Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, q. 8.

[Petes an Deus sit immensus.

Nota 1º. Immensum dicitur quasi sine mensura. Unde, si spectetur quantum ad divinum esse, est infinitas; si quoad durationem, est aeternitas; si quoad locum, est incircumscribilitas. De immensitate hoc ultimo sensu sumpta hic agitur.

Nota 2º. Immensitas et ubiquitas, licet quandoque pro eodem sumantur, non sunt tamen omnino idem. Immensitas dicit actum primum, ubiquitas actum secundum. Est ergo immensitas aptitudo seu capacitas existendi in omnibus rebus et locis etiam infinitis, si darentur. Ubiquitas vero est actualis existentia in omnibus rebus et locis quae sunt. Quapropter immensitas est Dei attributum, quia naturaliter et necessario illi convenit, et ea ab aeterno et ante creationem rerum gaudet; ubiquitas autem non est Dei attributum, quia illi convenit hypothetice et in tempore: nempe post creationem et rerum existentiam est ubique, hoc est in omnibus rebus creatis, in quibus non erat antea, non quidem defectu sui, sed defectu rerum.

Resp. Deus est immensus.

Deum immensum esse, de fide est. Expresse id definitum fuit in concilio Lateranensi Ⅳ, cap. Firmiter, ubi concilium profitetur se credere Deum immensum esse. Addi debet symbolum Athanasianum, in quo dicitur: Immensus Pater, immensus Filius, immensus Spiritus sanctus.

De modo hujus immensitatis Angelicus dicit¹: « Est in omnibus per potentiam, in quantum omnia ejus potestati subduntur; est per praesentiam in omnibus, in quantum omnia nuda sunt et aperta oculis ejus; est in omnibus per essentiam, in quantum adest omnibus ut causa essendi. »

Dico ergo 1º: Deus est ubique per potentiam.

Est contra Manichaeos, qui dicebant divinae potestati subjecta esse spiritualia et incorporea, utpote bono, non autem visibilia et corporalia, quae ponebant existere a principio summe malo.

Prob. 1º ex Scriptura. Ex Apostolo, Ⅰ Cor., xii, 6: Deus omnia operatur in omnibus. Et Act., ⅩⅦ, 27 et 28: Non longe est ab unoquoque nostrum; in ipso enim vivimus, et movemur, et sumus.

Prob. 2º ex Patribus. S. Aug., lib. Ⅳ de Genesi ad litt., cap. 12, n. 23: « Cum aliud simus quam ipse Deus, non ob aliud in illo sumus, nisi quia id operatur, et hoc est opus ejus quo continet omnia, et quo ejus sapientia pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter, Sap., Ⅷ, 1; per quam dispositionem in illo vivimus, et movemur, et sumus. » S. Anselmus, in Monol., cap. 22: « Quoniam nihil sine Deo potest esse aut conservari, dicere cogimur Deum ubique et semper esse. » Hugo Victorinus, lib. Ⅶ Erud. theolog., cap. 19: « Cum divinae virtutis effectus nusquam deesse cernimus, cur eamdem Dei virtutem omnibus inesse rebus dubitamus? »

Prob. 3º ratione. Deus omnia potentia sua creavit, et omnia ejus potestati subjiciuntur, ut ab ipso necessario conservata in esse; secus potentia divina non esset infinita. Ergo Deus est in omnibus per suam potentiam.

Dico 2º: Deus est ubique per praesentiam².

Est contra Deistas, qui licet admittant omnia subjecta esse divinae potentiae, tamen omnia a divina providentia administrari inficiantur, ex quorum persona dicitur Job., xxii, 14: Nubes latibulum ejus, nec nostra considerat, et circa cardines caeli perambulat.

Prob. 1º ex Scriptura. Ps. ⅭⅩⅩⅩⅧ, 7 et 8: Quo ibo a Spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in caelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades. Apostolus, ad Hebr., Ⅳ, 13: Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus.

Prob. 2º ex Patribus. S. Aug., serm. 132³, cap. 2, n. 2: « Tu solum Deum times... Ipse timendus est in publico, ipse in secreto. Procedis, videris; intras, videris; lucerna ardet, videt te; lucerna extincta est, videt te; in cubiculum intras, videt te; in corde versaris, videt te. Ipsum time, illum cui cura est ut videat te, et vel timendo, castus esto. Aut, si peccare vis, quaere ubi te non videat, et fac quod vis. » Ita multi.

Prob. 3º ratione. Esse ubique seu in omnibus per praesentiam, non est aliud quam haec omnia cognoscere. Atqui Deus omnia cognoscit perfectissima cognitione; est enim infinitus in omni genere perfectionum, quas inter est cognitio. Ergo Deus est in omnibus rebus per praesentiam.

Dico 3º: Deus est ubique per essentiam.

