Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Suppono 1° Deum ab aeterno praedefinivisse omnes actus nostros liberos, non solum virtualiter et mediate, decernendo exhibere concursum ad illos, ut volunt Molina et Lessius, sed immediate in se ipsis¹, aliter tamen et aliter bonos et malos: bonos positive quoad entitatem et bonitatem, malos positive quoad entitatem, permissive quoad malitiam, ut explicabitur infra.

Praeter Scripturas et Patres, ratio est, quia Deus nihil facit in tempore quod non praesciverit et praeordinaverit ab aeterno se facturum²; ideo enim Deus aliquid facit in tempore, quia vult, et non incipit velle in tempore. Atqui Deus omnia, etiam actus nostros liberos, facit. Isa., XXVI, 12: Omnia opera nostra operatur in nobis. Ad Philipp., II, 13: Operatur in nobis velle et perficere. Ad Rom., XI, 36: Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Ergo.

Suppono 2° decreta absoluta divinae voluntatis esse infallibilia; impium enim esset dicere quod Deus absolute voluerit et decreverit aliquid fieri, et illud non fieret.

Sed difficultas est, et haec summa, a quo repetenda sit infallibilitas et efficacia divinarum praedefinitionum seu decretorum: an a consensu voluntatis praeviso per scientiam mediam, ut volunt Molinistae; an a potentissima Dei voluntate et dominio quod habet in voluntates nostras, ut volunt communiter alii theologi.

Haec quaestio intime est connexa, imo ferme eadem cum celeberrima illa quaestione de gratia per se efficaci; quo enim modo Deus ab aeterno decernit, sic in tempore agit. Unde, si divinorum decretorum infallibilitas sit ab omnipotentissima et efficaci eius voluntate atque dominio quod habet in nostras voluntates, et non a consensu voluntatis praeviso per scientiam mediam, ita et gratia per quam exequitur in tempore quod ab aeterno decrevit. Unde quae hic dicemus pariter militant pro gratia per se efficaci.

Dico: Infallibilis efficacia divinorum decretorum circa actus nostros liberos, maxime bonos, est ab omnipotentissima Dei voluntate et supremo eius dominio quod habet in voluntates hominum, et non a consensu praeviso; seu, ut alii dicunt, divina decreta circa actus nostros liberos sunt ex se et ab intrinseco efficacia, non secundum se indifferentia. Ita omnes ferme theologi, exceptis defensoribus scientiae mediae. Licet enim non omnes eodem modo huius infallibilitatis executionem in tempore explicent, aliis pro causalitate physica, aliis pro morali, aliis pro congruitate, aliis pro delectatione, aliis pro sympathia decertantibus, omnes tamen referunt ad virtutem et efficaciam divinae voluntatis, et non ad aliquid ex parte nostra conditionate praevisum, antequam Deus id nobis dare decreverit.

Prob. ex Scriptura. 1° Esther, XIII, 9 et 11, Mardochaeus orans Deum ut convertat cor regis Assueri Iudaeis infensi, dicit: Domine Rex omnipotens, in ditione enim tua cuncta sunt posita, et non est qui possit tuae resistere voluntati, si decreveris salvare Israel.... Dominus omnium es, nec est qui resistat maiestati tuae. Et cap. XIV, 12 et 13, regina Esther sic orat: Domine Rex deorum et universae potestatis..., transfer cor illius in odium hostis nostri. Et cap. XV, 11, subiungitur: Convertitque Deus spiritum regis in mansuetudinem. Quibus verbis infallibilitas et efficacia divini decreti seu voluntatis Dei refertur evidenter ad eius omnipotentiam, et non ad consensum Assueri praevisum. Unde Aug., lib. I ad Bonif.³, c. 20 n. 38, expendens haec verba, dicit: «Cor regis.... occultissima et efficacissima potestate convertit, et transtulit ab indignatione ad lenitatem.»

