Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

§ I. — Praenotanda et variae sententiae.

Cum praedestinatio includat actum voluntatis, ut dictum est, sic inquirenda est ratio praedestinationis, sicut inquiritur ratio divinae voluntatis. Imo, proprie loquendo, hic non agitur de ipsa praedestinatione formaliter sumpta pro actu imperii, sed de ipsa intentione et electione qua Deus unum prae alio dilectum vult efficaciter ad gloriam perducere. Electio itaque non sumitur stricte prout est mediorum, sed late prout est personarum in finem¹.

Pelagiani, cum ponerent liberum arbitrium sibi sufficere ad bene operandum, dicebant merita propriis viribus comparata esse causam praedestinationis. Damnati sunt in Conciliis Palaestino, Milevitano et Arausicano.

Semi-Pelagiani qui, contra Pelagianos, agnoscebant, nos non posse propriis viribus absque gratia Dei bona opera facere, contendebant tamen initium et praeparationem ad illa, ut pium credulitatis affectum, desiderium, petitionem auxilii, quae inter bona opera non recensebant, esse a nobis: sicut, inquiebant, licet infirmus non possit sibi comparare medicinam et sanitatem, potest tamen desiderare et petere medicum. Dicebant ergo, Deum decrevisse dare gratiam iis quos praeviderat se ad illam his initialibus operibus praeparaturos, et gloriam iis quos praeviderat in accepta gratia propria libertate, sine dono speciali, perseveraturos usque in finem. Quantum autem ad parvulos praemature morientes, in quibus haec initia non habentur, dicebant Deum eos praedestinasse vel reprobasse ex praevisione bonorum vel malorum operum quae facerent, si viverent. Hic error fuit proscriptus in concil. Arausic. II.

Quidam recentiores docent, praedestinationem esse ex praevisis meritis gratiae; sed non uno modo eam explicant. Quidam dicunt, Deum aequali voluntate generali velle omnes salvos fieri, et omnibus indiscriminatim gratias sufficientes permissas libero arbitrio offerre; praescire autem per scientiam mediam qui illa gratia oblata sint ex innata libertate bene usuri et in ea perseveraturi, et eos prae aliis ad gloriam assumere: ita ut in illo signo praeparationis mediorum ad salutem, non magis diligat praedestinatos quam reprobos, nec illos ab istis discernat; sed hanc discretionem expectet faciendam per liberum arbitrium, qua praevisa, gloriam decernit iis qui se discernunt, relictis aliis. Et sic, iuxta hanc sententiam, praedestinatio ad gratiam communem praedestinatis et reprobis est gratuita; praedestinatio vero ad gloriam est ex praevisis meritis, scilicet ex praeviso bono usu gratiae. Ita Lessius, Molina, Becanus et plures ex eadem Societate.

Alii etiam scientiae mediae defensores, posita voluntate generali in Deo salvandi omnes et praeparatione auxiliorum sufficientium ad illam salutem consequendam, dicunt, Deum per scientiam mediam praescire quomodo quisque iis uteretur, si in his vel illis circumstantiis poneretur: qua praescientia conditionali posita, ex omnibus quos voluntate generali ad salutem ordinat, aliquos speciali dilectione et misericordia seligit, quos statuit ponere in his circumstantiis in quibus praevidit eos bene usuros gratia et in ea perseveraturos, iisque salutem decernit; alios autem statuit ponere in his circumstantiis in quibus praevidit eos non bene usuros gratia, sicque eos negative reprobat. Unde haec electio et discretio salvandorum a reprobis, est ex gratuita Dei voluntate. Sed, quia in salute duo sunt connexa, nempe gratia seu merita, et gloria, dicunt Deum prius decrevisse gratiam seu merita, et eorum intuitu gloriam: sicque praedestinationem ad gratiam propriam electis et reipsa salvantem, eo scilicet modo quo potest esse salvans in principiis scientiae mediae, esse gratuitam; praedestinationem autem ad gloriam esse ex praevisis meritis gratiae. Ita Congruistae communiter.

