Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

[ Tres potissimum errores Mosaicae creationis historiae de homine adversantur. Primus eorum est qui hominem a Deo, saltem immediate, conditum negant, sed prodiisse affirmant ex particulis vel essentiis, ut vocant, organisatricibus, aut vi vegetativa, quibus Deus naturam ditavit: quod de caeteris viventibus a fortiori pronuntiant. — Secundus error, priori affinis, est pantheistarum nostrorum, qui hominis productionem ducunt ab illa lege aeternae substantiae mundi, qua omnium genitrix natura ab imperfectis rerum formis ad perfectiores necessario aeternumque progreditur. Hinc somniant hominem primo fuisse pelagicum animal imperfectissimum, v. g., ostream; dein per varios gradus pelago emersisse amphibii instar; diu reptasse; e reptili quadrupedem, e quadrupede quadrumanum, e quadrumana simia (orang-outang) bipedem et bimanum fuisse rationalem. Quae conditio cum sit nobilissima ex infinitis formis quas hactenus induit natura, haec sibi complacet in forma humana, in qua multis abhinc saeculis conquiescit. Ista tamen forma non est ultima; nam humanitas, quae caput est naturae aeternae, fatali lege progressionis, tendit ineluctabiliter ad formam Dei, id est ad perfectiorem formam quam materia increata induere potest. Huius systematis novissimus et celebrior praeco Darwinus hanc evolutionum seriem transformismum vocat. — Tertius error eorum est qui autumant ante Adam alios homines fuisse conditos: qui propterea praeadamitae vocantur. Huius erroris instaurator fuit Isaacus La Peyrere, in opere cui titulus Praeadamitae. Hic e Calvini disciplina ad meliorem frugem revocatus, istam sententiam cum haeresi eieravit. Parum ab hoc errore distant qui censent non omnes homines ab eodem parente progenitos esse, sed contendunt in qualibet mundi plaga suos fuisse aborigines, qui specie distinguerentur, a quibus diversae hominum gentes prodierunt, quorum tamen protoparentes a Deo fuerunt conditi.

Dico 1°: Primi parentes nostri a Deo immediate conditi sunt.

Est contra primum et secundum errorem. — Et notandum est quod, dum dicimus progenitores nostros a Deo immediate conditos fuisse, non solum de anima, sed etiam de corpore propositionem nostram intelligi volumus, non assentientes rabbinis quibusdam qui opinati sunt Deum ministerio angelorum usum esse ad corpus protoparentis e terrae limo plasmandum, cui ipse postea vitam et animam inseruit; quos Augustinus redarguit lib. IX de Genes ad litt., c. 15, n. 26, ut infra videbimus.

Prob. 1°. Haec propositio ad fidem spectat, ut patet ex

concilio Lateran. IV: « Firmiter credimus... quod unus solus est verus Deus..., unum universorum principium, creator omnium visibilium et invisibilium, spiritualium et corporalium, qui sua omnipotenti virtute simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam, ac deinde humanam quasi communem ex spiritu et corpore constitutam. »

Prob. 2° ex S. Scriptura. Genes., II, 7, aperte traditur quod, conditis cunctis animantibus irrationalibus, creavit Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Inde recte deducitur Deum totum hominem fecisse; per se enim corpus e limo terrae formavit, animam vero per inspirationem tradidit. Et haec quidem de viro. De femina autem formatione et ortu legimus, ibid., 21: Immisit Dominus soporem in Adam: cumque obdormisset, tulit unam de costis eius, et aedificavit eam in mulierem. Si haec, ut debemus, in sensu historico et litterali intelligamus, perspicuum est utrumque protoparentem a Deo ipso, id est immediate, quoad corpus sicut et animam, formatum et conditum fuisse. Iam vero litterali sensu accipienda ea verba esse, ipse contextus, sensus traditionalis Hebraeorum, et caeterorum librorum sacrorum irrefragabilis authoritas ostendunt. In primis id contextus postulat. Nisi enim litteralis sensus ratio habeatur, cum illis nullimode cohaerent quae sequuntur. Vix enim Adam expergefactus a sopore suo Evam conspexit, divinitus inspiratus dixit, ibid., 23: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Et ad haec verba aperte alludit Apostolus, dicens, I Cor., XI, 8: Non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro. Item I Tim., II, 13: Adam enim primus formatus est, deinde Eva. Neque Iudaei, si excipiantur quidam fabulatores rabbini, ab eodem sensu unquam recesserunt.