2° Proverb., XXI, 1, cor regis in manu Dei comparatur divisionibus aquarum in manu hortulani: Sicut divisiones aquarum, ita cor regis in manu Domini: quocumque voluerit inclinabit illud. Eccli., XXXIII, 13 et 14, homo in manu Domini comparatur luto in manu figuli: Quasi lutum figuli in manu ipsius, plasmare illud et disponere. Omnes viae eius secundum dispositionem eius: sic homo in manu illius qui se fecit. Isa., X, 5, 15, comparatur securi, virgae, baculo in manu hominis iis utentis prout vult: quibus comparationibus manifestum fit, Deum vi suae potestatis et dominii de voluntatibus hominum disponere, non vero ab eis expectare seu supponere quid voluerint.

3° Iuxta Scripturam, Deus facit ut faciamus. Ezech., XXXVI, 27: Faciam ut in praeceptis meis ambuletis. Facit ut velimus. Ad Philip., II, 13: Operatur in nobis et velle et perficere, pro bona voluntate. Facit de nolentibus volentes, auferendo duritiam et resistentiam voluntatis, et dando obedientiam seu consensum. Ezech., XI, 19 et XXXVI, 26: Auferam a vobis cor lapideum, et dabo vobis cor carneum. Unde Aug., de Praedest. sanct., c. 8, n. 13: «Haec gratia quae occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde respuitur. Ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur.» Atqui id Deus infallibiliter praestare non potest per decretum concurrendi indifferenter ad velle vel nolle, ad consensum vel dissensum, seu per decretum quod expectet aut supponat consensum et duritiem ablatam, cum ipse et consensum det et duritiem auferat. Adde quod per decretum concurrendi Deus non decernat ut faciamus, sed nobiscum facere, cum facimus; neque ut velimus, sed nobiscum velle, cum voluerimus.

4° Iuxta Apostolum, discretio in opere salutis repetenda est ex parte Dei, et non ex parte hominis. Atqui, in systemate decretorum indifferentium, homo in opere salutis se discernit ab alio. Ergo. Hoc argumentum sat fuse deductum require § 3 de Scientia media, cum responsionibus adversariorum.

Prob. ex Aug. 1° S. Doctor, lib. de Corrept. et Gratia, cap. 14, n. 45, sic dicit: «Non est dubitandum, voluntati Dei, qui in coelo et terra omnia quaecumque voluit fecit,... humanas voluntates non posse resistere, quominus faciat ipse quod vult; quandoquidem etiam de ipsis hominum voluntatibus quod vult, cum vult facit... Sine dubio habens humanorum cordium quo placet inclinandorum omnipotentissimam potestatem.» Vides Augustinum infallibilitatem divinae voluntatis non repetere ex praescientia futuri consensus, sed ex omnipotentissima potestate ac supremo dominio quod habet in voluntates nostras.

2° Augustinus ibidem explicans quomodo Deus inclinet voluntates et de iis faciat quod vult, dicit: «Intus egit, corda tenuit, corda movit, eosque voluntatibus eorum, quas ipse in illis operatur, traxit. Si ergo cum voluerit reges in terra Deus constituere, magis habet in potestate voluntates hominum quam ipsi suas, quis alius facit ut salubris sit correptio, et fiat in correpti corde correctio?»

Duo hic dicit Augustinus: primum, Deum inclinare voluntates hominum intus operando in eis. Ergo non vi decreti indifferentis, nec per concursum simultaneum, neque per motiones morales: non vi decreti indifferentis, quia expectat aut supponit actionem voluntatis; non per concursum simultaneum, quia non operatur intus in voluntatem, sed coagit cum illa ad effectum, quando ipsa operatur; neque per motiones morales, quia motio moralis non agit intus in voluntate, sed movet tantum obiective et extrinsece per propositionem obiecti factam ab intellectu, nec magis movet quam ipsa bonitas obiecti alliciat, quae cum sit limitata, non habet cordium inclinandorum omnipotentissimam potestatem, ut loquitur Augustinus supra.

Alterum quod dicit S. Doctor, est Deum inclinare voluntates nostras, quatenus magis habet in potestate sua voluntates hominum, quam ipsi suas. Atqui ex dominio quod habet homo in voluntatem suam, se determinat efficaciter, et, quod capitale est, salva sua libertate. Ergo, a fortiori, Deus ex maiori dominio quod habet in voluntates hominum, determinat eas efficaciter, salva eorum libertate: alias quomodo haberet magis in potestate voluntates hominum, quam ipsi suas? Et hinc ruit penitus in via Augustini praecipuum et ferme unicum fundamentum sententiae oppositae, petitum ex laesione libertatis.