Hic duplex modus explicandi praedestinationem ex praevisis meritis, iudicio nostro, est diligenter distinguendus, quod cum plures omittant, multa inutilia et confusa proferunt. Secundus namque modus concedit aliquid quod intendunt defensores praedestinationis gratuitae, scilicet electionem salvandorum, quae est ipsa discretio praedestinatorum a reprobis, esse ex gratuita Dei voluntate, et non ex praeviso creaturae merito; quod negat primus modus. Attamen secundus iste modus non in hoc solum peccat, ut minus attente dixit doctissimus noster Goudin, quod dicat Deum ordine praepostero prius velle media quam finem, sed et in hoc potissimum quod merita quorum intuitu dicit fieri praedestinationem ad gloriam, non sint data a Deo vi potentissima suae gratiae, sed orta ex fundo liberi arbitrii, quod sub auxilio indifferenti se proprio nutu determinat ad bonum; sicque semper manet, praedestinationem ad gloriam supponere aliquid ex parte nostra, ratione cuius fiat, totamque Dei misericordiam erga electos in hoc solo sitam esse, quod statuat eos ponere in circumstantiis congruis. Hic porro modus defendendi praedestinationem gratuitam, de quo sibi perperam gratulantur quidam Societatis theologi, toto coelo differt a modo quo eam defendunt SS. Aug. et Thomas, et communius theologi.

Ultima ergo sententia, quam dicimus esse SS. Aug. et Thomae, Scripturae sacrae conformiorem, communioremque in scholis, propugnat praedestinationem ex omni parte gratuitam, dicitque Deum ex omnibus quos voluntate antecedente vult salvos fieri, et quibus auxilia sufficientia praeparat, quosdam ex pura misericordia specialius dilectos assumere seu eligere ad gloriam, et inde ipsis praeparare auxilia per se efficacia quibus illam assequantur. Hanc autem sententiam adstruemus impugnando utrumque modum dicendi Patrum Societatis in duobus §§ sequentibus.

§ II. — Praedestinatio gratuita asseritur contra sententiam Lessii et Molinae.

Effectus praedestinationis potest dupliciter considerari²: 1° in particulari seu inadaequate, et sic nihil prohibet unum effectum esse causam seu rationem alterius, de quo § sequenti; 2° in communi seu adaequate, pro tota congerie beneficiorum quibus Deus aliquos prae aliis efficaciter dirigit et ordinat ad vitam aeternam, etiam ipsa vita aeterna comprehensa, et de praedestinatione sic adaequate sumpta quaerimus hic: utrum habeat aliquam rationem seu causam ex parte nostra, ut volunt Lessius et Molina; an e contra, sit pure gratuita, ut volunt alii. Pro cuius resolutione,

Dico: Praedestinatio sumpta pro intentione seu proposito quod habet Deus aliquos prae aliis efficaciter perducendi ad salutem, nullam ex parte nostra rationem habet, sed est ex mera Dei misericordia et voluntate eius gratuita³.

Non distinguimus hic, ut vides, inter praedestinationem ad gratiam reipsa salvantem seu discretivam, et praedestinationem ad gloriam, utra sit prior: id seq. § discutiemus; sed dicimus, Deum ex omnibus quos voluntate generali vult salvos fieri, et quibus praeparat auxilia sufficientia, aliquos prae aliis elegisse efficaciter perducendos ad salutem, non quia praevidit eos auxiliis sufficientibus et indifferentibus omnibus tam reprobis quam electis aequaliter praeparatis ex sua innata libertate bene usuros, et in bono perseveraturos, sed ex gratuita voluntate et misericordia qua illos prae aliis prosequitur.

Prob. 1° ex Script. Apostolus, ad Ephesios, I, 3-6 et 11, dicit: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Iesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in coelestibus in Christo; sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu eius in charitate. Qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Iesum Christum in ipsum, secundum propositum voluntatis suae, in laudem gloriae gratiae suae... In quo etiam et nos sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum eius, qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. Ex quibus habes: 1° Deum non nos elegisse quia futuri eramus sancti, aut quia praevidit nos fore sanctos, sed ut essemus sancti; 2° nos elegisse secundum propositum voluntatis suae, id est gratuita voluntate, ut gratiam suam commendaret; et ideo sorte, respectu nostri, quia nulla in nobis huius electionis erat ratio. Quae reponunt adversarii modo dissolvam. Vide insuper cap. II eiusdem Epist. Item ad Tit., III, et plures alibi.

Sed prae ceteris illustre est testimonium eiusdem Apostoli ad Rom., cap. VIII, IX et XI, ubi ex proposito agens de praedestinatione gratuita, eam explicat, probat et contra impugnantes defendit. Imprimis cap. VIII, 28, eam definit propositum Dei; cap. IX, 11, propositum secundum electionem; cap. XI, 5, secundum electionem gratiae, id est gratuitam, ut etiam immediate subiungit, 6: Si autem gratia, iam non ex operibus: alioquin gratia iam non est gratia. Deinde varias eius dotes explicat, scilicet, cap. VIII, 28, quod vocatis secundum propositum omnia cooperantur in bonum. Item, eod. cap., 30, quod ex illo proposito profluat vocatio, iustificatio et glorificatio: Quos praedestinavit, inquit, hos et vocavit, etc. Tandem, eodem capite, 31, huius propositi efficaciam repetit ex omnipotentia Dei: Si Deus, pro nobis, quis contra nos?

