut finis, sed ut effectus ; intrant autem ordinem executionis ut motiva, non per modum finis, sed ut media seu dispositiones dignificantes personam et reddentes eam aptam praemio.

§ I. — Solvuntur obiectiones ex Scriptura.

Obiicies 1° cum Honorato Tournely, illud Matth., XXV, 34 et 35 : Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim, et dedistis mihi manducare. Ad reprobos vero dicitur, ibidem, 41 : Discedite a me, meledicti, in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis eius. Ubi bona opera referuntur tanquam ratio, non solum collationis regni, sed etiam praeparationis et destinationis ad illud, quasi diceret : Paratum et destinatum est vobis regnum, quia fecistis eleemosynam pauperibus : Esurivi enim, et dedistis mihi manducare. Ergo.

Resp. Si Tournelius textum non mutilasset, et verba immediate sequentia secundam propositionem non tacuisset, in eis apertam sui argumenti invenisset solutionem, seu potius nullum fuisset argumentum quod indigeret solutione. Sic enim fert secunda sententia Domini : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis eius; esurivi enim, et non dedistis mihi manducare. Utraque sententia, tam praedestinatorum quam reproborum, eodem tenore, ut vides, effertur. Atqui particula causalis enim in secunda propositione non refertur ad τὸ paratus, sed ad discedite; alioquin sensus foret, infernum esse paratum diabolo, quia reprobi non fecerunt eleemosynam, quod est absurdum. Ergo similiter in prima propositione eadem particula enim non refertur ad τὸ paratum, sed ad τὸ possidete, quasi diceret praedestinatis : Possidete regnum, quia fecistis opera misericordiae; quod totum spectat executionem.

Sed, etsi daremus gratis, τὸ enim referri ad τὸ paratum, intelligeretur de praeparatione in ordine executionis praeconceptae et volitae, non in ordine intentionis. Unde, cum instat Tournelius, eodem modo dari regnum in tempore quo est paratum ab aeterno, verum est de praeparatione aeterna in ordine executionis, non in ordine intentionis. In ordine enim intentionis prius intenditur finis, deinde media; in ordine autem executionis prius intenduntur media ex quibus sequitur assecutio finis; quia, ut dictum est, quod est primum in intentione, est ultimum in executione, et e contra.

Obiicies 2° cum eodem, Matth., XXII, 14. Proponitur parabola de invitatis ad nuptias, ad quas quia multi venire noluerunt, concludit Dominus : Multi sunt vocati, pauci electi. Ergo pauci electi, quia pauci voluerunt venire. Ergo electio illa supponit bonam eorum voluntatem qui per gratiam vocati venire voluerunt.

Resp. Nego consequentiam, quae nullatenus sequitur ex verbis Salvatoris. Non ergo ideo pauci electi, quia pauci venire voluerunt, sed e contra pauci venire voluerunt, quia pauci sunt electi; ita ut accessus ad nuptias sit, non causa, sed effectus electionis. Unde, a posteriori, seu tanquam ab effectu, ex hoc quod pauci venerint, bene infertur quod pauci sint electi.

Obiicies 3° cum eodem, illud ad Rom., VIII, 29 : Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui. Praescientia hic praevia est praedestinationi. Quos praescivit... praedestinavit, id est, quos praescivit beneficio gratiae Filio suo conformes futuros, hos et praedestinavit.

Resp. 1° iuxta quosdam, Apostolum intelligere praescientiam fundatam in decreto, iuxta regulam S. Aug., de Dono persev., cap. 19, n. 48, scilicet, cum agitur de vocatione electorum, praescientiam apud verbi Dei tractatores intelligendam esse praedestinationem, et sic sensus Apostoli erit : Quos praedestinavit ad gloriam, hos praedestinavit conformes futuros, beneficio gratiae, imagini Filii sui, per exercitium bonorum operum.

Resp. 2° iuxta alios, et, ut videtur, conformius textui Apostoli, τὸ praescivit et τὸ praedestinavit ab eo sumi pro eodem, et utrumque referri ad conformitatem cum Christo, non in gratia, sed in gloria; ita ut sensus sit : Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui in gloria, hos in tempore vocat, iustificat, et tandem glorificat.

§ II. — Solvuntur obiectiones ex Patribus.

Obiicies 1° cum Tournelio. S. Prosper in Epist. ad Aug. scribit, unam fere omnium veterum Patrum fuisse mentem ac sententiam, praedestinationem hominum ad gloriam fieri ex praevisis meritis gratiae. Ergo.

Resp. S. Prosperum, non suam, sed Semi-Pelagianorum sententiam, seu potius querelam et calumniam referre : « Multi, inquit S. Prosper, servorum Christi in Massiliensi urbe consistunt, in sanctitatis tuae scriptis quae adversus Pelagianos haereticos condidisti, contrarium putant Patrum opinioni et ecclesiastico sensui, quidquid in eis de vocatione electorum secundum Dei propositum disputasti. »

Inst. 1° cum eodem. S. Prosper dicit : « Illud qualiter diluatur, quaesumus, patienter insipientiam nostram ferendo, demonstres. » Ergo loquitur ex propria sententia.

Resp. Nego conseq. Imo ex verbis Prosperi oppositum sequitur. Itaque S. Prosper obiectioni Semi-Pelagianorum solvendae se putans imparem, recurrit ad Augustinum, eam ipsi exponit, et humiliter fatendo suam ignorantiam, rogat ut demonstret quomodo sit diluenda et solvenda. Ex quo palam sequitur quod S. Prosper non credat obiectioni, non eam referat ut propriam sententiam, nec proprio nomine loquatur, sed e contra quod eam reputet falsam, cum eius solutionem requirat.

Inst. 2° cum eodem, ex S. Ambros., lect. 5 de Fide, cap. 6; S. Hieron. Epist. 105, ad Hebidiam, Chrysostomo, hom. 8 in cap. XXV Matth., qui docent praedestinationem innixam praescientiae. Ergo.

Resp. 1° ex Aug., qui, de Praedest. sanctor., cap. 14, n. 27, dicit priores Patres, ante ortam haeresim Pelagianam, quaestionem hanc obiter tantum attigisse, ideoque non mirum, si quaedam eorum expressiones sint minus accuratae, quamvis tamen principium ex quo praedestinatio gratuita eruitur asseruerint : item de Dono persev., cap. 19, n. 48, ipsos Patres loqui de praescientia fundata in decreto divino, et non in voluntate creata, quae praescientia includitur in ipsa praedestinatione; ideoque per praescientiam, apud illos, intelligendam esse praedestinationem.

Resp. 2° SS. Patres loqui de praedestinatione in ordine executionis praeconceptae, quia sic spectata est nobis notior et ad commendanda bona opera aptior, non vero de praedestinatione in ordine intentionis. Hanc enim profundiorem quaestionem, quam discutere Augustinum coegit haeresis Pelagiana, vix aut ne vix attigerunt; quod patet ex ipsis Semi-Pelagianis, qui cum veterum Patrum monumenta diligentissime scrutati fuissent, conqueruntur apud Hilarium, in Epist. ad Aug., ipsum novam hanc quaestionem frustra movisse, quam nullus Patrum ante ipsum movisset, et sine qua gratiam populis utiliter praedicabant. Insistebant ergo SS. Patres praedestinationi spectatae secundum ordinem executionis volitae; quia, ut dixi, sic spectata, nobis est notior et ad commendanda merita aptior. Qua etiam ratione multi qui post haeresim Pelagianam tractatus asceticos scripserunt, imo nos ipsi et qui nobiscum consentiunt, quamvis pro aris et focis praedestinationem gratuitam in ordine intentionis defendamus; dum tamen e sacro pulpito populos ad bona opera hortamur, praedestinationem secundum ordinem executionis spectamus, et easdem expressiones adhibemus quas adhibuerunt veteres Patres : quia praedestinatio sic spectata pendet a bonis operibus, nec nisi post illa, et propter illa, praemium confert et conferre decernit; eoque sensu vere dicitur neminem praedestinari ad gloriam, nisi propter praevisa merita.

Responsionem hanc, quamvis verissimam et fundatissimam, Honoratus Tournely, pro sua in nos modestia, vocat absurdam et laudatis Patribus repugnantem; quia, cum ipsi loquantur de praedestinatione ab aeterno in mente Dei, fingit nos respondere illos loqui de praedestinationis executione in tempore. At ipsi ultro condonamus, quia, peregrinus in schola Thomistica, non novit distinguere inter decretum aeternum praedestinationis exequendae et ipsam eius executionem temporalem; dumque loquimur de praedestinatione secundum ordinem executionis, statim putat nos loqui de ipsa eius executione temporali. Quae si illi licuisset distinguere, sicut ipsi scholarum nostrarum tyrones distinguunt, non absurditatem, sed veritatem in responsione reperisset.