3° Augustinus, lib. de Gratia et Libero arbitrio, cap. 16, n. 32, explicans illa verba Apostoli: Deus est qui operatur in nobis velle et perficere, dicit: «Certum est nos velle, cum volumus; sed ille facit ut velimus bonum... Certum est nos facere, cum facimus; sed ille facit ut faciamus, praebendo vires efficacissimas voluntati... Cum dicit, faciam ut faciatis, quid aliud dicit, nisi, auferam a vobis cor lapideum, unde non faciebatis, et dabo cor carneum, unde faciatis? Et hoc quid est, nisi: auferam cor durum, unde non faciebatis, et dabo cor obediens, unde faciatis?» Deus ergo, iuxta Augustinum, non solum facit cum volumus et facimus, quod praestat per concursum simultaneum; sed facit ut velimus et faciamus, non per simplices motiones morales, quae voluntatem ipsam non immutant, sed alliciunt tantum per propositionem obiecti, sed praebendo vires efficacissimas voluntati, quibus cor durum, hoc est eius resistentia, vincitur, et cor obediens, id est ipse consensus, datur et causatur. Ergo voluntas Dei non est infallibiliter efficax ex illo consensu praeviso, sed virtute propria, si quidem vi efficacissima causat illum, et non expectat aut supponit ab alio causatum.

Prob. ex S. Thoma. S. Doctor, q. 6 de Malo, art. unico, ad 3: «Deus, inquit, movet voluntatem immutabiliter, propter efficaciam virtutis moventis, quae deficere non potest.» Quid clarius? Subiungit: «Sed propter naturam voluntatis motae, quae indifferenter se habet ad diversa, non inducitur necessitas, sed manet libertas.» Et Quodlib. 12, a. 3: «Praedestinatio habet certitudinem ex parte voluntatis divinae, cui non potest aliquid resistere.» Quid iterum expressius? Vide item 1ª 2ae, q. 112, a. 3, o; q. 10, a. 4, ad 3; 2ª 2ae, q. 24, a. 11, o, et alibi.

Insuper, constans est ubique doctrina S. Doctoris, infallibilitatem divinae voluntatis et eius conciliationem cum libertate nostra repetendam esse ex illius vi efficacissima. Sic hic q. 19, a. 8: «Cum voluntas divina, inquit, sit efficacissima, non solum sequitur quod fiant ea quae Deus vult fieri, sed et quod eo modo fiant quo Deus ea fieri vult. Vult autem quaedam fieri Deus necessario, quaedam contingenter.» Et ad 2: «Ex hoc ipso quod nihil voluntati divinae resistit, sequitur quod non solum fiant ea quae Deus vult fieri, sed quod fiant contingenter, vel necessario, quae sic fieri vult.» Et 1ª 2ae, q. 10, a. 4, ubi docet Deum non movere necessario voluntatem, quia movet unumquodque secundum suam dispositionem, obiicit sibi primo loco hoc argumentum: «Omne agens cui resisti non potest, ex necessitate movet. Sed Deo, cum sit infinitae virtutis, resisti non potest... Ergo Deus ex necessitate movet voluntatem.» En ipsum argumentum quo passim utuntur Molinistae ad probandum Deum non posse absque praeiudicio libertatis movere seu determinare voluntatem. Illi autem sic respondet S. Thomas: «Ad primum dicendum, quod voluntas divina non solum se extendit ut aliquid fiat per rem quam movet, sed ut etiam eo modo fiat quo congruit naturae ipsius. Et ideo magis repugnaret divinae motioni, si voluntas de necessitate moveretur, quod suae naturae non competit, quam si moveretur libere, prout competit suae naturae.» Similiter hic q. 22, a. 4; q. 23, a. 6; q. 83, a. 1, ad 3; III Contra gent., cap. 94; Opusc. II⁴, c. 140, et alibi.