Prob. 3° ex traditione. Supervacaneum est veteres Ecclesiae Patres sigillatim recensere, cum una omnium sententia sit. Loquatur pro omnibus Augustinus, qui confutans opinionem eorum qui asseruerunt corpora protoparentum per manus angelorum, Deo iubente, plasmata fuisse, dicit, lib. IX de Genes. ad litt., c. 15, n. 26, 27 et 28: « Haec fortasse dicantur potuisse per angelos fieri. Formare autem vel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi Deus, a quo universa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis supplementum in corpore viri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim, sicut nec ipsum hominem de terra pulvere... Creare naturam tam nullus angelus potest, quam nec seipsum... Certissime dixerim... nonnisi in illo opere Dei factum quod Deus, non per angelos, sed per semetipsum operatus est. » Multi docent formationem Evae ex latere Adam dormientis fuisse typum Ecclesiae ex latere Christi Domini in cruce mortui efformatae: quod opus sane Deum ipsum habet authorem. Hinc, ipsis adversariis fatentibus, ex hoc veluti fonte pervulgati sunt ac recepti apud Orientales mythi de feminae formatione Mosaicae historiae affines, praesertim apud populos Asiae superioris, nec desunt huius traditionis documenta penes gentes barbaras recens detectas. Quae quidem omnia evincunt Mosaicam anthropogoniam in nativo et litterali sensu accipiendam esse, ac propterea protoparentes nostros immediate a Deo conditos fuisse.

Dico 2°: Universum genus humanum ab Adam omnium protoparente propagatum est.

Prob. 1°. Haec propositio ad fidem spectat, necessariam connexionem habens cum articulo de propagatione peccati originalis, de quo tractabitur infra.

Prob. 2° ex S. Scriptura, contra eos qui divinorum Librorum authoritatem admittunt. Praeadamitarum enim existentiam S. Scriptura excludit, si constanter nobis exhibeat Adamum ut omnium hominum solum et unicum progenitorem. Atqui ita est. Legitur Genes., I, 27, quod, perfectis mundi sensibilis universis operibus, creavit Deus hominem ad imaginem suam...: masculum et feminam creavit eos. De hoc autem homine, antequam clarius ipsius creationis ratio exponatur, dicitur ibid., II, 5:

Et homo non erat qui operaretur terram, unde apparet, ad implendum finem quem Deus sibi proposuerat, unum hominem primo sufficere. Consequenter additur, ibid., 7: Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae. Unus formatur, quia plures tunc inutiles fuissent. Condito igitur hoc homine de quo omne genus oriri necesse erat, ostenditur ratio cur non erat solus remansurus. Non alii homines per creationem prodeunt, sex coniux ipsi datur, quia, ibid., 20, Adae non inveniebatur adiutor similis eius. Et ut compertum sit ex ipso uno et coniuge una ex eius costa aedificata omnes homines orituros esse, subiungitur, ibid., III, 20: Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset omnium viventium. Quod confirmatur tum ex Sap., X, 1: Haec (sapientia) illum qui primus formatus est a Deo pater orbis terrarum, cum solus esset creatus, custodivit; tum ex Paulo dicente, Act., XVII, 26: Fecitque ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terrae. Haec adeo perspicua sunt, ut superfluum sit ex his verbis argumentari. Si vero accedat sensus traditionalis Hebraeorum et Christianorum, qui constans et universalis est, et dogma propagationis originalis noxae in singulos homines, quod semper, ut ostendemus, Ecclesia professa est, quodque huic veritati innititur et extra eam non concipitur, nullus superest dubio locus. Ergo.