Est contra nonnullos philosophos, « qui licet dicerent omnia ad Dei providentiam pertinere, tamen posuerunt omnia non immediate esse a Deo creata; sed quod immediate creavit primas creaturas, et illae creaverunt alias⁴. » Est etiam contra gentiles, qui Deum corporeum finxerunt. Est insuper contra Socinianos et quosdam Calvinistas, inter quos Vorstium, quibus ex Catholicis adnumerandus est Augustinus Eugubinus, in Psal. ⅭⅩⅩⅩⅧ. Hi enim docent Deum esse quidem ubique per potentiam et operationem, at secundum substantiam esse dumtaxat in caelo, eo modo quo sol in orbe suo substantialiter existens, influit in sublunaria.

Prob. 1º ex Scriptura. Job., Ⅺ, 8 et 9: Excelsior caelo est, et quid facies? Profundior inferno, et unde cognosces? Longior terra mensura ejus, et latior mari. Jerem., ⅩⅩⅢ, 24: Numquid non caelum et terram ego impleo? dicit Dominus. Alii textus infra reperientur ab Aug. citati.

Prob. 2º ex Patribus. Aug., Epist. 187⁵, c. 4, n. 14: « Est Deus per cuncta diffusus; ipse quippe ait per Prophetam: Caelum et terram ego impleo... Substantialiter Deus est ubique diffusus. » S. Bernardus, In Cantica, serm. Ⅲ, n. 4: « Ubique creaturarum totus es, creans et continens; sed infinitatem tuam creatura nulla potest exprimere, quamvis virtutem nulla non possit ex parte innuere. Ubique totus es per existentiam, sed non aequaliter in singulis per efficientiam. » Idem adhuc praeclare, Serm. iv de diversis: « Ubi est? Quid dixi, miser? Sed ubi non est? Altior est caelo, inferno profundior, latior terra, mari diffusior. Nusquam est et ubique est, quia nec abest ulli, nec ullo capitur loco. Ipse hic est, sed ego hic non sum. Quam verisimilius videretur ut tu hic non esses, et ego hic essem, Domine! » Hi duo sint pro omnibus.

Prob. 3º ratione. Virtus seu potentia divina quae omnibus quae sunt existentiam largitur et jugiter conservat, non est in Deo accidens, sed est realiter ipsamet essentia seu substantia Dei. Atqui Deus est in omnibus rebus per suam potentiam, ut dictum est. Ergo Deus est in omnibus rebus per suam essentiam seu substantiam. Hoc argumentum sic reddit S. Anselmus, de Incarnat., cap. 4: « Idem est esse Dei et potestas ejus. Sicut itaque potestas Dei est semper et ubique, ita quidquid est Deus et ubique et semper est. »

Quomodo intelligenda sit immensitas Dei, sapientissime explicat Augustinus, simul difficultates quae menti occurrere possunt praecavens, Epist. 187⁶, de praesentia Dei ad Dardanum, cap. 4, n. 11 et 14: « In eo ipso quod dicitur Deus ubique diffusus, carnali resistendum est cogitationi, et mens a corporis sensibus avocanda, ne quasi spatiosa magnitudine opinemur Deum per cuncta diffundi, sicut humus, aut humor, aut aer, aut lux ista diffunditur (omnis enim hujuscemodi magnitudo minor est in sui parte quam in toto); sed ita potius sicuti est magna sapientia, etiam in homine cujus corpus est parvum. Et si duo sunt sapientes, quorum sit alter corpore grandior, neuter sapientior, non est illa in majore major, minor in minore, aut minor in uno quam in duobus; sed tanta in hoc quanta in illo, et tanta in unoquoque quanta in utroque: neque enim si aequaliter sunt omnino sapientes, plus sapiunt ambo quam singuli, quemadmodum si aequaliter sint immortales, non plus vivunt ambo quam singuli...

Est ergo Deus per cuncta diffusus. Ipse quippe ait per Prophetam, Jerem., xxiii, 24: Caelum et terram ego impleo; et quod paulo ante posui de sapientia ejus, Sap., viii, 1: Attingit a fine usque ad finem fortiter, et omnia disponit suaviter; itemque scriptum est, ibid., i, 7: Spiritus Domini replevit orbem terrarum; eique dicitur in quodam psalmo, Ps. cxxxviii, 7. Quo abibo a spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in caelum, tu ibi es; si descendero ad infernum, ades. Sed sic est Deus per cuncta diffusus, ut non sit qualitas mundi, sed substantia creatrix mundi, sine labore regens et sine onere continens mundum. (Non tamen per spatia locorum, quasi mole diffusa, ita ut in dimidio mundi corpore sit dimidius, et in alio dimidio dimidius,) atque ita per totum totus; sed in solo caelo totus, et in sola terra totus, et in caelo et in terra totus, et nullo contentus loco, sed in seipso ubique totus. »]