Obiicies 2° cum eodem : Aug. Pelagianis contendentibus praedestinationem ad gloriam fieri ex meritis, assentiri non recusat, modo agnoscant merita illa per gratiam comparari : « Si merita nostra, inquit, lib. de Grat. et Lib. arbit., cap. 6, n. 15, sic intelligerent, ut etiam ipsa dona Dei esse cognoscerent, non esset reprobanda illa sententia. »

Resp. Sic et nos dicimus et sentimus cum Aug. Si Tournelius agnosceret, merita nostra esse ex omni parte dona Dei, eius sententia non esset reprobanda ut contraria Scripturis et Patribus, sed tantum ut minus consona rationi. At vero, iuxta systema scientiae mediae, cuius Tournelius est perpetuus fautor et adulator, contendimus, id quod praecipuum est in meritis nostris, nempe consensum voluntatis in bonum, non esse donum Dei, ut alias late probavimus.

Obiicit 3° Tournelius. S. Aug., lib. I ad Simplic.¹, q. 2, n. 6, expendens verba illa Apostoli ad Rom., IX, 11 et 12 : Ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est : Major serviet minori, inter alia dicit : « Non quia invenit Deus opera bona in hominibus quae eligat, ideo manet propositum iustificationis; sed quia illud manet ut iustificet credentes, ideo invenit opera quae iam eligat ad regnum coelorum... Non tamen electio praecedit iustificationem, sed electionem iustificatio; nemo enim eligitur, nisi iam distans ab illo qui reiicitur. Unde quod dictum est, Ephes., I, 4, quia elegit nos Deus ante mundi constitutionem, non video quomodo sit dictum, nisi praescientia. » Ex quibus apparet evidenter, iuxta Aug., praedestinationem ad gratiam esse gratuitam, praedestinationem vero ad gloriam esse ex electione meritorum. Hoc argumentum, quasi esset invictum, plurimum extollunt adversarii.

Sed in primis illud videtur praeposterum, ut iam alibi observavi, adversarios continuo recurrere ad libros Augustini Simpliciano inscriptos, quos adhuc iuvenis et ante ortam Pelagii haeresim elaboravit, praesertim cum insignes authores, inter quos Bellarminus, velint id quod opponitur, fuisse in sequentibus operibus retractatum. Sed esto, ut volunt alii, nihil absolute esse retractatum, saltem negari non potest quod, cum tunc Aug. nondum discusserat altitudinem istarum quaestionum, neque multa invenerat quae postea maiori diligentia investigavit et reperit, plures in his prioribus libris expressiones irrepserint minus accuratae circa praesentem materiam; quod non parum detrahit illorum authoritati.

Resp. S. Aug. illic non loqui de praedestinatione ad gloriam in ordine intentionis, sed in ordine executionis. Quod ut manifestum fiat, nota quod iam alibi observavi, duplicem distingui electionem, unam proprie dictam, scilicet electionem mediorum, alteram minus proprie dictam, scilicet electionem personarum ad finem. Prima respicit executionem, ut patet; secunda respicit intentionem, quia persona est finis cui intenditur finis qui, seu cuius gratia. Augustinum vero loqui, non de electione personarum ad finem cuius gratia, sed de electione seu volitione mediorum ad finem, patet ex eius contextu. Nam dicit primo, quod non ideo Deus habeat propositum iustificandi seu donandi gratiam iustificantem, quia invenit bona opera quae eligat, sed e contra quod ideo invenit bona opera quae eligat, quia habet propositum dandi gratiam iustificantem; non enim opera sunt merita et media eligibilia ad regnum, nisi ut informata gratia iustificante. Unde bene subdit, quod electio, scilicet operum seu meritorum, non praecedat iustificationem, sed e contra quod iustificatio praecedat electionem operum. Addit : nemo eligitur, scilicet ratione operum, nisi distans ab eo qui reiicitur, quia electio personae ad regnum ratione operum, idem est ac electio operum ad regnum; non enim opera sine persona eliguntur. Verissimum est autem quod in electione operum, seu personae ratione operum, quae, ut dictum est, pertinet ad ordinem executionis, nemo eligitur, nisi distans et distinctus ab eo qui reiicitur. Et hinc recte concludit quod id quod dictum est, quia elegit nos Deus ante mundi constitutionem, non sit dictum, nisi praescientia ex qua haec electio executiva mediorum fuit ab aeterno disposita et ordinata.

§ III. — Solvuntur obiectiones a ratione.

Obiicies 1° cum Tournelio: Deus intendit praedestinatis gloriam ut coronam et praemium. Atqui corona et praemium non potest intendi, nisi propter merita. Ergo. — Prob. min. Corona et praemium dicit necessario ordinem ad merita, non minus quam pater ad filium. Ergo.

Resp. Data majori, nego min. Deus enim voluntate antecedente intendit omnibus gloriam ut coronam, etenim omnes ordinat ad gloriam per merita obtinendam; et tamen, fatentibus etiam adversariis, eam non intendit propter merita praevisa. Ad prob., dist. ant. Corona et praemium dicit necessario ordinem ad merita ut ad effectum vel motivum, conc.; semper ut ad motivum, nego. In ordine intentionis dicit ordinem ad meritum ut ad effectum, quia Deus intendit gloriam ut obtinendam per merita, et quia sic vult finem, vult merita; in ordine autem executionis, dicit ordinem ad merita ut moventia. Unde in ordine intentionis merita sunt causata, in ordine executionis sunt causantia; quod enim primum est in intentione, est ultimum in executione, et quod est ultimum in intentione, est primum in executione.

Inst. Quod intenditur ut corona et praemium, intenditur ut debitum iustitiae. Ergo supponit merita ut motiva et causantia.

Resp. Dist. ant. Quod intenditur ut corona et praemium, intenditur ut debitum iustitiae exercendae in ordine executionis, conc. ant.; ut debitum iustitiae exercitae in illo ordine intentionis, nego ant. Deus enim gratis vult dare gloriam, sed non vult dare gratis; seu independenter a meritis vult dare, sed non vult dare sine meritis. Sic rex gratis, ex mera liberalitate, proponit dare praemium victori in certamine; non tamen vult dare gratis, sed propter victoriam: et ibi exercetur iustitia, non vero in prima intentione, quae est mere gratuita.

Urgebis: Sic se habet praemium ad meritum, sicut poena ad culpam. Atqui Deus non vult poenam, nisi supposita culpa. Ergo nec praemium, nisi suppositis meritis.

Resp. Dist. maj. Sic se habet praemium ad meritum, sicut poena ad culpam, in ordine executionis, conc., quia, sicut praemium in re redditur propter meritum, sic poena infligitur propter culpam; in ordine intentionis, nego. Disparitas est quod poena, ut poena simpliciter, non sit bona, sed tantum ex suppositione culpae, quae cum non sit etiam bona, non potest esse a Deo volita. Unde repugnat quod Deus primo velit poenam, et propter poenam velit culpam. At et praemium et meritum sunt simpliciter bonum, et utrumque est a Deo. Cum autem praemium sit finis et majus bonum, Deus primo illud intendit, deinde merita, ut media ad illud.

Obiicit 2° Tournelius: Deus eo modo res ab aeterno praeordinat, quo modo eas facit in tempore. Atqui confert in tempore gloriam praedestinatis propter merita. Ergo ab aeterno praeordinavit conferre propter merita.

Resp. Concedo totum. Revera enim Deus ab aeterno praeordinavit conferre in tempore gloriam propter merita, non tamen propter merita praeordinavit, sed gratuita voluntate.

Inst. Tournelius. An non quaedam veluti pugna et contradictio in Deo videtur, si vellet gloriam gratis simul destinare, et eamdem tanquam mercedem et praemium rependere? Nonne pugnat rem eamdem simul et eodem instanti rationis, et ex pura misericordia, et ex iustitia destinari?

Resp. nullam hic esse pugnam aut contradictionem, nisi in mente Tournelii, qui non distinguit inter gratis dare gloriam et velle dare gloriam gratis. Deus gratis, et non propter merita, vult dare gloriam; non tamen vult dare, nisi per merita et propter merita: et haec nullatenus inter se pugnant, ut patet ex dictis.

Urget Tournelius: Decretum quo Deus intenderet ab aeterno conferre gloriam gratis, haud dubie absolutum foret et efficax. Ergo, vi huiusce decreti, gloria gratis concedenda esset; alioquin Deus decerneret quod non exequeretur, aut exequeretur quod ab aeterno non decrevisset, atque aliud in executione praestaret, aliud vero in intentione decerneret: quae certe invicem pugnare videntur.

