Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Suppono 1° Deum necessario velle suam bonitatem¹; quia, cum sit necessario actu volens, et in eius bonitate reluceat omnis ratio boni absque ullo defectu, non potest illam non amare.

Unde, quando SS. Patres et S. Thomas quandoque dicunt Deum se libere amare, intelligunt de libertate a coactione, quia a nullo extrinseco ad id compellitur, non autem de libertate a necessitate.

Suppono 2° Deum summa libertate gaudere erga creaturas. Ita passim Scriptura. Psal. XCIII, 1: Deus ultionum libere egit. Rom., IX, 18: Cuius vult miseretur, et quem vult indurat. Ephes., I, 11: Operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. I Cor., XII, 11: Spiritus dividens prout vult.

Ratio est 1° quia libertas arbitrii est maxima perfectio, nullam ex se involvens imperfectionem; potentia enim peccandi non est de ratione libertatis, sed eius naevus, ut alibi dicemus. Ergo nefas est illam Deo denegare.

2° Alia a se vult Deus in quantum ordinantur ad suam bonitatem, ut in finem². Atqui ea quae sunt ad finem non ex necessitate volumus volentes finem, nisi talia sint sine quibus finis esse non potest. Ergo, cum bonitas Dei sit perfecta, et possit esse sine aliis, nihil enim perfectionis ex aliis ei accrescit, sequitur quod alia a se eum velle non sit necessarium absolute, sed quod libera et gratuita libertate extendatur ad illa, ipsis communicando suam bonitatem, non ut sibi prosit, sed ut illis bene sit.

Sed difficultas est, eaque intricatissima, per quid constituatur actus liber Dei. Est namque difficile concipere, quomodo stet libertas Dei cum eius immutabilitate, salvis utriusque iuribus. Vel enim actus liber potuit abesse a Deo, vel non: si primum, quomodo Deus est immutabilis? si secundum, quomodo est liber? de ratione enim actus liberi est quod possit abesse. En summa difficultatis quae theologorum ingenia torquet.

Ante omnia id semper prae oculis habendum est, libertatem divinam non esse, sicut humanam, indifferentiam potentiae ad diversos actus volendi et nolendi, sed esse indifferentiam unius simplicissimi et purissimi actus ad diversa obiecta (confer art. I huius dissert.), ita ut hoc uno et eodem simplicissimo actu inferat esse vel non esse creaturarum, hoc vel illud, et quatenus infert esse, dicitur volitio, quatenus infert non esse, dicitur nolitio. Id, inquam, tene mente; hinc enim fluit nodi solutio, si tamen solutio dici possit. Igitur

Dico : Actus Dei liber nihil est aliud quam eius actus necessarius quatenus dicit habitudinem seu terminationem non necessariam ad creaturas.

Prob. 1° ex principiis D. Thomae. S. Doctor, I Contra gentes, cap. 82, sic dicit: « Voluntas Dei uno et eodem actu vult se et alia. Sed habitudo eius ad se est necessaria et naturalis, habitudo eius ad alia est secundum convenientiam quamdam; non quidem necessaria et naturalis, neque violenta aut innaturalis, sed voluntaria. » Similiter alibi. Quibus verbis aperitur discrimen iam assignatum inter libertatem divinam et humanam, in quo fundatur veritas assertionis nostrae. Sic enim argumentor : Iuxta S. Thomam et rei veritatem, libertas divina non consistit in indifferentia potentiae ad plures actus, sicut humana, sed in indifferentia unius simplicissimi actus ad diversa obiecta, qui actus, in se simplex, est virtualiter multiplex, necessarius et liber sub diversa ratione. Quatenus terminatur ad esse divinum, est necessarius; quatenus terminatur ad creaturas et est virtualiter distinctus a seipso, ut terminatur ad esse divinum, est liber : sub qua ratione immotus in se manens, potest terminari ad hoc vel illud, ad esse vel non esse creaturarum, et prout terminatur ad esse, dicitur volitio, prout terminatur ad non esse, dicitur nolitio; idque totum propter summam actus divini actualitatem, simplicitatem, illimitationem et eminentiam. Ergo ratio necessarii et liberi in Deo reponi debet in eodem actu secundum diversas eius terminationes.