Tum cap. IX, quaerens cur tam pauci ex Iudaeis in Christum crederent, cum tamen ad Iudaeos, scilicet filios Abrahae, factae sint repromissiones salutis, respondet, non omnes carnales filios Abrahae in aeternis Dei consiliis fuisse filios promissionis, seu praedestinatos, sed aliquos tantum prae aliis gratis electos. Hanc autem gratuitam praedestinationem multis probat, sed praesertim, 1° exemplo Iacob et Esaü, qui cum ex eisdem parentibus et eodem concubitu nati essent, non ex operibus, sed ex gratia vocantis minor est electus, maior derelictus: Cum enim nondum nati fuissent, inquit, aut aliquid boni egissent aut mali (ut secundum electionem propositum Dei maneret), non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei: Quia maior serviet minori, sicut scriptum est: Iacob dilexi, Esaü autem odio habui; 2° Ipsius Dei testimonio, qui dixit Moysi: Miserebor cuius miserebor, et misericordiam praestabo cuius miserebor. Ex quo infert: Igitur, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. 3° Idem probat principio irrefragabili; quia scilicet nullus potest dare prior aliquid Deo, ratione cuius Deus moveatur ad ipsum eligendum, sed omne quod habet a Deo, accipit: Quis, inquit, cap. XI, 35 et 36, prior dedit illi, et retribuetur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Enim vero non alia ratione Pelagiani, Semi-Pelagiani et scriptores catholici contra quos hic agimus, negant praedestinationem gratuitam, quam quia volunt aliquid esse ex nobis quod moveat Deum ad aliquos prae aliis praedestinandos: Pelagiani, bonum opus; Semi-Pelagiani, initium boni operis; scriptores catholici, bonum usum gratiae. Si enim haec omnia sint a Deo, Deus illa non expectat, nec ab iis pendet ut aliquos prae aliis eligat; sed, e contra, ea aliquibus prae aliis dat, quia illos praeelegit. Atqui haec omnia, iuxta Apostolum, sunt a Deo: Quis enim prior dedit illi? etc. Et I Cor., IV, 7: Quid habes quod non accepisti?

Sed nec satis. Praecipua argumenta quae obiici possunt et solent adversus praedestinationem gratuitam sibi obiicit et solvit Apostolus cap. IX: primum, iniquitatem esse apud Deum, si ante praevisa merita unum assumat, alium relinquat; secundum, locum excusationis relinqui iis qui pereunt, nempe non sua culpa, sed Dei voluntate, cui nemo resistit, ad peccatum et perditionem compelli. Primo sic argutantem ut insolentem castigat: O homo! tu quis es qui respondeas Deo? Deinde ad primum respondet exemplo figuli, qui, sicut non est ideo iniustus, licet ex eadem luti massa faciat aliud vas in honorem, aliud in contumeliam, ita nec Deus, in cuius manu sumus, ut lutum in manu figuli, iuxta Ecclesiasticum, cap. XXXIII, 13, licet aliquos gratis assumat, aliis suae vili conditioni relictis. Ad secundum respondet, nullum locum excusationis relinqui iis qui peccant et pereunt; quia Deus illos non impellit ad peccatum, sed permittit tantum, et patienter sustinet peccatores, tanquam vasa irae, ad commendationem suae iustitiae et utilitatem electorum. Merito igitur omnia concludit, cap. XI, 33 et 34, clamando: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius! Quis enim cognovit sensum Domini? Aut quis consiliarius eius fuit?

His apertissimis Apostoli testimoniis varie occurrunt adversarii; at infundate prorsus.

Respondent praecipue Genes., XXV, 22 seqq. et Malach., I, 2 seqq., unde Apostolus exemplum Iacob et Esaü desumpsit, illud non intelligi de personis Iacob et Esaü, sed de duobus populis, scilicet Israelitarum et Idumaeorum ex ipsis orituris, neque de electione ad vitam aeternam, sed ad beneficia huius vitae.