Prob. 3° ex traditionibus et factis, praecipue adversus eos qui authoritatem divinarum Scripturarum respuunt. Etenim 1° adversus eos stant omnes anthropogoniae quas sive poetae, sive scriptores historici admittunt, quae prorsus concordant cum narratione Mosaica. Sanchoniaton, ab Eusebio citatus, Berosus Chaldaeus, apud Syncellum, Diodorus Siculus, totius generis humani originem repetunt ab uno viro et una femina, sicut et poetae Orpheus, Hesiodus, Aristophanes, Horatius et Ovidius. 2° In favorem huius originis dimicant traditiones omnium populorum, non antiquiorum modo, sed etiam recentiorum. 3° Historiae omnes quae coloniarum migrationes referunt ex Asia, Chaldaea praesertim, Phoenicia, Aegypto, Graecia, etc., luculentissime testantur populos omnes ex tenui

principio paulatim excrevisse, et originem communem habuisse, prout a Moyse refertur, ita ut narrationis eius historiae posteriores non videantur esse nisi commentaria et confirmationes. 4° Philologia ipsa, quae summa cura hac nostra aetate exculta est, aliud argumentum contra eos quos impugnamus suppeditat. Exploratum namque est linguas omnes ad duas praecipuas seu matrices ac primitivas revocandas esse, Semiticam scilicet et Iapeticam. Porro linguae istae, sive idiomata, plures radices, imo et voces communes habent, si parvam excipias inflexionem, necnon interdum formas et grammaticale systema. Rursum compertum est linguam sanscriticam, quae apud Indos est in usu, in plerisque vocabulis cum graeca et latina convenire, ac propterea unam eamdemque horumce populorum primam fuisse linguam. Atqui haec omnia probant omnes homines ex communi origine ortos esse. Ergo¹.

Prob. 4° ratione. Qui divinam hominis creationem respuunt, ita perstringuntur. 1° Mathematice evidens est nullam dari posse sive successionem sive simultaneam terminorum seriem infinitam. Ergo homo necessario aliquam originem habuit. 2° Ex physica pariter certum est et scientifice demonstratum, cuncta viventia praesupponere eiusdem speciei alia entia a quibus procreentur, et absurda esse systemata tum particularum organicarum, tum ovi sine principio existentis, tum generationis spontaneae ex putredine. Quod ad transformismum praecipue attinet, historiae antiquissimae et monumenta sculpturae quae ad tria certe et forsan ad quatuor millia annorum referri debent, probant speciem humanam iam tunc fuisse fixam et omnino eamdem quam nunc conspicimus. Atqui hanc immobilitatem non pateretur theoria evolutionum indefinitarum. Ergo.

Quaeres 1° ubinam fuerint conditi Adam et Eva.

Resp. Adam et Eva conditi sunt extra paradisum voluptatis, in quem paulo post translati fuere.

Prob. ex S. Scriptura. Post narrationem creationis hominis, quem masculum et feminam creavit Deus, legitur Genes., II, 15: Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Si dicatur in numero singulari hominem, hoc intelligitur in sensu praedicto, id est de homine masculo et femina, et probatur aliunde ex hoc quod Eva Adam ad peccandum induxit in paradiso.

Quaeres 2° quodnam opus et quaenam custodia Adamo a Deo fuerunt iniuncta.

Respondet Aug., lib. VIII de Genes. ad litt., c. 10, n. 22: « Positus est homo in paradisum, ut operaretur eumdem paradisum, per agriculturam, non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem; custodiret autem eumdem paradisum ipsi sibi, ne quid admitteret quare inde mereretur expelli. »

Quaeres 3° utrum paradisus fuerit locus corporeus².

Resp. Ut August. refert lib. XIII de Civit. Dei, c. 21, « nonnulli totum paradisum ubi primi parentes generis humani sanctae Scripturae veritate fuisse narrantur, ad intelligibilia referunt, arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae moresque convertunt. » Et addit: « Haec, et si qua alia commodius dici possunt de intelligendo spiritualiter paradiso, nemine prohibente dicantur: dum tamen et illius historiae veritas fidelissimo rerum gestarum narratione commendata credatur. » Unde S. Hieronymus, Epist. 74 ad Pammachium, arguit Origenem quod « sic paradisum allegoriset, et historiae auferat veritatem, pro arboribus angelos, pro fluminibus virtutes coelestes intelligens, totamque paradisi continentiam tropologica interpretatione subvertat. » ]