Prob. 2° alia ratione. Ad constitutivum actus liberi in Deo duo requiruntur : primum, quod sit quid Deo intrinsecum et divinum, quia actus liber Dei est vitalis et immanens; secundum, quod possit aliquo sensu deficere; de ratione enim actus liberi est quod possit aliquo sensu non esse. Atqui, constituendo actum liberum Dei in actu eius necessario, non quatenus connotat divinam bonitatem, sub qua ratione est necessarius, sed quatenus connotat et terminatur non necessario ad creaturas, haec duo habentur : 1° habetur quod sit quid intrinsecum et divinum; est enim actus Dei necessarius, cum ipso Deo identificatus, et ipse Deus; 2° habetur etiam quod sit quid aliquo sensu defectibile; quia, licet iste actus sit entitative necessarius, reduplicative tamen et formaliter, quatenus terminatur ad creaturas, non est necessarius, si quidem istae potuerint non esse, et his deficientibus, deficeret ista connotatio seu terminatio. Ergo.

Verum statim recurrit nodi implicantia, quam non videtur solvere noster dicendi modus. Vel enim illa terminatio non necessaria ad creaturas, in qua reponimus libertatem Dei, est quid Deo intrinsecum et intrinsece defectibile, vel non. Si primum, ergo Deus est intrinsece defectibilis, nec summe simplex; si secundum, ergo non est intrinsece liber. Et sic manet nodus insolutus.

Huic difficultati, quam fateor esse gravissimam et ferme unicam, non una est Thomistarum responsio.

Antiquior et communior in schola D. Thomae atque eius principiis conformior, est hanc terminationem, intelligendo activam, esse intrinsecam, cum sit ipse actus divinus comparatus et terminatus ad creaturas, et esse defectibilem, non quidem intrinsece et ratione sui seu alicuius alterius intrinseci, sed extrinsece, ratione voliti defectibilis, ita quod idem actus in se immotus, ut iam dicebam, nulla realitate intrinseca in se mutata aut defectibili, potuerit producere aut non producere creaturas et eas aliter et aliter ordinare et disponere. Et ideo constitutivum divinae libertatis, secundum id quod importat in recto, est quid intrinsecum, in se indefectibile, scilicet ipse actus divinus entitative necessarius et immutabilis; secundum autem id quod importat in obliquo, est quid extrinsecum defectibile, scilicet creaturae connotatae defectibiles.

Neque, ut Deus dicatur intrinsece liber, requiritur quod aliquid ipsi intrinsecum possit deficere secundum quod est intrinsecum, sed sufficit ut unus et idem actus, in se immotus et indefectibilis, potuerit aliter immutare creaturas. Quod probatur : 1° quia, ut iterum repetam, libertas divina non est indifferentia potentiae volitivae ad diversos actus, sed indifferentia unius actus purissimi et simplicissimi ad diversa obiecta. Ergo hoc ipso censetur liber quo, in se immutatus, ratione suae eminentiae et supremi dominii in creaturas, potest illas immutare.

2° Quando ad denominationem intrinsecam requiritur, non sola forma intrinseca, sed etiam connotatum extrinsecum, illa forma denominat per solam positionem connotati extrinseci, absque ulla mutatione ex parte sui : sic Deus in tempore denominatur creator et dominus per formam aeternam intrinsecam, scilicet suam omnipotentiam, tota mutatione facta in tempore se tenente ex parte creaturarum. Idque est commune omni comparativo quod, ut dicatur deficere et aliter se habeat ad aliud, sufficit quod istud aliud mutetur. Ergo, ut actus Dei sit liber, et potuerit aliter se habere ad creaturas, non debuit in se mutari, aliquid amittendo vel recipiendo, sed sufficit ut in se immutatus potuerit aliter mutare creaturas.

[Et haec videtur constans et aperta D. Thomae doctrina, non solum loco citato, sed adhuc manifestius et pluries alibi. Sic enim ait, hic q. 19, a. 3, o : « Cum bonitas Dei sit perfecta, et esse possit sine aliis, cum nihil ei perfectionis ex aliis accrescat, sequitur quod alia a se eum velle non sit necessarium absolute, et tamen necessarium est ex suppositione; supposito enim quod velit, non potest non velle, quia non potest voluntas eius mutari. » Et ibidem, ad 5 : « Voluntas divina, quae ex se necessitatem habet, determinat seipsam ad volitum ad quod habet habitudinem non necessariam. » Item q. 23 de Veritate, a. 4, o : « Divinum velle necessitatem habere ex parte ipsius volentis et actus, indubitabiliter verum est; nam actio Dei est eius essentia, quam constat esse aeternam. Unde hoc in quaestione non ponitur, sed utrum velle ipsum necessitatem habeat per comparationem ad volitum. » Et hic iterum, q. 19, a. 3, ad 4 : « Quod Deus non ex necessitate velit aliquid eorum quae vult, non accedit ex defectu voluntatis divinae, sed ex defectu qui competit volito secundum suam rationem; quia scilicet est tale, ut sine eo esse possit perfecta bonitas Dei : qui quidem defectus consequitur omne bonum creatum. »]