Resp. Eadem semper chorda aberrat Tournelius. Nos non dicimus, Deum intendere ab aeterno conferre gloriam gratis, sed dicimus Deum ab aeterno gratis intendere conferre gloriam per merita et propter merita, et hoc exequitur in tempore.

§ IV. — Solvuntur obiectiones ab inconvenientibus.

Obiicitur: Praedestinatio ante praevisa merita, 1° non satis consulit aedificationi et consolationi fidelium, 2° non satis conguit suavitati divinae providentiae et bonitatis Dei, 3° reddit promissiones et minas Dei vanas et illusorias. Ergo.

Prob. primum inconveniens. Si Deus ante praevisa merita paucos eligat et pene innumeros relinquat, quis ad hanc terribilem sententiam non turbetur, atteratur, despondeat animum et in torporem non inducatur, merito praesumens se potius esse in magno numero reproborum, quam in parvo praedestinatorum? E contra, si audiat praedestinationem non fieri nisi post praevisa merita et expectare liberum arbitrium, esse in potestate et voluntate sua ut sit de numero salvandorum, tandem sortem suam sic ab eo pendere, ut per consensum gratiae versatili possit illam asserere: sedatur animus, respiciens salutem suam, non ut incertam, ut in priori opinione, sed in manu sua positam; gaudet et alacris fit ad bona opera, quibus tantum beneficium assequatur. Hac ratione Lessius dicit se potissimum fuisse motum ad hanc sententiam amplectendam.

Prob. secundum inconveniens. Bonitas divinae providentiae exigit ut omnibus necessaria ad salutem provideat, omnium curam sincere gerat, nec ullum deserat, nisi prius ab eo deseratur, ut indicat Scriptura, Ezech., XXXIII, 11: Nolo mortem peccatoris, sed magis ut convertatur; Ps. CXLIV, 9: Suavis Dominus universis; Sap., VI, 8: Ipsi cura est aequaliter de omnibus; I Tim., II, 4: Vult omnes salvos fieri, etc. Atqui non ita se haberet, si independenter a praevisis meritis vel demeritis aliquos assumeret, alios relinqueret. Insuper, cum tanta sit Dei bonitas erga omnes, si ex eius solo nutu dependeret eorum salus, non tam foret exiguus numerus salvandorum. Pendet ergo ex aliquo ex parte nostri, cuius defectu accidit tam paucos salvari, scilicet ex eo quod pauci consentiant gratiae et in ea perseverent.

Prob. tertium inconveniens. Posita praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita, Deus illudit reprobis, et vana spe eos lactat, dum ipsis promittit gloriam sub conditione perseverantiae in bono, quae ab ipso dependet, et quam non vult eis dare. Item illudit electis et vano metu eos terret, dum minatur illos excludere a regno, si non perseverent in bono, cum et regnum et perseverantiam decreto immutabili et infallibili dare statuerit. Quid enim vult eos timere? Ne damnentur? Id stare non potest cum praedestinatione. Ne praedestinatio revocetur? Est irrevocabilis.

Ad primum, resp. 1° hoc inconveniens pariter militare contra systema Congruistarum. Quis enim non turbetur et atteratur, si audiat Deum pro suo nutu paucis dare gratiam congruam cum qua certo in bono perseverabunt, et sine qua non perseverarent, aliis autem pene innumeris denegare?

Resp. 2° sententiam nostram esse longe aptiorem aedificationi et consolationi fidelium, quam sententiam Lessii et Molinae; quia, iuxta nos, salus nostra omnipotenti Dei manui, iuxta Lessium et Molinam, fragilitati nostrae committitur. Quis autem non magis fidat Deo quam sibi ipsi, si non sit superbus, sed humilis et infirmitatis suae conscius? nemo enim nescit, teste Scriptura et propria experientia, se, quamvis sit iustus, habere in se fomitem cupiditatis et concupiscentiae, cui si tantisper permittatur, se subducet inclinationi gratiae et cadet: Sensus et cogitatio humani cordis, inquit Scriptura, Gen., VIII, 21, in malum prona sunt ab adolescentia sua; et Apost. ad Rom., VII, 18, dicit de se ipso: Scio quia non habitat in me, hoc est, in carne mea, bonum; et, ibid., 23: Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae et captivantem me in lege peccati. Unde Aug., lib. de Corrept. et Grat., cap. 12, n. 28, dicit quod «si hominibus relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei, sine quo (id est, sufficiente) perseverare non possent, manerent si vellent, nec Deus in eis operaretur ut vellent inter tot et tantas tentationes, infirmitate sua voluntas ipsa succumbet.» Si ergo, inquam, vir Christianus, vere humilis et fragilitatis suae bene conscius, inter tot et tanta vitae pericula ac tentationes, tot Satanae fraudes et passionum insultus, audiat Deum in negotio salutis perficiendo ipsi praeparasse quaedam auxilia indifferentia, humano sic permissa arbitrio, ut eorum usum nemini det, sed a nobis expectet; nonne statim animum despondebit et de sua salute desperabit? E contra, si audiat Deum aliquos elegisse ad gloriam, et pro ea infallibiliter consequenda eis praeparasse fortissima et invictissima auxilia, iam spes affulgebit se obtenturum per Dei auxilium quod sua infirmitate non obtinuisset, si Deus auxilia tantum indifferentia praeparasset, et eo firmior erit eius spes, quod de se humilius sentiet et magis diffidet, atque in Domino magis confidet, sciens quod Deus populum humilem salvum faciet, Ps., XVII, 28, et sperantem in Domino misericordia circumdabit, Ps., XXXI, 10. Et quamvis, his non obstantibus, non sit adhuc omnino certus de voluntate Dei, est tamen longe magis incertus de sua voluntate; neque eum terret parvus numerus electorum, quia probe novit quod, si homines sibi permitterentur, longe adhuc pauciores forent electi, imo nullus foret. Tota haec solutio est Augustini, simili obiectioni sibi factae a Semi-Pelagianis respondentis. Placet illum audire, de Dono persev., cap. 17, n. 45: «Ego, inquit, nolo exaggerare verbis meis, sed illis cogitandum potius relinquo, ut videant quale sit quod sibi persuaserunt, praedicatione praedestinationis audientibus plus desperationis quam exhortationis afferri. Hoc est enim dicere, tunc de sua salute hominem desperare, quando spem suam, non in seipso, sed in Deo didicerit ponere, cum Propheta clamet, Ierem., XVII, 5: Maledictus omnis qui spem habet in homine.» Et de Praedest. sanctor., cap. 11, n. 21: «Cum Apostolus dicat, Rom., IV, 16: Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio, miror homines infirmitati suae se malle committere, quam firmitati promissionis Dei. Sed incerta est mihi, inquis, de meipso voluntas Dei. Quid ergo? Tuane tibi voluntas de teipso certa est, nec times, I Cor., X, 12: Qui videtur stare, videat ne cadat? Cum igitur utraque incerta sit, cur non homo firmiori potius quam infirmiori fidem suam, spem, charitatemque committit?» Et cap. 6, n. 12, de Dono persev.: «Tutiores vivimus, si totum Deo damus. Non autem nos illi ex parte, et nobis ex parte committimus.»

Ad secundum, nego min. Deus enim omnibus auxilia sufficientia providet, omnium curam sincere gerit, nec ullum deserit, nisi prius ab eo deseratur; sed pertinet ad eius providentiae suavitatem, ut unicuique provideat iuxta cuiusque conditionem, proindeque ut ex rebus defectibilibus quasdam permittat deficere, alias praeservet a defectu: ut in his appareat virtus gratiae, in illis conditio naturae. Sicque respondent adversarii, dum ab ipsis quaeritur cur Deus permittat peccatum, cum posset illud impedire. Quia, inquiunt, sic fert suavitas providentiae, ut liberi arbitrii conditio servetur.

Ad id quod additur, quod, cum Deus sit infinite bonus, si salus nostra ex eius solo nutu penderet, non tam foret exiguus numerus salvandorum.

Resp. Nego sequelam; quia, licet Deus sit infinite bonus, eius tamen bonitatis effusio sic temperari debet, ut servetur conditio naturae defectibilis, detur locus iustitiae, alia attributa manifestentur, et salventur caeteri fines providentiae generalis, ut dictum est. Unde, quod non omnes aut non plures salvet, non derogat divinae bonitati, sed indicat ordinatam esse bonitatem. Et ita iterum respondere tenentur adversarii; certum est enim, in omni sententia, quod Deus posset omnes salvare: quod si non faciat, non ipse causa est, sed aliquis defectus ex parte nostra, quem quidem posset auferre, sed quem ut auferat non exigit sapientissima et ordinatissima eius bonitas. Addo quod, in sententia adversariorum, iuxta quam Deus non praeparat nobis nisi auxilia sufficientia, sic permissa libero arbitrio, ut non dent, sed expectent eius consensum, non solum pauciores, sed nulli forent salvati, ut patet ex resp. ad primum inconveniens. In hoc autem, iuxta nos, maxime relucet divina bonitas, quod iis quos elegit fortissima et invictissima conferat auxilia, quibus certissime perducantur ad salutem.