Contra. Non disputamus hic de sensu quem ista verba habent in veteri Testamento, sed quem habent in Epistola Apostoli. Certum est autem Apostolum ea exponere spiritualiter de rebus aeternis et mysteriis regni coelorum, atque per Iacob intellexisse praedestinatos, seu ipsum proposuisse ut typum praedestinatorum, Esaü ut typum reproborum: ita ut, sicut Iacob fuit electus gratuito ante praevisa merita ad regnum temporale, ita et praedestinati ad regnum coeleste; et sicut Esaü ante praevisa demerita fuit negative reprobatus a regno temporali, sic reprobi a regno coelesti. Et quamvis ex mystico sensu Scripturae non soleat erui solidum argumentum, secus tamen, si iste mysticus sensus in ipsa Scriptura exponitur et admittitur; tunc enim mysticus sensus libri expositi fit litteralis libri exponentis.

Prob. ex Aug. Iuxta S. Aug., de Dono persev., c. 14, n. 35, Enchirid., c. 100, n. 26, et alibi, «praedestinatio est praescientia et praeparatio beneficiorum,» non qualiumcumque, non mere sufficientium, sed efficacium, scilicet «quibus certissime liberantur quicumque liberantur.» Consequenter nomine praedestinationis non intelligit praedestinationem ad aliquam gratiam versatilem communem electis et reprobis, quam quisque suo nutu efficacem vel inefficacem reddat, sed praedestinationem ad gratiam efficacem discretivam electorum a reprobis et reipsa salvantem. Atqui perpetuo docet hanc praedestinationem esse gratuitam, et non ex merito aut quovis alio ex parte praedestinati praeviso, quin e contra omnia merita quibus electi gloriam merentur, praecipue perseverantiam finalem, illis ex illa aeterna praedestinatione conferri. Ergo. — Maior est definitio praedestinationis ab ipso Aug. tradita. — Minorem vero tam constanter et evidenter ubique, praesertim lib. de Correp. et Grat., de Dono persev. et de Praedest. sanctor., docet, ut nullus nisi voluntarie caecus non viderit. Ex innumeris haec pauca decerpo. Lib. de Correp. et Grat., cap. 7, n. 13, sic habet: «Quicumque ab illa originali damnatione ista divinae gratiae largitate discreti sunt, non est dubium quod et procuratur eis audiendum Evangelium; et cum audiunt, credunt, et in fide quae per dilectionem operatur usque in finem perseverant; et si quando exorbitant, correpti emendantur, et quidam eorum, etsi ab hominibus non corripiantur, in viam quam reliquerant redeunt, et nonnulli, accepta gratia in qualibet aetate, periculis huius vitae mortis celeritate subtrahuntur. Haec enim omnia operatur in eis qui vasa misericordiae opera«tus est eos, qui et elegit eos in Filio suo ante constitutionem mundi per electionem gratiae.» Ex quibus patenter vides, iuxta Augustinum, praedestinationem qua Deus vult aliquem prae alio salvare, non tantum non supponere aliquid ex parte praedestinati, sed, e contra, ipsam esse causam omnium quae ipsum ducunt ad salutem. Lib. de Dono persev., cap. 9, n. 21: «Ex duobus parvulis, inquit, originali peccato pariter obstrictis, cur iste assumatur, ille relinquatur; et ex duobus aetate iam grandibus impiis, cur iste ita vocetur, ille non ita vocetur, inscrutabilia sunt iudicia Dei.» Et cap. 28 Soliloq.⁴: «Mundas autem de nobis filiis hominum eos in quibus tibi complacuit habitare: quos ab inaccessibilibus profundis secretis iudiciorum incomprehensibilium sapientiae tuae, semper iustorum, licet occultorum, sine eorum meritis praedestinasti ante mundum, vocasti de mundo, et magnificas eos post mundum. Non omnibus autem hoc facis: quod admirantur tabescentes omnes sapientes terrae.» Plura videantur Epist⁵. 105, 106, 157; serm. 11 de verbis Apost.⁶; totis fere libris de Correp. et Grat., de Praedest. sanctor. et de Dono persev. Hanc autem praedestinationem gratuitam defendit S. Doctor, non ut opinionem propriam, sed ut dogma fidei; unde de Dono persev., cap. 19, n. 48, dicit: «Hoc scio, neminem contra istam praedestinationem, quam secundum Scripturas sanctas defendimus, nisi errando disputare potuisse.»

S. Augustinum secuti sunt alii Patres, Fulgentius, Prosper, S. Gregorius, S. Bernardus, Isidorus, Beda, Anselmus, Hugo a S. Victore et Magister Sententiarum. Quantum ad D. Thomam, non est dubitandi locus, cum et conclusio nostra et rationes quas § seq. proferemus sint ex ipso, et insuper eodem a. 5, ad 3, formalissimis terminis dicat: «Quare hos elegit in gloriam et alios reprobavit, non habet rationem nisi divinam voluntatem.» Vide item q. 6. de Verit., a. 2; III Contra gent., cap. ultimo; in I Sent., dist. 41; in cap. IX Rom., lect. 2 et 3; in cap. I ad Ephes., lect. 4, et alibi.