Prob. ratione virtualiter multiplici. Absoluta et constans veritas est, omne bonum quod est in nobis, et maxime consensum nostrum in bonum opus, esse proprie a Deo volente et causante. Id probant omnes ferme authoritates tum Scripturarum, tum Conciliorum et Patrum quas hucusque protulimus; id etiam probant orationes Ecclesiae quibus a Deo petimus, non solum bonum opus, sed etiam consensum et determinationem voluntatis nostrae ad illud, seu, ut orat Ecclesia, ut rebelles ad se compellat voluntates⁵, vel, ut loquitur Augustinus lib. IV ad Bonif., c. 9, «ut fiant ex nolentibus volentes, et ex repugnantibus consentientes;» nemo enim petit ab alio, nisi id quod ab ipso est donandum seu efficiendum. Id iterum probant promissiones Dei. «Promisit enim, inquit Aug., de Praedest. sanctor., cap. 10, n. 19, quod ipse facturus fuerat, non quod homines;» promittit autem aliquando consensum nostrum in bonum, ut dum promittit Abrahae fidem gentium, Rom., IV, 11. Tandem eamdem veritatem probat ipsa ratio naturalis, qua agnoscimus Deum omnium bonorum authorem, primum ens a quo omnia alia entia participantur, primum motorem a quo omnia moventur, primam et universalissimam causam quam nihil potest subterfugere. Atqui haec absoluta et primordialis veritas lumine fidei et rationis nota, sic adstruit sententiam nostram, ut contrariam omnino evertat. Si enim Deus velit et causet determinationem et consensum nostrae voluntatis, ergo voluntas eius circa illum non est indifferens, sed determinata, neque est infallibiliter efficax denominative ab illo consensu praeviso, sed ex se et ab intrinseco; quia illum consensum non expectat aut supponit ab alio causatum, sed vi propria illum causat.

Confirmatur ista minor exponendo modum dicendi adversariorum. Dicunt itaque Deum esse indifferenter paratum ad concurrendum nobiscum, sive ad consensum, sive ad dissensum; explorare vero per scientiam mediam quomodo nos usuri sumus hoc indifferenti concursu et ad quam partem determinaturi, ac videre nos in certis circumstantiis usuros ad bonum, in aliis ad malum. Deinde, si velit ut bonus actus fiat, ex ea intentione decernit nos constituere in iis circumstantiis in quibus praevidit nos consensuros, sicque hoc secundo decreto decernit actum infallibiliter, non ex efficacia suae operationis, ut patet, sed ex praescientia suae cooperationis. Palam est ergo, iuxta hunc dicendi modum, quod Deus non causet consensum nostrum, sed ipsum a nobis expectet; quod ipse nos non determinet, sed determinetur a nobis; quod nos inchoamus, ipse sequatur, et quod eius concursus libertati humanae subiaceat; quod non sit primum ens, primus motor, prima et universalissima causa; quod aliquid in rerum natura existens, scilicet liber consensus noster, seu libera nostra determinatio, causalitatem eius subterfugiat; quod homo ex propriis se discernat in opere salutis. Quae et alia inconvenientia latius deducta require § 2 et praesertim 5 de Scientia media.

Nihil non tentant adversarii ut tot ac tantarum absurditatum invidiam declinent, suadeantque, si possint, etiam in sua sententia consensum nostrum liberum esse a Deo.

Respondent itaque, 1° consensum nostrum causari a Deo per motiones morales.

Sed contra: 1° Debet salvari in Deo ratio causae proprie efficientis circa consensum nostrum liberum⁶. Motio vero moralis non pertinet ad causam efficientem, sed ad finalem et obiectivam.

2° Gratia moralis, proprie loquendo, non determinat voluntatem, sed eam allicit dumtaxat ut ipsa se determinet, ita ut, posita quacumque gratia morali, voluntas remaneat semper indifferens et indeterminata; quia, ut iam dixi, non agit intra voluntatem eam immutando et faciendo de nolente volentem, sed ipsi dumtaxat proponit obiectum alliciens ad amandum. Nullum vero obiectum, praeter Deum clare visum, infallibiliter rapit et determinat voluntatem nostram⁷; quia, cum nullum obiectum, praeter Deum clare visum, proponatur ut ex omni parte bonum, remanet semper indifferentia iudicii ex parte intellectus, et consequenter indeterminatio ex parte voluntatis, quae ideo aliunde determinari indiget.