Ad tertium, resp. 1° istud inconveniens pariter esse solvendum et a Congruistis et a puris Molinistis. A Congruistis, quia, supposito quod Deus decreverit dare uni gratiam congruam perseverantiae finalis, et non alteri, primo asserta est assecutio gloriae, alteri asserta est exclusio a gloria. Illudit ergo primo, dum minatur excludere a regno, si non observet mandata; illudit alteri, dum ipsi promittit regnum, si usque ad finem servet mandata, cum sciat certo, et illum certo servaturum et istum certo non servaturum finaliter mandata. A puris Molinistis, quia certo nunc facta est praedestinatio, quoquo modo facta fuerit, et qui sunt praedestinati, certo salvabuntur, qui non sunt, certo non salvabuntur. Illudit ergo Deus praedestinatis, dum minatur eos excludere a regno, si non perseverent in bono; illudit et reprobis, dum eis promittit regnum, si perseverent in bono: dum certum sit et infallibile praedestinatos perseveraturos, et reprobos non perseveraturos.

Resp. 2° hoc inconveniens nullatenus sequi ex praedestinatione gratuita, si supponatur, ut res est: 1° neminem esse certum, se esse de numero praedestinatorum; 2° praedestinationem in executione pendere a liberis et bonis operibus atque perseverantia in illis usque ad finem; 3° hominem sub praedestinatione gratuita aeque gaudere libertate ad bonum vel malum, ac si non esset praedestinatio, ut modo dicam et alibi pluries probavimus; 4° humilibus et de se diffidentibus, in Domino autem confidentibus, concedi regnum; superbis et in se confidentibus denegari. His, inquam, suppositis, neque Deus illudit reprobis suis promissionibus, neque electis suis minis. Non reprobis, promittendo eis regnum sub conditione bonorum operum, quia possunt illa bona opera facere. Scit quidem eos illa non facturos, sed sua culpa, et quia his promissionibus et variis aliis gratiis voluntarie resistunt; nec ob id Deus debet deesse muneri provisoris universalis, cuius est omnes, et minis, et promissionibus, et aliis modis ad bonum incitare. Posset quidem eorum resistentiam sua gratia efficaci frangere, sed eam nemini debet, neque id exigit ordo providentiae. Numquid, iuxta adversarios, et praesertim Tournelium in pluribus locis, Deus habet in thesauris suis gratias quibus duritiem omnium peccatorum frangere potest? Quare non frangit? quia nec placet, nec tenetur. Neque electis illudit, minando eos a regno excludere, si bona opera non faciant; quia executio praedestinationis non fit nisi per bona opera, et ea sic electi libere faciunt, ut possent non facere. Non ergo timent ne pereant, si sint praedestinati, neque ne revocetur praedestinatio; sed timent ne non sint de numero praedestinatorum, quia hoc illis incertum est, et ex eadem incertitudine timent ne cadant et pereant. Addo, hunc timorem utiliter ipsis a Deo incuti, ut sint humiliores, et per hoc eorum praedestinatio certo impleatur.

An sit et quid sit reprobatio?

Dico 1°: Datur in Deo aliquorum reprobatio¹. Quia ad providentiam provisoris universalis pertinet ut in rebus defectibilibus quae illi subiiciuntur, aliquas permittat deficere propter bonum totius universi. Atqui per divinam providentiam creaturae intellectuales ex natura sua defectibiles ad gloriam ordinantur. Ergo ad hanc providentiam pertinet ut permittat aliquos ab isto fine deficere, et hoc dicitur reprobare. Item, nihil Deus exequitur in tempore, quod non decrevit ab aeterno. Atqui in tempore aliquos reprobat, ut patet ex illo Matth., XXV, 41: Discedite a me, maledicti. Ergo.

Dico 2°: Reprobatio non consistit in mera negatione praedestinationis, sed in actu positivo quo Deus vult permittere aliquos sua culpa deficere a gloria, et propter culpam infligere damnationis poenam.

Ratio est quia reprobatio est pars obiectiva providentiae²; providentia autem importat actum positivum tum intellectus, tum voluntatis. Et alias angeli et homines possibiles possent dici reprobati, quia non sunt praedestinati.

Hinc inferes 1° reprobationem, non secus ac providentiam, cuius est pars obiectiva, consistere in actu intellectus supponente actum voluntatis.

Inferes 2° reprobationem recte definiri ab Authore³, providentiam de his qui deficiunt a fine, cum voluntate permittendi culpam, et propter culpam infligendi damnationis poenam; seu, quod idem est, decretum quo Deus vult permittere ut aliqui sua culpa a gloria decidant, et pro culpa infligendi damnationis poenam.

Inferes 3° quod, licet reprobatio sit unica, possit tamen dividi in negativam et positivam tanquam in duo munia inadaequata. Cum enim definitur, voluntas permittendi ut aliqui sua culpa deficiant a gloria, et propter culpam infligendi damnationis poenam: quatenus importat voluntatem permittendi ut aliqui sua culpa deficiant a fine, dicitur negativa; non quod non sit actus positivus, ut dictum est, sed quia nihil efficit, sed tantum permittit, permittere autem est quasi negative se habere; quatenus autem importat ordinationem culpae ad poenam aeternam, dicitur positiva, quia iam aliquid faciendum decernit, nempe poenam infligendam. Unde reprobatio negativa includit tantum terminum a quo, scilicet gloriam a qua reprobi permittuntur deficere; reprobatio autem positiva includit insuper terminum ad quem, scilicet poenam damni et sensus quam Deus illis decernit.

Quaestio est de reprobatione ut sic, prout spectat angelos et homines: utrum autem aliquid speciale, scilicet peccatum originale, ingrediatur motivum reprobationis hominum, dicam infra.

Item quaestio est de reprobatione tam positiva, quam negativa. Sed observandum est, plures Thomistas per reprobationem negativam non intelligere, sicut nos, simplicem permissionem deficiendi a gloria, sed positivam exclusionem ab illa tamquam a beneficio indebito, quam ideo volunt esse gratuitam et independenter a praevisis demeritis: quod impugnabimus § subseq. Unde, ut prius quod apud omnes Catholicos certum est statuamus, sit

§ I. — De motivo reprobationis positivae.

Dico: Reprobatio positiva, tam angelorum, quam hominum, est ex praevisis demeritis: hoc est, Deus nemini decernit poenam aeternae damnationis, nisi propter praevisa peccata. Ita omnes Catholici, contra Calvinum et alios praedestinatianos.

Prob. 1° ex iis omnibus Scripturae locis quibus commendatur Dei bonitas, in hoc maxime quod poenas et supplicia non velit, nisi quasi cogentibus nostris demeritis. Ezech., XXXIII, 11: Nolo mortem impii, sed ut conver- tatur et vivat; Sap., I, 13, 16: Deus mortem non fecit, nec laetatur in perditione vivorum... Impii autem manibus et verbis accersierunt illam.

2° Ex Patribus. Damasc., lib. II de Fide orthod., cap. 26: «Deus ex se ipso movetur ad miserendum, ad puniendum non nisi ex praesupposita culpa.» Aug., lib. III contra Iulian., cap. 18, n. 35: «Bonus est Deus, iustus est Deus. Potest aliquos sine bonis meritis liberare, quia bonus est; non potest quemquam sine malis meritis damnare, quia iustus est.» Quod verum est, non solum de ipsa damnationis executione, sed etiam de ipsa intentione; nam iustus iudex, non solum non punit, sed nec intendit punire, nisi praesupposita culpa.

3° Ratione. Deus nihil vult, nisi secundum quod habet rationem boni. Atqui poena ex se non habet rationem boni, sed solum praesupposita culpa; non enim est bonum quod quis puniatur, nisi peccaverit: imo contrarium foret malum et iniustum, et ideo punitio dicitur bonum occasionatum. Ergo Deus non vult poenam, nisi praesupposita culpa.