Haec vero conclusio iterum et efficacius probabitur ex his quae dicturi sumus pro sequenti conclusione. Si namque constet, ut probabimus, Deum in negotio praedestinationis primum incipere ab intentione dandi gloriam, deinde vi huius intentionis velle dare gratiam et inde procedentia merita, tanquam media necessaria ad obtinendam gloriam; certo certius constabit, nulla prorsus merita, seu nullum bonum usum gratiae, esse causam seu rationem motivam praedestinationis ad gloriam, sed eius effectum. Sit itaque

§ III. — Praedestinatio gratuita asseritur contra sententiam Congruistarum.

Congruistae communiter, ut notavimus § I, dicunt quod, cum praedestinatio adaequate sumpta duo importet, nempe gratiam et gloriam, Deus praedestinando incipiat ab intentione dandi gratiam, specialem scilicet et electis propriam, deinde propter merita ex ea gratia speciali procedentia decernere gloriam; ita ut praedestinatio ad gratiam electis propriam et reipsa salvantem sit gratuita, praedestinatio autem ad gloriam sit ex praevisis meritis.

Si hic ageretur dumtaxat de ordine qui intercedit inter praedestinationem ad gratiam seu merita et praedestinationem ad gloriam, et ab eis qui volunt praedestinationem ad merita esse priorem concederetur, quod ista merita sint a Deo per gratiam vi sua efficacem, et non a libero arbitrio sub gratia versatili et concursu indifferenti, levis momenti foret haec quaestio, et in hoc solum peccarent Congruistae, quod ordine praepostero ponerent electionem mediorum ante intentionem finis. At, cum defendant praedestinationem dicto sensu gratuitam secundum systema scientiae mediae, eatenus volunt esse gratuitam, quatenus Deus gratuito decernit ponere praedestinatum in iis circumstantiis in quibus praevidit per scientiam mediam eum gratiae versatili ex sua libertate consensurum, quo praeviso consensu perseverante, illi decernit gloriam: ita ut, iuxta hunc modum explicandi praedestinationem gratuitam, retenta scientia media, praedestinatio ad gloriam in se sit etiam ex praeviso consensu libero seu bono usu gratiae non procedente a gratia, sed a libero arbitrio sub gratia concomitante. Dumque dicunt, Deum praedestinare ad gloriam ex praevisis meritis gratiae, non intelligunt merita quae gratia vi sua efficaciter conferat, operando ipsum consensum gratiae, id enim excidium libertatis reputant; sed merita orta ex fundo libertatis creatae, quae, auxilio sibi oblato indifferenter ad utrumlibet, pro nutu se determinat ad bonum. Unde in eodem ferme luto haerent cum puris Molinistis, et quia omnia fere argumenta quae contra Molinam et Lessium protulimus eludunt, ea interpretando de praedestinatione ad gloriam in semine, hoc est de praedestinatione ad gratiam specialem quae est semen gloriae, seu de illa voluntate gratuita dandi aliquibus gratiam congruam, suscipimus hic probandum praedestinationem ad gloriam in se esse priorem hac praedestinatione ad gratiam; sicque praedestinationem ad gloriam in se non esse ex ullis prorsus meritis praevisis, sed haec esse illius effectus. Unde

Dico: In decreto gratuitae praedestinationis prior est praedestinatio ad gloriam in se, quam ad gratiam seu merita⁷. Consequenter praedestinatio ad gloriam in se est mere gratuita.

Prob. ratione fundamentali. Quicumque prudenter et ordinate agit, prius intendit finem quam media. Atqui Deus prudenter et ordinate agit, et merita sunt media, gloria est finis. Ergo prius intendit gloriam quam merita.