3° Deus est causa consensus nostri in bonum, potiori titulo quam angelus et homo. Sed angelus et homo concurrunt ad consensum nostrum in bonum per motiones morales. Ergo hae non sufficiunt in Deo.

4° Dato quod Deus vere et proprie causet liberam determinationem voluntatis nostrae per motiones morales, id absque dubio facit quia vult; nihil enim facit nisi volens. Ergo voluntas eius circa consensum nostrum liberum non est indifferens, sed determinata, neque infallibiliter efficax ex illo consensu praeviso, sed ex potentia et virtute propria; quia, ut supponitur, illum causat et non expectat aut supponit ab alio causandum. Et hoc nunc nobis sufficit. Non enim hic quaerimus per quid Deus in tempore voluntatem suam omnipotentem exequatur, an per motiones physicas, vel morales (id pertinet ad philosophiam vel ad tractatum de Gratia); sed an voluntas divina circa actus nostros liberos sit determinata et infallibiliter efficax ex omnipotentia sua: quod hic habemus.

Respondent 2° consensum nostrum liberum esse etiam efficienter a Deo per concursum simultaneum.

Sed contra: 1° Concursus simultaneus offertur indifferenter ad consensum vel dissensum. Ergo non est determinativus voluntatis ad consensum potius quam ad dissensum.

2° Concursus simultaneus non influit in voluntatem ut ipsam determinet, sed in effectum tantum; sunt enim voluntas divina et humana, iuxta adversarios, duae causae partiales, sicut duo trahentes navim, quarum una non influit in aliam: alioquin iam non foret causa partialis, sed totalis. Facit ergo Deus per concursum simultaneum, cum facimus, sed non facit ut faciamus; neque est causa consensus nostri, ut liber est et ut a voluntate nostra procedit, sub qua tamen ratione est quid reale et quid praecipuum in negotio salutis, ut diximus.

3° Si Deus per concursum simultaneum sit causa consensus nostri in bonum, erit pariter causa consensus nostri in malum; quia eodem modo ad utrumque concurrit.

4° Si libera determinatio voluntatis nostrae sit a Deo quia nobis cooperatur, pari iure cooperatio Dei potest dici esse a nobis, quia nos etiam ipsi cooperamur, nec potest sine nobis actum nostrum liberum efficere.

5° Tandem, si Deus per concursum simultaneum causet liberam determinationem voluntatis nostrae, iam non est tantum simultaneus, sed etiam praevius; quia omnis causa est prior suo effectu, saltem natura et causalitate.

Respondent 3° Congruistae, consensum nostrum et omne bonum quod est in nobis esse a Deo, quatenus Deus, ex speciali benevolentia atque ex intentione boni operis in nobis efficiendi, nos constituit in eis circumstantiis in quibus praevidit, per scientiam mediam, nos concursui indifferenti oblato ex innata libertate consensuros, cum posset nos constituere in iis circumstantiis in quibus praescierat nos non consensuros.

Sed contra: 1° Evidentissime patet, neque iuxta hunc dicendi modum Deum causare determinationem nostram. Dicit enim, non secus ac praecedentes, Deum primo offerre concursum indifferentem, et expectare atque explorare consensum nostrum. Ergo illum non causat. Neque refert quod hoc consensu praeviso a nobis conditionate futuro, si nempe in talibus circumstantiis concurrat, absolute decernat ex intentione huius consensus obtinendi concurrere in his circumstantiis; inde enim solum sequitur, quod velit consensum a nobis ponendum, non vero quod ipse ponat seu causet. Idque confirmatur: unde 2° qui ponit circumstantias, ex eo praecise nihil plus facit quam circumstantiae faciant. Sed circumstantiae non causant determinationem nostram, seu non faciunt ut velimus, ut per se patet et fatentur adversarii. 3° Sequeretur quod Deus esset pariter causa dissensus nostri, dum constituit nos in eis circumstantiis in quibus praevidit nos non consensuros. 4° Iuxta hunc dicendi modum, non magis quam iuxta praecedentes, infallibilitas divinorum decretorum oritur ex omnipotentia Dei, sed ex eius praescientia, contra authoritates Scripturarum superius relatas; neque Deus facit de voluntatibus hominum quod vult, sed quod praescivit ipsos velle; neque de iis disponit sicut hortulanus disponit de aquis, figulus de luto, artifex de securi, cum non possit salva libertate efficere quod voluntas consentiat in iis circumstantiis in quibus praevidit non consensuram, neque quod non consentiat in iis circumstantiis in quibus praevidit consensuram. Quae omnia sunt contra authoritates antea relatas, et textus expressos Augustini.