Et hinc patet cur, in praedestinatione, gloria potest intendi ut corona et praemium ante praevisa merita, licet in executione pendeat a meritis; poena vero non possit intendi ante praevisa demerita: quia nempe corona et praemium est aliquid de se bonum, et ideo potest esse primo efficaciter volitum, et ex eius volitione media praeparari; poena autem, ut dixi, non est nisi bonum occasionatum ex praesupposita culpa. Aliud discrimen est, quod praedestinatio sit causa mediorum quae conducunt ad gloriam; reprobatio autem non est causa eius quod conducit ad poenam, scilicet culpae. Unde potest Deus gratis velle dare alicui gloriam ut praemium, antequam ex eius parte praevideat merita, quia ipse est qui illa confert; at eius iustitiae et bonitati repugnat, quod velit alicui poenam antequam aliquod demeritum ex eius parte praevideat. Et sic praeoccupata manet praecipua obiectio.

§ II. — De motivo reprobationis negativae.

Impugnatur exclusio positiva a gloria titulo benificii indebiti.

Concertatio hic nobis est cum quibusdam Thomistis, qui reponunt reprobationem negativam, tam angelorum, quam hominum, in exclusione positiva a gloria tamquam a beneficio indebito, sicque esse gratuitam et ante praevisa demerita. Ex hac autem intentione excludendi positive a gloria, volunt Deum progredi ad praeparandum medium quo haec exclusio habeatur, scilicet permissionem peccati, qua praevisa, sic exclusis decernit aeternam damnationis poenam, nempe poenam sensus et poenam damni, quae est ipsa exclusio a gloria, non amplius ut a beneficio indebito, sed tamquam poena pro culpa. Nolunt enim primam exclusionem a regno esse poenam, sed tantum secundam; quia, inquiunt, prima est mera negatio rei indebitae, secunda est privatio propter culpam: sicut, si rex deneget alicui dignitatem quae ipsi non debetur, non est poena; si autem ipsi deneget propter eius demerita, alioquin concessurus, est poena. Ita Alvares, Salmantic., Ioan. a S. Thoma, Gonet, Contenson, et alii.

Nos vero huiusmodi reprobationem negativam non agnoscimus, cuius ne vestigium reperimus in S. Thoma, eamque duriorem arbitramur. Dicimus autem cum S. Doctore, ut patet ex articulo praecedenti, reprobationem negativam nihil aliud esse quam voluntatem permittendi ut aliqui sua voluntate et culpa deficiant a gloria, eamque concedimus esse ante praevisa demerita, ut dicemus postquam praesentem quorumdam Thomistarum opinionem ut minus veram ostenderimus. Unde

Dico: Deus neminem positive excludit a gloria titulo beneficii indebiti, et ante praevisa demerita. Sicque reprobatio negativa non est voluntas excludendi a gloria ante culpam, sed est voluntas permittendi ut aliqui sua culpa excidant a gloria. Ita, post Capreolum, Caietanum, hic a. 5, Ferrariensem, III Contra gent., cap. 161, Nazarium, hic a. 3, controv. I, Marcum Serra, hic a. 3, dub. 2, ad 2, doctissimi Patres Anton. Goudin, tract. 3, q. 3, a. I, de Reprob., et Hyacinthus de Graveson, 3 classe Epist., epist. 9, a quibus quae hic dicturi sumus magna ex parte mutuabimus.

Prob. 1° argumento desumpto ex Scriptura. Iuxta Scripturam, et praesertim Apostolum, Deus, quantum ex se est, vult sincere ut omnes salvi fiant, ita ut eorum damnatio ex ipsis solis proveniat. Atqui, si Deus ante omnem culpam ex parte reprobi praevisam decrevisset positive eum a gloria et salute aeterna excludere, atque ad id ut ad finem a se intentum media conquireret, palam est quod, quantum est ex se, non modo non vellet eum salvari, sed e contra vellet eum a salute excludi et in aeternum perire. Ergo ante peccatum non fuit talis voluntas in Deo, sed nuda permissio ut quidam sua voluntate et culpa a vita aeterna exciderent.

Respondent adversarii, voluntatem salutis reproborum esse antecedentem, quae non obstat voluntati consequenti eos excludendi a salute et vita aeterna.

Sed contra. Equidem voluntas consequens excludendi a salute propter circumstantiam culpae ex parte reprobi, non obstat voluntati salvandi, quantum est ex parte Dei; non enim repugnat quod Deus aliquos, quantum est ex se, velit salvare, quos tamen, attenta eorum culpa, vult reipsa damnare: ut explicatur exemplo iudicis, qui vult furem occidi propter culpam, quem vellet ante culpam vivere. Sed voluntas consequens excludendi a salute et gloria citra omnem culpam, nullatenus stat cum voluntate antecedente salvandi, quantum est ex parte Dei. Qua enim alia circumstantia, praeter culpam, posset moveri Deus ut, citra contradictionem, vellet consequenter excludere a gloria et salute quos antecedenter, quantum ex se est, vult salvari? Non ut ostendatur defectibilitas liberi arbitrii, non ut sinat creaturas suos motus agere, non ut agnoscamus gratiae necessitatem, non ut ostendatur gratiam efficacem nemini esse debitam, non ut magis splendeat aliorum virtus, aut aliae similes circumstantiae; ad haec enim omnia nihil conducit exclusio a gloria ante praevisam culpam, sed ista omnia fluunt ex sola permissione culpae. Si dicas : ut ostendatur gloriam nemini deberi; respondeo id sufficienter ostendi permittendo ut aliqui ab illa deficiant. Insuper ordinatis ad gloriam per voluntatem antecedentem, eam aliquo sensu deberi dicam modo.

Prob. 2° ex S. Thoma, qui in explicanda reprobatione nunquam meminit illius voluntatis positivae excludendi a gloria ante culpam, sed eam explicat per nudam permissionem deficiendi a fine ultimo et cadendi in culpam, eaque supposita, infligendi damnationis poenam : « Pertinet, inquit S. Doctor, hic a. 3, o, ad divinam providentiam ut permittat aliquos ab isto fine [gloriae] deficere, et hoc dicitur reprobare. » Et in fine corporis : « Reprobatio includit voluntatem permittendi aliquem cadere in culpam, et inferendi damnationis poenam pro culpa. »

Prob. 3° ratione non semel iam proposita ex D. Thoma. Deus unumquodque vult secundum quod habet rationem boni. Atqui quod aliquis ordinatus ad gloriam, ut ad suum summum bonum, ab ea excludatur, non est secundum se bonum, sed solum si ea per culpam se indignum praebeat : unde reipsa in executione nemo ab ea nisi propter culpam excluditur; imo, secundum ordinem iustitiae, aliter fieri nequit. Ergo.

Confirmatur. Deus non vult poenam ante culpam, ut concedunt adversarii. Atqui, a gloria in aeternum excludi, est gravissima poena et summa miseria, imo ipsa essentialis damnatio, nempe poena damni. Ergo.

Scio adversarios respondere, exclusionem a gloria in executione, ut est privatio beatitudinis propter culpam, esse quidem damnationis poenam, at non item in intentione, tamquam a beneficio indebito : sicut, inquiunt, si rex dignitatem alicui deneget cui non debetur, poena non est; si autem eam deneget propter culpam, alioquin concessurus, poena est.

( Sed contra : 1° Gloria, sive sit beneficium debitum, sive non, de quo modo, ut tamen res se habent, est summum et unicum verum bonum creaturae rationalis, extra quod nihil ipsi superest, nisi summa miseria. Ergo, quovis titulo ante culpam decernatur haec exclusio, nihil est aliud quam summam miseriam ante culpam decernere. Idque eo verius est quod, supposita elevatione hominis ad ordinem supernaturalem, naturalis eius felicitas ita coniuncta est cum supernaturali, ut extra supernaturalem naturalis nequeat haberi. Unde excludi a supernaturali, est excludi a naturali. Quapropter, si Deus ante culpam voluit excludere reprobos a gloria, eo ipso voluit eos excludere a felicitate sua naturali, id est voluit innocentes esse in aeternum supernaturaliter et naturaliter miseros. Et hinc non iuvat adversarios, sed potius ipsis obstat exemplum allatum. Esto enim poena non sit, cum rex denegat alicui dignitatem ipsi non debitam, sine qua felicem vitam ducere potest ; si tamen aliquem ad certam dignitatem ita ordinasset, ut in ea tota eius felicitas consisteret, et sine ea summe miser esset, hoc ipso quo illi eam denegaret, eum a tota sua felicitate deiiceret et summe miserum efficeret. Cum ergo Deus ordinaverit omnem creaturam intellectualem ad gloriam ut ad suam felicitatem, ita ut extra eam non nisi miser esse possit, tam naturaliter quam supernaturaliter, quovis titulo eam a gloria excludat, miseram constituit. )

2° Responsio adversariorum falsum supponit, nempe gloriam se habere ad reprobos ut aliquid prorsus indebitum. Nam, hoc ipso quo homo ordinatus est a Deo ad gloriam, gloria, vi huius ordinationis, fit ipsi quodammodo debita, ad illamque habet ius saltem inchoatum, non quidem suis meritis innixum, sed fidelitati et sinceritati divinae ordinationis, a qua ideo Deus ipsum excludere non potest, nisi per suam culpam ea se praebeat indignum.

