Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, qq. 52 et 53.

Petes 1° utrum angeli sint in loco.

Resp. esse eos aliquo modo in loco¹. Constat ex Scriptura, quae refert angelos circa nos operari immediate, se movere de loco in locum, et esse in certis locis. Vide Genes., XVIII, 2-16, et XIX, 1-22; Iudic., II, 1-5; Tob., VIII, 3; Luc., II, 9-15; Matth., XXVIII, 2-7; Apocal., XII, 7.

Petes 2° quomodo angeli sunt in loco.

Resp. Esse in loco dicitur quadrupliciter: circumscriptive, diffinitive, sacramentaliter et ubique. Esse in loco circumscriptive, est locatum sic a loco circumdari seu circumscribi, ut totum locatum correspondeat toti locanti et quaelibet pars locati cuilibet parti locantis, ut liquor in vase. Aliquid esse in loco diffinitive, est illud ita determinari ad unum locum, ut illo quasi finiatur seu definiatur, nec possit simul et semel alium locum adaequatum occupare. Esse in loco sacramentaliter, est proprium corpori Christi in Eucharistia, et est esse sub speciebus panis et vini ad modum substantiae spiritualis, sic tamen ut possit simul esse alibi, si panis et vinum alibi consecrentur. Esse ubique intelligitur ex terminis.

Certum est angelos non esse ubique, id namque est proprium Deo; neque sunt sacramentaliter, quia iste modus existendi est proprius Christo vi consecrationis; neque sunt in loco circumscriptive, quia cum sint puri spiritus, carent quantitate molis, quae est ratio locandi circumscriptive. Restat ergo eos esse in loco diffinitive.

Petes 3° per quid angeli sunt in loco.

Resp. eos esse in loco connaturali per operationem virtualiter transeuntem, id est quae aliquem effectum producit ad extra².

Prob. Per id angelus est in loco per quod realiter tangit locum. Atqui non tangit realiter locum nisi per operationem virtualiter transeuntem. Ergo. — Maior est certa, tum ab exemplo corporum, corpus enim dicitur esse in loco per quantitatem, quia per illam tangit locum; tum

ratione, quia esse in loco est esse ei physice praesens et indistans, consequenter realiter ipsum tangere.

Prob. min. 1° — Duplex est contactus: unus proprie dictus, qui est quantitatis dimensivae, et hic non competit angelo; alter improprie dictus, qui est quantitatis virtutis, nempe eius actus, seu operatio virtualiter transiens, qua corpus seu locum sibi subiicit et facit a se dependere. Ergo. 2° — Per id angelus tangit locum et fit illi praesens, per quod occupat locum modo maiorem, modo minorem, modo indivisibilem. Atqui id habet per solam operationem virtualiter transeuntem, quae cum sit libera, modo ad magnum, modo ad parvum, modo ad indivisibilem locum terminatur; quamvis enim haec operatio angelica sit in se et ex parte angeli indivisibilis, est tamen virtualiter et ex parte termini divisibilis.

Dixi: « in loco saltem connaturali. » Dicitur locus connaturalis ille ad quem angelus per liberam voluntatem se applicat, quemque proinde sibi subiicit; violentus, e contra, cui invitus alligatur, et inde impeditur ne alibi operetur et existat.

Communis itaque Thomistarum opinio est, angelos esse in loco violento, non per operationem, sed per passionem; quia ratio locandi in substantiis spiritualibus est contactus virtutis locabilis et loci, ut dictum est. Sicut autem angelus per operationem tangit corpus in quod agit, illud sibi subiiciendo, ita per passionem tangitur a corpore ut instrumento virtutis superioris et ipsi subiicitur atque fit praesens. Neque hoc est mutare rationes formales existendi in loco, sed est illas proportionate assignare; sicut dicimus corpus Christi esse in coelo per contactum quantitatis extensivae, in sacramento indivisibiliter per consecrationem.

Caeterum plures existimant angelos etiam in loco violento, ut daemones in inferno, operari plus aut minus, secundum quod plus aut minus alligantur et prohibentur ne hic aut illic operentur; si enim ii qui sunt in aere, et torquentur igne inferni, permittuntur nihilominus operari, quidni existentes in inferno? Quid autem illic agant?

Agunt in alios, se invicem excruciando; agunt in animas reproborum, eas torquendo, ut instrumenta divinae iustitiae.

Ex praecedenti doctrina colliges: 1° angelum posse esse simul in pluribus locis inadaequatis, etiam distantibus, intra sphaeram suae activitatis, non existendo in medio, v. g., in quatuor angulis unius aulae, non existendo in medio, quia potest operari in quatuor angulis non operando in medio.

Colliges 2° quod, si stricte loquamur, angelus non sit proprie in loco, sed improprie tantum; quia stricte philosophice loquendo, ille solus locus est proprie dictus qui circumscriptive continet locatum, quod non competit angelis, qui sunt in loco potius continendo et sibi subiiciendo locum per operationem, quam contineantur ab eo. Si tamen loquamur generaliter de loco, ita ut id dicatur esse in loco quod est realiter et substantialiter praesens loco, sic vere et proprie angeli sunt in loco. Unde recte observavit author, esse in loco, dici aequivoce de angelo et de corpore³.

Colliges 3° angelos posse moveri localiter, eo scilicet modo quo sunt in loco⁴; quia motus localis angelorum nihil est aliud quam diversi contactus diversorum locorum non simul, sed successive. Atqui angeli cum non sint ubique, possunt diversa loca successive contingere. Ergo moveri localiter. Idque aperte tradit Scriptura. Sic Matth., XXVIII, 2: Angelus Domini descendit de coelo. Luc., I, 11: Missus est angelus Gabriel ad virginem. Matth., IV, 11: Angeli accesserunt et ministrabant ei. Iob, I, 7 et II, 2, Satan dicit: Circuivi terram et perambulavi eam, et alibi pluries.

Colliges 4° angelum posse transire motu discreto ab uno extremo ad aliud, non transeundo per medium⁵. Hic

reluctatur imaginatio, quia continuum non transcendit et non apprehendit spiritualia nisi ad modum corporalium. Dimittatur ergo imaginatio et sola ratio audiatur. Docet autem ratio quod, cum angelus sit in loco per liberam operationem, quae a loco non pendet, sed facit locum a se dependere, possit operari in uno loco, puta in extremitate huius aulae, et statim operari in extremitate opposita, non operando in medio, et sic transire ab una extremitate ad aliam, non transeundo per medium.