Aliud diverticulum quaerit Tournelius, art. 5 de Scientia media, § Expenduntur. Putatque vim omnium istorum argumentorum ab authoritate et a ratione eludere, dicendo Deum dare velle et perficere, auferre cor lapideum, dare carneum et spiritum novum, facere ut in praeceptis eius ambulemus, cor inclinare quocumque voluerit, sicut hortulanus dividit aquas quo voluerit: uno verbo, causare nostram determinationem et consensum in bonum: «Quando, inquit, ex infinitis quae in sua potestate habet gratiae adminiculis, ea seligit ac largitur quibus praevidet emolliendam esse penitusque frangendam humanae voluntatis contumaciam: quod certe potentiae et benignitatis Dei singulare beneficium est.»

Sed contra. A coepta semel via non recedit Tournelius. Si quae dicit minus vera sunt, fucum saltem faciunt et pluribus illudunt lectoribus. Crederes enim ipsum, dum sic loquitur, agnoscere in Deo gratias ex omnipotenti eius voluntate efficaciter inclinantes et determinantes voluntatem humanam in bonum, quibus consequenter praevideat infallibiliter emolliendam et frangendam voluntatem voluntatisve contumaciam. Id enim videntur importare phrases Tournelianae. Minime prorsus. Nihil aliud intendit doctor Molinianus, quam quod Deus, postquam per scientiam mediam praescivit quibus gratiis voluntas humana ex sua libertate sit consensura, decernit eas illi dare; sicque infallibiliter praevidet emolliendam atque frangendam eius contumaciam: non quod illae gratiae eam vi sua infallibiliter emolliant et frangant (nulla enim huiusmodi gratia agnoscitur in systemate scientiae mediae); sed quia, antequam absolute decerneret dare, vidit quod voluntas, ex innata sua libertate, sineret se iis emolliri et frangi, hoc est, quod vellet iis consentire potius quam dissentire. Unde, iuxta Tournelium et omnes scientiae mediae defensores, non salvatur quod Deus det velle seu consentire; quod auferat cor lapideum, id est resistentiam; quod det cor carneum, id est obedientiam; quod cor inclinet et determinet, etc.: sed tantum, quod hoc sciat infallibiliter, quia hoc totum praevidit conditionate futurum ex innata libertate voluntatis humanae.

Verum, ut quid adversarii tot ambages et effugia quaerunt? ut quid nos in iis detegendis et solvendis tamdiu immoramur? cum illi crude et nude alibi admittant quod videntur hic negare, aut quod saltem tenebris obvolvere nituntur, ne suae doctrinae vitium et probrum appareat. Dicunt enim, imo aperto ore clamant, atque pro fundamento totius sui systematis statuunt, proprium esse potentiae liberae seipsam determinare, et a nullo extrinseco, nequidem ab ipso Deo, posse salva eius libertate determinari; unde negant decreta praedeterminantia, gratias per se efficaces, praemotiones physicas, et urgent perpetuo contra nos decreta, ut putant, concilii Tridentini, voluntatem scilicet cuicumque gratiae posse, etiam in sensu composito et consequenter, resistere atque eam abiicere. Stet ergo invicte Deum, iuxta adversarios, non esse causam determinationis nostrae, et quamvis verbis id dissimulare videantur, dum horridas ex hac doctrina consequentias ipsis obiicimus, reipsa tamen eos ita sentire, sicque eos cogi devorare omnia absurda quae in praesenti probatione, et fusius de scientia media, deduximus: nempe aliquid subterfugere Dei causalitatem; ipsum non esse primam et universalissimam causam, primum motorem, primum ens; non esse omnipotentem, creatorem omnium visibilium et invisibilium; eius concursum subiici humanae libertati; nos inchoare bonum opus, ipsum sequi; nos non debere ab eo petere ut nos convertat, ut rebelles ad se compellat voluntates nostras, ut auferat cor lapideum et det cor carneum, neque pro his gratias ipsi agere; hominem ex propriis se discernere in opere salutis; Deum non habere supremum dominium in voluntates hominum, nec ipsum posse eas quocumque voluerit vertere, etc.

Prob. conclusio secunda ratione. Decretum indifferens concurrendi ad utrumlibet, debet determinari per aliquid ad hoc potius quam ad oppositum, puta ad consensum potius quam ad dissensum, ad actum amoris potius quam ad actum odii; non enim potest concurrere ad actum determinatum, remanens in sua indifferentia ad utrumlibet. Quaero autem ab adversariis, per quid, in sua sententia, illud decretum indifferens, seu concursus indifferenter oblatus, determinetur ad hunc actum potius quam ad oppositum? Hic haerent ipsis aquae. Non enim dici potest quod determinetur a Deo, quia Deus se exhibet paratum indifferenter concurrere ad utrumlibet; — non per aliquid quod sit in voluntate prius quam se determinet, quia tota voluntas ante suam determinationem est indifferens, et, si antequam se determinet, Deus illi offerret concursum determinatum et restrictum praecise ad hunc actum, libertatem laederet, iuxta adversarios; — non denique per ipsam determinationem actualem voluntatis: 1° quia hoc est aperte concedere quod voluntas creata sit primum determinans, prima causa a qua Deus dependeat et determinetur in concurrendo; quod maximum absurdum, quamvis vere, ut nobis videtur, sequatur ex adversariorum sententia, illud tamen aperte fateri refugiunt. 2° Voluntas creata determinatur per suum actum, ut ipsimet docent, et actus voluntatis identificatur cum concursu Dei, ut etiam concedunt; nec enim potest concipi actus ut egrediens a voluntate et non a Deo, et hoc sit per concursum. Hinc infero 1°: ergo determinatio voluntatis non est magis determinativa concursus, quam concursus sit determinativus voluntatis. Infero 2°: ergo Deus non potest praevidere creaturam se determinaturam sine suo concursu determinato, sicque videndo determinationem conditionate futuram creaturae, videt se determinate concursurum, antequam velit determinate concurrere; quod implicat. Et cum inducunt Deum sic decernentem: Concurram determinate, si creatura se determinaverit, sensus est: Concurram, si concurram; quia, ut dictum est, voluntas non potest se determinare sine concursu quocum identificatur. Insuper, si determinatio voluntatis creatae sit causa determinans concursum divinum, ergo prius concipitur determinatio voluntatis quam concursus. Quomodo autem prius potest concipi, si identificetur cum illo?

Tandem decreta indifferentia videntur Vaticano fulmine contrita. Innocentius namque XI, anno 1679, die 23 novembris, damnavit hanc propositionem: «Deus donat nobis omnipotentiam suam, ut ea utamur, sicut aliquis donat alteri villam aut librum. » Et istam: «Deus nobis subiicit omnipotentiam, ut pro libitu ea utamur. » Non enim videmus sufficiens discrimen inter has propositiones et istam, quae est adversariorum, et in terminis Iacobi Platelii, in sua Synopsi, c. 4, § 2, n. 166, decretum concurrendi in actu primo, «exhibet Dei potentiam ad utrumlibet indifferenter causae liberae, ei relinquendo plenam potestatem seipsam et potentiam Dei iam sibi addictam in actu secundo ad utramvis partem contrarietatis aut contradictionis pro libitu determinandi. » Quid est enim hoc aliud, quam Deum subiicere nobis suam potentiam quantum ad usum, scilicet ut ea pro libitu utamur, sicut dicitur servus se subiicere Domino, cum se exhibet paratum ad quodcumque voluerit?

Ab ulterioribus probationibus supersedemus, quia quae diximus contra scientiam mediam militant pariter contra decreta indifferentia, cum stare non possint decreta indifferentia absque scientia media.