Prob. ultimo ex implicantia sententiae oppositae. Dicunt adversarii, Deum in negotio reprobationis incepisse ab intentione manifestandi iustitiam suam punitivam, et vi huius intentionis statim exclusisse reprobos a gloria ut a beneficio indebito, postea decrevisse permittere culpam. Atqui exclusio a beneficio indebito et ante culpam, est medium prorsus incongruum, imo repugnans ad ostensionem iustitiae punitivae, ut patet, quia potius ostendit iustitiam punitivam in ea non habere locum. Ergo.

Dicendum itaque, firmiterque tenendum arbitramur, Deum ante culpam, non modo non velle aliquos excludere a gloria, sed etiam velle, quantum ex se est, omnes ad eam pervenire, secundum tamen quod eorum conditio et suae sapientiae ordo patitur : eaque est voluntas sincere omnes ordinans ad gloriam, et illis media praeparans. Sed, quia liberum arbitrium deficere potest, a solo autem Deo indeficientiam habeat, ideo ab aeterno proposuit Deus quod quosdam permitteret deficere per suam culpam a gloria; sic enim postulabat et naturae defectibilis conditio, et providentiae ordo, et ipsum universitatis bonum splendorque iustitiae, quae locum non haberet, si nulla culpa permitteretur, aut permissa per misericordiam deleretur. Aliis vero proposuit auxilia efficacia apponere, ne deficerent, sed ad gloriam infallibiliter pervenirent. Et sic facta est istorum electio, illorum vero reprobatio inchoata. Defectum vero culpae iam praevisum ordinat Deus in bonum iustitiae, ipsi decernendo poenam damnationis; et sic completur reprobatio, quae, ut dixi, est voluntas permittendi culpam, et pro culpa infligendi damnationis poenam.

Solvuntur obiectiones.

Obiicies 1° cum nostro Goneto, illud ad Rom., IX, 11 : Cum nondum aliquid boni egissent aut mali, dictum est : Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Ubi reprobi, per Esau figurati, dicuntur odio habiti, cum nondum quidquam mali egissent. Atqui per odium illud intelligitur voluntas excludendi a regno. Ergo.

Resp. Nego. min. Odium enim ibi sumitur large et improprie pro minori dilectione, quatenus Deus non voluit reprobis, sicut voluit electis, salutem, voluntate consequente. Ita hunc locum explicat S. Thomas, in III Sent., dist. 32, q. 1, a. 2, ad 4.

Obiicies 2° cum eodem, illud solemne D. Thomae ad Hannibaldum, d. 41, a. 3 : « Voluntati divinae de salute hominis duplex voluntas opponi videtur, scilicet voluntas de contradictorio, secundum quod vult aliquem non salvare, et voluntas de contrario, secundum quod vult aliquem damnare. Prima voluntas non requirit aliquam rationem ex parte voliti, cum salus gloriae non sit debitum humanae naturae, non enim requiritur ratio quare non dem cui dare non debeo; sed voluntas damnationis respicit rationem voliti in damnato, cum damnatio ex debito inferatur. » Atqui velle non salvare, idem est ac velle excludere a gloria. Ergo.

Resp. 1° eruditissimum nostrum P. Echard multis momentis evincere hoc opus ad Hannibaldum non esse D. Thomae, praesertim quia ante Thomam Nerium, anno 1560, nullus nostrorum illud inter opera S. Doctoris recensuit, neque Tholomaeus de Lucha, neque Bernardus Guidonis, nec Guillelmus de Tocco, nec S. Antoninus, neque alii. E contra vero istud commentarium sub nomine fratris Hannibaldi Cardinalis a pluribus antiquis citatur, a nostro Rainerio de Pisis, in sua Pantheologia : scribebat anno 1333; a Bandello, tractat. de Concept. B. V., cap. 23; a Dionysio Carthus., in 2, d. 1. q. 1, p. 9, et alibi.

Resp. 2°. Sed, dato hoc opus esse genuinum S. Thomae foetum, nihil ideo obtinent adversarii. Nego enim min. argumenti : quia author per voluntatem non salvandi non intelligit voluntatem excludendi a gloria, haec enim non solum contradictorie; sed contrarie opponitur voluntati salvandi, et perinde est ac voluntas damnandi : nam, sicut Deus, dum in executione excludit reprobos a gloria, revera damnat; ita, cum vult excludere, vult damnare. Igitur author per voluntatem non salvandi intelligit solum voluntatem non adiuvandi efficaciter ad salutem; haec enim est quae opponitur contradictorie et non contrarie voluntati salvandi, et quae non requirit rationem ex parte nostra. Quamvis enim habenti gratiam debeatur gloria, nisi per culpam se indignum praebeat, non tamen debetur ei ut per auxilia efficacia infallibiliter perducatur ad gloriam; et hoc sensu dixit author, salutem gloriae non esse debitam humanae naturae, ut scilicet ipsi efficaciter et infallibiliter conferatur. Unde, etiam ante culpam, potest Deus titulo beneficii indebiti velle ipsum non salvare, hoc est, non adiuvare efficaciter; quod est velle permittere ut per culpam a gloria decidat.

At dices : Sive haec exclusio explicetur per modum positivae voluntatis reiiciendi a gloria, sive per solam ab ea deficiendi permissionem, idem sequetur effectus ; reprobi enim perinde a gloria infallibiliter deficient et peribunt. Ergo frustra negatur exclusio positiva, ut statuatur permissiva.

Resp. Dist. ant. Idem sequetur effectus ex parte reprobi, conc.; ex parte Dei, nego. Etenim, iuxta priorem modum, Deus esset author cur aliqui non salvantur, quia ipse esset qui eos a salute repelleret et ad id media praepararet, quod nullatenus debet concedi ; at, iuxta posteriorem modum, clare intelligitur neminem voluntate Dei, sed sua solum culpa excidere a gloria, Deo ad id tantum permissive se habente : sicut, sive Deus culpam decernat decreto effectivo, ut vult Calvinus, sive decreto solum permissivo, ut volunt Catholici, perinde culpa infallibiliter sequetur ; sed cum hoc discrimine, quod in priori hypothesi Deus erit author peccati, non in secunda. Cum ergo Deus, ut culpae, ita et perditionis (quae sita est in exclusione a gloria) non sit dicendus author : sicut dicimus Deum solum permittere peccatum, ita dicere debemus Deum solum permittere ut aliqui sua culpa a gloria deficiant.

§ III. — Asseritur motivum reprobationis negativae.

Intelligimus semper reprobationem negativam prout hucusque definivimus et defendimus ex D. Thoma, scilicet voluntatem permittendi ut aliqui sua culpa a gloria deficiant. Potest autem considerari dupliciter, vel absolute vel comparate : absolute, ut est reprobatio aliquorum; comparate, ut est reprobatio istorum potius quam illorum, et de utraque quaeritur.

Dico 1° : Motivum reprobationis negativae absolute sumptae non petitur ex demeritis praevisis reprobi, sed ex divina bonitate¹.

Prob. prima pars 1° ex illo Apostoli ad Rom., IX, 12 et 13 : Cum nondum aliquid egissent boni aut mali... Iacob dilexi, Esaü autem odio habui; quod odium, ut dictum est, intelligitur de minori dilectione, qua quidam permittuntur suae defectibilitati absque auxiliis specialibus a defectu praeservantibus; quod est reprobare negative. Ex quo S. Aug., Epist. 194², cap. 3, n. 14 seqq.; lib. II contra duas Epist. Pelag., cap. 7, n. 13 seqq., et lib. de Praedest. sanctor., cap. 8, n. 15 seqq., ostendit nulla merita malae actionis esse causam reprobationis.

Prob. 2°. Reprobatio negativa praecedit peccatum reprobi; est enim, ut diximus, voluntas permittendi ut aliqui peccent, et peccando deficiant a gloria. Ergo peccatum reprobi non potest esse eius motivum.

Prob. et explicatur secunda pars discursu D. Thomae³ : « Ex ipsa bonitate divina ratio sumi potest praedestinationis aliquorum et reprobationis aliorum. Sic enim dicitur Deus omnia propter suam bonitatem fecisse, ut in rebus divina bonitas repraesentetur. Necesse est autem quod divina bonitas, quae in se est una et simplex, multiformiter repraesentetur in rebus, propter hoc quod res creatae ad simplicitatem divinam attingere non possunt. Et inde est quod ad completionem universi requiruntur diversi gradus rerum, quarum quaedam altum et quaedam infimum locum tenent in universo. Et ut multiformitas graduum conservetur in rebus, Deus permittit aliqua mala fieri, ne multa bona impediantur. Sic igitur consideremus totum genus humanum, sicut totam rerum universitatem. Voluit igitur Deus in hominibus, quantum ad aliquos, quos praedestinat, suam repraesentare bonitatem per modum misericordiae, parcendo, et quantum ad aliquos, quos reprobat, per modum iustitiae, puniendo. Et haec est ratio quare Deus quosdam eligit et quosdam reprobat. Et hanc causam assignat Apostolus, ad Rom., IX, 22 et 23, dicens : Volens Deus ostendere iram, id est, vindictam iustitiae, et notam facere potentiam suam, sustinuit, id est, permisit, in multa patientia vasa irae, apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam. Et II ad Tim., II, 20, dicit : In magna domo non solum sunt vasa aurea et argentea, sed etiam lignea et fictilia, et quaedam quidem in honorem, quaedam in contumeliam. »

Igitur, secundum D. Thomam et rei veritatem, motivum reprobationis petitur ex divina bonitate, quam Deus voluit multiformiter repraesentare, in electis per modum misericordiae, parcendo, in reprobis per modum iustitiae, puniendo : adeoque bonum iustitiae est ratio reprobationis negativae. Non tamen est totalis, nec excludens alias rationes, ut sunt completio et bonum universi, quod privaretur multis bonis, si omnes defectus impedirentur, et munus provisoris universalis, atque ratio providentiae suavis, qua providetur unicuique secundum suam conditionem et exigentiam, defectibilibus defectibiliter.

Dico 2° : Reprobatio negativa, comparate sumpta, non habet rationem nisi divinam voluntatem. Ita in terminis S. Doctor, subiungens ad priora verba⁴ : « Sed quare hos elegit in gloriam et illos reprobavit, non habet rationem nisi divinam voluntatem. » Idque probat tum ex Aug., Tract. 26 in Ioann., n. 2, ubi dicit : « Quare hunc trahat, et illum non trahat, noli velle iudicare, si non vis errare; » tum ab exemplis in naturalibus et artificialibus : « Sicut, inquit, in naturalibus potest assignari ratio [cum prima materia tota sit in se uniformis], quare una pars eius est sub forma ignis, et alia sub forma terrae a Deo in principio condita, ut sic sit diversitas specierum in rebus naturalibus; sed quare haec pars materiae est sub ista forma, et illa sub alia, dependet ex simplici divina voluntate : sicut ex simplici voluntate artificis dependet quod ille lapis est in ista parte parietis, et ille in alia; quamvis ratio artis habeat quod aliqui sint in hac, et aliqui sint in illa. »

Ratio etiam id evincit. In his enim qui pares sunt in defectibilitate, non potest assignari ratio cur unus prae alio permittatur a provisore deficere, praeter voluntatem provisoris. Atqui omnes creaturae ad finem supernaturalem ordinatae, perinde possunt per peccatum ab illo deficere, et a solo Deo habent quod non deficiant. Ergo ex sola Dei voluntate pendet, ut hi potius quam illi permittantur deficere.

Et haec ratio concludit in omni sententia. Nam certo constat, in omni sententia, Deum potuisse omnes qui peccant et pereunt, abundantioribus auxiliis collatis, a peccato et perditione servare, sicut alios servavit; aut saltem potuisse illos constituere in tali rerum serie, in qua datis communibus auxiliis bene usi fuissent. Quare autem non fecit? Quia noluit.

Dices : Deus neminem deserit, nisi prius ab eo per peccatum deseratur, ut dicit Trid., sess. VI, cap. 11. Atqui velle permittere ut aliqui deficiant a gloria, quod est reprobare negative, est illos deserere. Ergo Deus aliquos non reprobat negative, nisi praesupposita culpa, per quam deseratur.

Resp. 1° plures intelligere dictum in maiori, de defectione per subtractionem gratiae sanctificantis, quam Deus nemini subtrahit, nisi propter peccatum praecedens ; non vero de desertione per subtractionem gratiae actualis.

Resp. 2°. Dato hanc desertionem esse intelligendam de subtractione gratiae actualis, dist. mai. Deus neminem deserit proprie, nisi prius ab eo deseratur, conc. mai.; improprie, nego mai. Deus itaque duplici modo intelligitur deserere aliquem : 1° permittendo eum suae defectibilitati, seu ipsum a peccato non praeservando per auxilium speciale et efficax indebitum ; nihil tamen aliunde ab eo subtrahendo de auxiliis ordinariis quibus, si non resisteret, perveniret ad bonum. Et haec est desertio impropria, ad quam non est necesse quod homo prius deserat Deum per peccatum, cum permissio peccati in eo modo deserendi includatur, ut patet. 2° Deus intelligitur hominem deserere, dum ab eo auxilia communia et protectionem ordinariam quam habet erga bonos subtrahit, et hoc est proprie deserere; quo modo Deus neminem deserit, nisi prius per peccatum ab eo deseratur. Haec secunda derelictio est poena, non prima.

Repones : Docuimus supra, dissert. praeced., a. 4, § 3, ex S. Thoma, neminem privari auxilio efficaci, nisi ex sua culpa ; seu hominem privari auxilio efficaci, non quia Deus non vult dare, sed quia homo non vult accipere, et obstaculum ponit, peccando et resistendo auxiliis sufficientibus. Quomodo ergo nunc dicimus, Deum ante culpam hominem improprie deserere, subtrahendo ei auxilium efficax ?

Resp. haec ita conciliari. Deus, conferendo gratiam sufficientem, habet voluntatem antecedentem conferendi efficacem, si homo propria et mala voluntate non resistat sufficienti. Et sic verum est hominem privari propter culpam gratia efficaci, quam Deus in collatione sufficientis volebat voluntate antecedente illi dare. Posset quidem Deus malam voluntatem impedire ; sed, ut provisor universalis et propter altiores fines, vult voluntate consequente, per subtractionem istius abundantioris auxilii, ipsum permittere suae malae voluntati. Et ita etiam verum est, eum ante culpam privari illa abundantiori gratia efficaci, qua reipsa praeservaretur a defectu et mala voluntate.

§ IV. — Utrum peccatum originale sit motivum reprobationis hominum?

Ut certa ab incertis secernamus, suppono 1° peccatum originale fuisse motivum sufficiens reprobationis omnium hominum : hoc est, Deum iure potuisse, si voluisset, propter peccatum originale reprobare omnes homines, siquidem, secundum Scripturas, nascamur filii irae et rei mortis tam temporalis quam aeternae. Unde quaestio est, utrum reipsa propter illud facta sit hominum reprobatio.

Suppono 2° nihil obstare quominus peccatum originale, in iis in quibus non remittitur, ingrediatur de facto motivum reprobationis eorum, cum sit ante reprobationem praevisum, et propter illud reipsa aliqui damnentur.

Suppono 3° peccatum originale, in quibus remissum est, posse dici duplici sensu concurrere ad reprobationem : 1° quatenus est fons et origo peccatorum actualium ob quae, si sint finalia, homines reprobantur. Et hoc sensu peccatum originale potest dici motivum reprobationis eorum quibus est remissum, non formaliter et in se, sed radicaliter et in suis effectibus. Et hoc est dicere, non quod peccatum originale, sed peccatum actuale ex originali promanans, sit motivum reprobationis. 2° Quia, licet peccatum originale, prout est macula personae, deleatur per baptismum, non tamen deletur prout est infectio naturae. Etenim per peccatum originale infirmitas naturae est aucta, et concupiscentia effecta magis effrenis, et haec remanent, deleta culpa. Unde fit quod homo sit defectibilior et proclivior ad peccatum, atque ob hanc maiorem defectibilitatem et proclivitatem, magis exigat ex sua conditione ut permittatur deficere ; sicque peccatum originale in quibus remissum est, ratione huius maioris defectibilitatis et ardentioris concupiscentiae, quas causavit, et quae, ipso quoad culpam deleto, remanent, potest dici concurrere ad reprobationem. At, quod bene advertas, ista maior infirmitas seu defectibilitas non concurrit ad reprobationem ut motivum illius, sed tantum ut conditio sine qua non, seu ut dispositio seu aptitudo ex parte materiae, sicut vilitas luti non est motivum cur figulus fingat quaedam vasa in contumeliam. Quantumvis enim natura foret defectibilis, Deus non permitteret eam deficere, nisi propter aliquod bonum, ut iam antea observavimus ; quod autem natura defectibilis, culpam non habens, permittatur deficere, praecise et secundum se non habet rationem boni, sed quatenus iste defectus ordinatur ad aliquod bonum. Ergo haec naturae infirmitas, per peccatum originale aucta, non potest dici motivum ob quod Deus permittat aliquos deficere; sed, ut dictum est, se habet tantum ut conditio sine qua non, seu ut dispositio materiae ad deficiendum. Motivum autem repeti debet ex aliquo bono quod Deus ex illo defectu intendit, ut est bonum universi, manifestatio attributorum, maxime iustitiae, etc. His suppositis,

Dico: Peccatum originale non est motivum reprobationis eorum quibus remissum est.

