Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Suppono 1° Deum esse perfectissime intelligentem¹: Deum namque omnes intelligunt ens summe perfectum, primum motorem ordinatissimum, sapientissimum mundi rectorem et primam omnium causam. Verum absque intelligentia non esset ens summe perfectum, cum haec sit maxima perfectio; foret caecus motor et rector imprudentissimus; nec esset omnium causa, cum non conferret nobis intelligentiam qua careret.

Item, in tantum ens est cognoscitivum, in quantum est immateriale seu elevatum supra conditiones materiae². Atqui Deus est in summo immaterialitatis, utpote actus purus³. Ergo. — Prob. maior. Cognitio fit in quantum cognoscens habet in se formam cogniti, retinendo propriam. Atqui quod aliquid habeat in se formam alterius retinendo propriam, provenit ex immaterialitate et elevatione supra conditiones materiae. Ergo. — Probatur minor. Quod aliquid in se habeat propriam et aliorum formas, provenit ex eius amplitudine et illimitatione; quo quid enim plura complectitur, eo magis est amplum et illimitatum. Atqui illa amplitudo et illimitatio provenit ab immaterialitate; est enim materia quae formam limitat et impedit ne communicetur ad aliud subiectum in eadem ratione individuali, quod est facere suam tantum. Ergo. Unde maior vel minor facultas cognoscendi distribuitur secundum maiorem vel minorem immaterialitatem, maiorem vel minorem elevationem supra conditiones materiae: ut patet in omnibus cognoscitivis.

Suppono 2° intellectionem et intellectum in Deo esse unum et idem absque virtuali distinctione; quia ea tantum distinguuntur in Deo virtualiter, quae aequivalent pluribus creatis ex obiecto formali distinctis et ad diversas lineas pertinentibus. Atqui intellectus et actualis intellectio pertinent ad eamdem lineam et versantur circa idem obiectum formale. Ergo.

Dico 1°: Datur in Deo scientia proprie dicta. Est communis contra Vasques.

[Probatur 1° hac profundissima et evidenti ratione ab Angelico allata hic, q. 14, a. 1, o: « In Deo est perfectissime scientia. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod cognoscentia a non cognoscentibus in hoc distinguuntur, quia non cognoscentia nihil habent nisi formam suam tantum; sed cognoscens natum est habere formam etiam rei alterius, nam species cogniti est in cognoscente. Unde manifestum est quod natura rei non cognoscentis est magis coarctata et limitata, natura autem rerum cognoscentium habet maiorem amplitudinem et extensionem, propter quod dicit Philosophus III de anima, quod « anima est quodam modo omnia. » Coarctatio autem formae est per materiam: unde et supra diximus quod formae, secundum quod sunt magis immateriales, secundum hoc magis accedunt ad quamdam infinitatem. Patet igitur quod immaterialitas alicuius rei est ratio quod sit cognoscitiva, et secundum modum immaterialitatis est modus cognitionis. Unde in II de anima dicitur, quod plantae non cognoscunt, propter suam materialitatem. Sensus autem cognoscitivus est, quia receptivus est specierum sine materia; et intellectus adhuc magis cognoscitivus, quia magis separatus est a materia et immixtus, ut dicitur in III de anima. Unde, cum Deus sit in summo immaterialitatis, sequitur quod ipse sit in summo cognitionis. »]

Probatur 2°. Scientia proprie dicta nihil aliud est quam cognitio certa et evidens rerum per causas⁴. Atqui Deus cognoscit certo et evidenter res per causas; cognoscit enim eas omni modo quo sunt cognoscibiles, sunt autem cognoscibiles per suas causas. Ergo.

Dico 2°: Scientia in Deo est eius attributum.

Probatur. Attributum est ratio absoluta formaliter in Deo existens, et ad naturam divinam iam constitutam consequens, eamque ad diversam lineam trahens: ut patet ex dictis de attributis. Atqui talis est scientia in Deo. — Et primo constat ex prima conclusione, quod sit ratio absoluta formaliter in Deo existens. — Probatur quoad reliquas particulas. Intelligere divinum, ut constitutivum Dei, respicit essentiam divinam absolute et praecise ut intelligibilem; intelligere, ut scientificum, respicit essentiam divinam determinato modo, scilicet sub ratione causae. Ergo sequitur ad naturam iam constitutam, et ratione diversi obiecti trahit ad diversam lineam.

Dices: Intelligere divinum, ut constitutivum naturae divinae, est scientificum. Ergo scientia non est Dei attributum, sed ipsa divina essentia. — Probatur antecedens. Intelligere divinum, ut constitutivum naturae divinae, attingit illam ut rationem attributorum et causam creaturarum; cum enim sit infinitum et comprehensivum, cognoscit naturam divinam omni modo quo est cognoscibilis. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad probationem, dist. ant. Intelligere divinum, ut constitutivum naturae divinae, respicit illam ut radicem attributorum, tanquam rationem quae attingitur, conc. ant.; tanquam rationem sub qua ipsa attributa attinguntur, nego ant. Sic enim attingitur a scientia, et hoc sufficit, ut intelligere constitutivum et intelligere scientificum virtualiter distinguantur. Sic scientia in Deo attingit rationem agibilium et factibilium, ut rationem quae; sed, quia prudentia attingit rationem agibilium et ars rationem factibilium, ut rationem sub qua, ideo prudentia et ars a scientia virtualiter distinguuntur.