Quamvis non me lateat adversarios huic brevi et ineluctabili argumento innumeras prope excogitasse responsiones, non video tamen quae eius propositio possit cum aliquo fundamento negari. — Major ipso solo lumine naturali innotescit. Media enim non appetuntur propter se, alias non forent media, sed finis; sed appetuntur propter finem, et ex amore finis. Ergo prius debet amari finis. Insuper, qui vult media, vel illa vult propter aliquem finem, vel non: si primum, ergo prius vult finem; si secundum, ergo ex casu et fortuito agit, nesciens propter quid agat, quod repugnat prudenter operanti. Tandem est commune axioma theologorum et philosophorum, quod «finis sit primum in intentione et ultimum in executione.» — Minor non est minus certa. Quoad primam partem, Deum scilicet prudenter et ordinate agere, ea certitudine certa est qua certum est esse Deum. Quoad secundam partem, scilicet merita esse media et gloriam finem, est pariter certa: 1° ratione; quia merita non quaeruntur propter se, sed propter praemium, quod est merces meritorum, et ultimum, quo adepto, cessant merita; 2° ex definitione Ecclesiae in concil. Trid., sess. VI, cap. 7, ubi dicitur quod «finalis causa nostrae iustificationis est gloria Dei et Christi, et vita aeterna.» Ergo vita aeterna exercet, respectu gratiae et meritorum, causalitatem causae finalis; merita vero pertinent ad hanc viam qua tendimus ad illam vitam aeternam, ut ad ultimum finem. Ergo merita sunt media quibus tendimus ad gloriam, ut ad finem. Haec ita aperta sunt, ut iis qui vel rationis diluculum attigerunt, vel primis religionis rudimentis sunt imbuti, sint pervia. Videamus tamen ad quas et quantas evasiones confugiant adversarii, ut hoc brevi laqueo se extricent.

Respondet 1° Tournelius hic, § Solv. obj. ex rationibus, negando absolute maiorem propositionem argumenti, scilicet. «Quicumque prudenter et ordinate agit, prius intendit finem quam media.» At, quo fundamento? Auribus audite: «Patet, inquit, falsitas huius principii exemplo praedestinationis angelorum, quam multi ex iis qui nobis hic dissentiunt,» scilicet Iansenistae, «censent factam esse ex praevisis meritis.»

Sed contra: 1° Imprimis haec responsio nos non tangit, qui sustinemus praedestinationem angelorum non esse minus gratuitam, quam hominum in natura lapsa. Unde doctor Parisiensis debuisset negare maiorem in principiis Iansenii dumtaxat, et non absolute. 2° Fatente Tournelio, praedestinatio ex praevisis meritis, et istud principium: «Qui prudenter agit, prius intendit finem quam media,» non se compatiuntur. Quid autem in pari casu dictat recta ratio? retinendum esse quod magis certum est, et dimittendum quod est minus certum. Porro, nemo sanae mentis, ut puto, negabit praedestinationem ex praevisis meritis, quam ipse Tournelius agnoscit esse impugnatam a plurimis et celeberrimis doctoribus, esse minus certam, quam certum sit laudatum principium, utpote axioma communiter receptum, totius generis humani experientia probatum, primis rationis principiis innixum, ut probavimus, a D. Thoma assertum, et a nullo adversariorum quem sciam, excepto Tournelio, absolute negatum, sed vel distinctum vel explicatum. Ergo dimittenda est praedestinatio ex praevisis meritis, et retinendum praefatum principium. 3° Iansenius negavit hoc principium. Esto. Ideone negandum? An potior est doctori Moliniano Iansenius negans, quam doctor Angelicus diserte asserens, hic q. 23, a. 4, o: «Non praecipitur aliquid ordinandum in finem, nisi praeexistente voluntate finis?» Huic ergo responsioni non satis fidens Tournelius,

Respondet 2° permittendo laudatum principium sub duplici restrictione seu conditione: prima, quod finis habeat tantum rationem finis, et non praemii aut mercedis; secunda, quod intendatur absolute et efficaciter, et non conditionate et inefficaciter. Deus autem, inquit, non praedestinat homines ad gloriam sub una ratione finis, sed etiam sub ratione praemii et mercedis; neque illam intendit absolute et efficaciter, sed inefficaciter et conditionate, si nempe velint homines bene uti auxilio gratiae: unde non sequitur quod prius intendat finem seu gloriam, quam merita.

Contra primum. Gloria, etiam ut praemium et corona, se habet ad merita sicut finis ad media; merita enim nobis praeparantur et conferuntur ut per illa, tanquam per media, obtineamus gloriam ut coronam et praemium tanquam ultimum finem iustificationis nostrae, secundum Trident. cit. Atqui, permittente Tournelio et concedentibus omnibus, finis, ut finis, prius intenditur quam merita. Palpa subterfugium doctoris Sorbonici in exemplo familiari. Qui stat in agone, intendit bravium ut praemium et coronam; et tamen illud prius intendit quam certamen, nec nisi ex amore bravii se certamini accingit, ea scilicet ratione, quod bravium sit finis, et certamen medium. Finis autem prius intenditur quam medium. Item voluntas antecedens in Deo salutis omnium, est salutis ut praemii et coronae, et tamen prius sic intenditur quam merita; haec enim voluntas antecedens, ut concedunt adversarii, non est ex praevisis meritis.