Prob. 1° authoritate Scripturae et concil. Trid. Scriptura multis in locis testatur peccata remissa peccatori non nocere, nec Deum illorum recordari. Sic Ezech., XXXIII, 12: Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit. Et cap. XVIII, 22, de impio poenitente: Omnium iniquitatum eius non recordabor. Et concil. Trid., sess. V, can. 5, ubi de peccato originali sic definit, ex Apost., Rom., VIII, 1: «In renatis nihil odit Deus, quia nihil est damnationis iis qui vere consepulti sunt cum Christo per baptisma.» Atqui, si propter peccatum originale Deus reprobaret illum cui remissum est, istud illi noceret, illius Deus recordaretur, aliquid in illo odio haberet, et aliquid damnationis in illo remaneret. Ergo.

Confirmatur. Per baptismum ita Deus reconciliatur homini, ut illi plene condonet peccatum et peccati poenam, tam aeternam quam temporalem. Atqui prorsus repugnat tam plenae et sincerae reconciliationi, quod Deus peccatum sic condonatum retineat ut motivum reprobationis; haec enim duo sunt incompossibilia: Volo efficaciter condonare peccatum originale, et: Volo efficaciter reprobare propter illud, seu in poenam illius: sicut incompossibilia sunt, quod iudex sincere condonet peccatum homicidae, et tamen velit propter illud homicidam suspendi; quae tamen admittere debet sententia opposita. Ergo.

Respondet noster Gonet, Deum respectu eorum quibus peccatum originale remissum est, acceptasse illud ut motivum reprobationis quoad intentionem tantum, ita ut ipsos quidem reprobaverit propter peccatum originale; sed, disponendo de mediis, noluisse uti illo medio, sed assumpsisse peccata actualia: sicut, inquit, licet praedestinatio sit quoad intentionem gratuita, non tamen quoad executionem.

Sed contra: 1° Haec responsio est gratis data, nullum habens fundamentum in authoritate vel ratione. 2° Istud decretum reprobationis quoad intentionem, iuxta responsionem datam, manet otiosum et inutile. Ad quid ergo illud in Deo fingere? Secus decretum intentivum praedestinationis, vi cuius ponuntur media.

Respondent alii, peccatum originale posse considerari dupliciter, ut est macula personae et ut est infectio naturae. Sub prima ratione, inquiunt, deletur per baptismum, et non est motivum reprobationis; sub secunda, remanet, et est motivum reprobationis.

Sed contra infero: Ergo aliquid damnationis remanet in renatis. Nusquam sane hoc incommodum fugere possunt adversarii; quidquid enim dixeris ex peccato originali manere ut motivum reprobationis, cogeris fateri remanere aliquid damnationis. Sed, quia difficultas est praesertim de mente SS. Aug. et Thomae,

Prob. 2° conclusionem ex utroque S. Doctore. S. Aug., de Corrept. et Grat., cap. 8, n. 17 et 18, ipsam nostram quaestionem instituit. Quaerit namque rationem et causam propter quam Deus eos quibus suam gratiam largitus est et peccatum originale dimisit reprobet, denegando donum perseverantiae: quae est, inquam, ipsissima quaestio quam in praesenti versamus. Hanc autem non solvit recurrendo ad peccatum originale, uti facere debuisset, si peccatum originale in iis quibus est remissum agnovisset esse causam et motivum eorum reprobationis; sed respondet simpliciter se nescire, et confugit ad inscrutabilia Dei iudicia: «Si a me quaeratur, inquit, cur eis Deus perseverantiam non dederit, quibus eam qua christiane viverent dilectionem dedit, me ignorare respondeo. Non enim arroganter, sed agnoscens modulum meum, audio dicentem Apostolum, Rom., III, 9: O homo! tu quis es qui respondeas Deo? et, ibid., XI, 33: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eius!... Mirandum est quidem, multumque mirandum, quod filiis suis quibusdam Deus, quos regeneravit in Christo, quibus fidem, spem, dilectionem dedit, non dat perseverantiam; cum filiis alienis tanta scelera dimittat, atque impertita sua gratia faciat filios suos. Quis hoc non miretur?» Similiter S. Thomas, quando ex professo agit de reprobatione, ut hic a. 3, eam non refert ad peccatum originale ut ad causam, sed ad quaedam generalia principia angelis et hominibus communia, ut sunt, defectibilitas naturae, ratio providentiae generalis, quae quosdam defectus permittere debet, et propter illos poenam infligere ad manifestationem suae iustitiae.

Sed dices: S. Aug., agens contra Pelagianos, continuo recurrit ad peccatum originale ut ad motivum reprobationis in hominibus: «Qui liberatur, inquit cap. 8, n. 16, de Dono persev. [a massa perditionis], gratiam diligat; qui non liberatur, debitum agnoscat.» Et Epist. 194⁵, c. 3, n. 14: «Quaerimus meritum obdurationis, et invenimus. Merito namque peccati universa massa damnata est.» Et innumera similia.

Resp. 1° verba Aug., si non explicentur, importare omnes homines non solum in intentione, sed etiam in executione obdurari, reprobari, damnari propter originale peccatum; quod non admittunt adversarii, nec ullus Catholicus admittere debet, in iis quibus per baptismum remissum est.

Resp. 2°. Dist. ant. S. Aug. agens contra Pelagianos continuo recurrit ad peccatum originale ut ad motivum sufficiens reprobationis, conc.; ut ad motivum reipsa acceptatum, nego. Explicatur. Contendebant Pelagiani Deum fore iniustum acceptorem personarum, si alios prae aliis reprobaret absque praevisis demeritis. Ad hanc querelam compescendam, respondet Aug., nemini iustam esse causam conquerendi, cum omnes sint in massa perditionis per peccatum originale, et inde in se habeant sufficiens motivum reprobationis. Utrum vero istud motivum fuerit acceptatum de facto, in iis quibus remissum est, in his locis non discutit Aug., quia id non requirebat instantia Pelagianorum; sed alibi, quando hanc quaestionem ex professo tractat, non solum id non asserit, sed e contra dicit se huius reprobationis causam ignorare, ut vidimus.

Resp. 3° S. Augustinum saepe referre reprobationem ad peccatum originale, non formaliter et in se, sed radicaliter et ratione suorum effectuum, scilicet vel peccatorum actualium quae ex originali oriuntur, vel ratione maioris infirmitatis et defectibilitatis ex peccato originali relictae; non quod haec sit motivum reprobationis, sed quia ad illam concurrit ut conditio et maior dispositio ad deficientiam, ut diximus supra.

Inst. S. Aug. asserit diserte, peccatum originale fuisse motivum etiam acceptatum reprobationis eorum quibus remissum est; dicit enim Epist. 194⁶, c. 8, n. 34: «Quid Deus diligebat in Iacob, antequam natus fecisset aliquid boni, nisi gratuitum suae misericordiae donum? Et quid oderat in Esau, antequam fecisset aliquid mali, nisi originale peccatum?» Atqui originale peccatum remissum fuit Esau, qui cum esset filius Isaac, indubie fuit circumcisus.

Resp. ut ante: 1° haec verba, nisi explicentur, nimis probare; 2° intelligenda esse sic, ut peccatum originale fuerit motivum sufficiens odio habendi et reprobandi Esau; non enim certum est Esau esse reprobatum quantum ad damnationem aeternam; 3° posse intelligi de peccato originali quantum ad eius effectum, maiorem scilicet infirmitatem, quae, ut dictum est, suo modo concurrit ad reprobationem. Sed secundum hanc intelligentiam, odium non sumitur stricte, sed late pro minori dilectione, ut interpretatur S. Thomas hic a. 3, ad 1, et in III Sent., dist. 32, q. 1, a. 2, ad 4; quo etiam modo accipitur odium patris et matris, Luc., XIV, 26. Unde sensus est quod Deus Esau ex peccato originali natura vitiatum et in malum procliviorem suae infirmitati permiserit, dum Iacob eadem labe infectum speciali misericordia protexit; sicque in Iacob dilexit misericordiam, et in Esau odio habuit peccatum originale, id est minus dilexit, non succurrendo infirmitati contractae ex peccato originali. Iisdem solutionibus excipienda sunt quaedam similia testimonia S. Thomae.