Contra secundum. Praedestinatio, secundum definitionem Augustini, quam acceptat Tournelius, est «praescientia et praeparatio beneficiorum,» non qualiumcumque, sed «quibus certissime liberantur quicumque liberantur,» hoc est, efficaciter et certo perducentium ad gloriam. Atqui fieri non potest quod Deus velit adhibere media absolute efficacia ad consequendam gloriam, nisi ipsam gloriam absolute et efficaciter velit. Ergo Deus voluntate praedestinativa intendit gloriam non inefficaciter et conditionate, sed efficaciter et absolute. — Prob. min. 1° Ab absurdo. Is haberetur, non dico imprudens, sed pene stultus, qui adhiberet media quae sciret certo efficacia ad aliquem finem consequendum, et eum finem non vellet efficaciter et absolute. Patet in illo qui applicaret ignem stupae, et non vellet efficaciter comburi stupam. Prob. 2° ratione. Intentio finis est causa electionis mediorum. Ergo electio mediorum efficacium supponit intentionem efficacem finis. Alioquin non servaretur proportio inter causam et effectum, sed effectus superaret virtutem causae.

Ad haec, duo reponit doctor Parisiensis: 1° Negat hoc principium, scilicet quod electio mediorum certo et efficaciter conducentium ad finem, supponat intentionem efficacem finis. Rationem negati attende: quia, inquit, «multis reprobis nonnulla interdum efficaciora auxilia gratiae conferuntur quam electis, si unam excipias finalem perseverantiam; nec tamen Deus erga illos reprobos efficacem et absolutam habet gloriae conferendae intentionem.» Quis non miretur hanc decretoriam argumenti refutationem? Argumentum est de auxiliis certo et efficaciter conducentibus ad gloriam, proinde perseverantiam finalem includentibus. Responsio est de auxiliis efficacibus ad aliquos actus, sed perseverantiam finalem non includentibus, nec certo et efficaciter ad gloriam perducentibus: nos de cepis, ille de alliis. Me sane taedet (sit dictum absque iniuria), his confutandis immorari, cum aliquos non taedeat ista mirari.

2° Admittit proxime laudatum principium, si agatur de electione auxilii per se efficacis independenter a consensu voluntatis, secus negat.

Contra 1° subsumo: Atqui auxilia quae Deus praeparat praedestinatis, esse per se efficacia, independenter a consensu voluntatis, late iam probavimus contra Tournelium, et alibi iterum probabimus. Quod autem opponit, esse de fide, quaecumque supponatur gratiae vis et efficacia, voluntatem posse semper dissentire, quod ad nauseam ubique repetit, quasi ullus Catholicus id unquam absolute negaverit, est prorsus futile. Concedimus namque, cuilibet gratiae voluntatem posse dissentire potentia antecedente et in sensu diviso, non potentia consequente et in sensu composito: concedimus, inquam, posse vere dissentire; sed et scimus Deum, qui magis habet in sua potestate voluntates hominum, quam ipsi suas, posse efficere ut reipsa non dissentiat, sicque quod haec dissentiendi potentia non officiat efficaciae gratiae.

2° Abstrahamus tantillum, an haec auxilia praedestinatis praeparata sint ex se efficacia, an ex consensu voluntatis. Sic arguo: Vel Deus praescit illa esse efficacia, quovis modo sint efficacia, vel non. Hoc secundum dici non potest. Si primum dicatur, remanet vis integra argumenti: nempe esse quoddam stultitiae genus adhibere media quae scis efficacia ad assequendum aliquem finem quem non vis efficaciter assequi; absurdumque esse, effectum, qualis est electio mediorum respectu finis, superare virtutem suae causae. His omnibus puto abunde satisfactum tricis doctoris Molinistae.

Respondent 3° alii ad principium primo laudatum, neminem quidem posse intendere media efficacia, nisi ex amore efficaci finis, quando sibi ipsi intendit finem per media a sola sua voluntate dependentia; si autem alteri intendat finem per media ab eius voluntate dependentia, tunc non potest efficaciter et absolute intendere finem, sed inefficaciter et conditionate, si nempe ille ponat media. Sic, inquiunt, aliquis non potest alteri efficaciter velle praemium certaminis, nisi praevisa eius victoria, sed tantum inefficaciter et conditionate, si vincat; sic non potest quis efficaciter et absolute velle mercedem operario, nisi praeviso eius labore, sed tantum inefficaciter et conditionate, si laboret. Deus autem intendit nobis gloriam ut coronam et praemium, per merita nostra quae vult a libera nostra voluntate procedere; ad illa enim nos non cogit nec necessitat. Ergo vult tantum inefficaciter et conditionate nobis gloriam.

Sed contra. Haec responsio, quae ferme coincidit cum praecedenti, nititur falso supposito, scilicet merita nostra, quantumvis libera, non esse in manu et potestate Dei; quod est omnino falsum. Deus enim, iuxta Scripturam, operatur omnia; operatur velle et perficere; in ipso vivimus, movemur et sumus; ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Et iuxta Aug., «habet humanorum cordium quo placeret inclinandorum omnipotentissimam potestatem... Magis habet in potestate sua voluntates hominum, quam ipsi suas,» de Correp. et Grat., cap. 13. Et «dum merita nostra coronat, sua dona coronat,» serm. 333⁸, n. 5; lib. de Gratia et Libero arbit., cap. 6, n. 15. Nec ideo nos cogit aut necessitat, sed, iuxta eumdem Aug., lib. I cont. duas epist. Pelagian., cap. 19, n. 37, omnipotentia sua «facit ex nolentibus volentes, ex repugnantibus consentientes;» et lib. de Grat. et Lib. arbit. cap. 16, n. 32: «Facit ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati.» Quo posito, sic argumentum retorqueo: Nemo potest eligere media efficacia ad finem consequendum, quando haec media sunt in eius manu et potestate, quin prius intendat efficaciter finem. Atqui merita nostra, quae sunt media ad gloriam, sunt in manu et potestate Dei. Ergo Deus non potest intendere nobis merita efficacia ad gloriam, nisi prius intendat efficaciter gloriam. Exempla autem allata deficiunt in hoc, quod non sit in potestate proponentis praemium aut mercedem, dare certanti industriam et victoriam, et operario voluntatem laborandi, vires et laborem.

Respondet 4° Deum velle merita, non propter gloriam dandam electis, sed propter propriam suam gloriam; omnia enim propter semetipsum operatus est Dominus, Prov., XVI, 4.

Sed contra. Dicit Apostolus, II Tim., IV, 8: Reposita est mihi corona iustitiae. Ergo meritorum finis. Et concil. Trid., sess. VI, cap. 7, reponit gloriam nostram inter fines iustificationis nostrae, ut dictum est. Licet ergo gloria Dei sit generalis finis omnium suorum operum, sunt tamen alii fines particulares; vult enim, inquit S. Thomas⁹, ea quae sunt ad finem ordinari ad finem. Vult ergo hoc esse propter hoc, scilicet merita propter gloriam, tanquam media propter finem particularem.

Respondent 5° verum esse assertum principium, scilicet finem prius intendi quam media, in his qui ordine quodam per plures actus volunt finem et media; Deum autem ea velle simul uno simplici actu.

Sed contra. Haec responsio non solvit, sed fugit difficultatem. Difficultas namque procedit in hypothesi quod Deus velit finem et media secundum ordinem prioris et posterioris, non ex parte sui actus, sed ex parte rerum volitarum, quae hunc ordinem prioris et posterioris inter se habent. Ex quo habemus fundamentum concipiendi, Deum velle unum prius altero, eiusque ideo actum realiter simplicem et unum esse virtualiter multiplicem. Quod si id negaretur in hac materia praedestinationis, deberet negari in omnibus aliis, contra communem sensum theologorum et Patrum, imo et Scripturae, quae in pluribus locis explicari non poterit absque hac virtuali distinctione ex parte actus divini, ut illud Iudith, IX, 4 : Tu enim fecisti priora, et illa post illa cogitasti : et hoc factum est quod ipse voluisti.

Respondent 6° saepe laudatum principium esse verum ubi agitur de mediis physicis quae propria virtute finem assequuntur ; secus de mediis moralibus, ut sunt merita, quae propria virtute finem non assequuntur, sed mediante alio quem movent ad conferendum finem.

Sed contra. Sive media sint physica, sive moralia, hoc ipso quo sunt certo efficacia, sive propria sive aliena virtute, fieri non potest quod efficaciter intendantur, nisi ex amore efficaci finis. Merita autem sunt media certo efficacia ad obtinendam gloriam, iuxta definitionem praedestinationis datam ab Aug. et illud Apostoli, II Tim., IV, 8 : Reposita est mihi corona iustitiae quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex.