Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Quidam existimant divisionem in affirmativam et negativam esse accidentalem, quia est divisio penes qualitatem propositionis, qualitas autem supponit essentiam et substantiam rei. Consistit autem qualitas propositionis in affirmare et negare, sicut quantitas in universalitate et particularitate. Alii existimant esse analogicam, quia traditur per prius et posterius; affirmatio enim prior est negatione. De divisione autem in universalem et particularem fere omnes conveniunt esse accidentalem.

NIHILMINUS expressa S. Thomae sententia est divisionem propositionis in affirmativam et negativam esse univocam et generis in species. Ita habet in 1. Periherm. lect. 8.¹ et evidentius opusc. 48. tract. de Enuntiat. cap. 6. In sententia S. Thomae clare constat, quod haec divisio sit essentialis et univoca. Tract. de Enuntiat. cap. 6.² postquam dixit esse divisionem generis in species, addit infra, quod «haec divisio pertinet ad qualitatem enuntiationis, qualitatem scilicet essentialem, secundum quod differentia significat quale quid».

FUNDAMENTUM huius sententiae. Quantum ad hoc, quod sit univoca, probat D. Thomas contra Alexandrum, quia tam affirmativa quam negativa participant aequaliter essentialem rationem enuntiationis, scilicet „significare verum vel falsum”. Tam proprie enim et essentialiter significat verum vel falsum affirmativa propositio quam negativa.

Quod vero divisio sit essentialis, non accidentalis, ex eo probatur, quia est divisio penes formam essentialem propositionis, quae est copulatio extremorum significativa veritatis, quatenus fundatur in convenientia vel disconvenientia eorum inter se. Nam ante convenientiam vel disconvenientiam extremorum nulla substantia enuntiationis concipi potest. Tunc autem primo et essentialiter ipsa ratio enuntiationis concipitur et constituitur, quando intelliguntur extrema uniri in ordine ad veritatem. Ergo essentialis differentia in ratione unionis huius facit essentialem differentiam in ratione enuntiationis. Hac enim ratione hypothetica differt essentialiter a categorica, quia differt in ratione et modo copulandi et componendi. Sed copulatio negativa essentialiter differt ab affirmativa, cum negatio essentialiter opponatur affirmationi, siquidem destruit illam totaliter.

DICO SECUNDO: Divisio propositionis penes quantitatem, scilicet in universalem, particularem etc., non est essentialis, sed accidentalis.

SUPPONIMUS, quod quantitas propositionis non invenitur in omni propositione, sed solum in propositione constante termino communi. Nam si constet subiecto singulari, propositio non est quanta, quia quantitas in propositionibus attenditur penes extensionem subiecti ad plura vel pauciora. Singularis autem propositio caret extensione, quia soli convenit uni, unde est quasi indivisibile in genere quantitatis propositionis.

Ex quo MANIFESTE DEDUCITUR, quod ista divisio penes quantitatem est accidentalis. Tum quia non sumitur penes id, quod est essentiale in propositione, scilicet penes significationem veritatis seu copulationem extremorum, sed penes extensionem subiecti in ea, quibus potest convenire praedicatum. Tum quia, si inveniri potest tota essentia propositionis in individuo sine illa quantitate, ut in propositione singulari, ergo divisio penes quantitatem non est essentialis.

Et SI DICAS: Nam possunt aliquae propositiones specie differre solum ratione quantitatis, ut si dicas: «Omnis homo est albus», «aliquis homo est albus», prima est falsa et secunda vera, et solum ratione quantitatis. Ergo diversa quantitas essentiale et specificum discrimen facit.

Respondetur negando antecedens, quia veritas et falsitas non sunt essentiales differentiae, ut supra diximus.³ Unde ex hoc praecise, quod una sit vera et altera falsa ex variatione quantitatis, non sequitur, quod sint essentialiter diversae. Et praesertim hoc est verum quantum ad essentialem differentiam propositionis ex parte formae et artificiosae compositionis; sic enim non est essentialis differentia inter illas duas propositiones. Ex parte autem materiae, scilicet quia res significata est diversa, non est aliqua repugnantia, quod possint aliquae propositiones specifice differre, quia res specie distinctas significant; sed hoc non est ratione quantitatis, sed etiamsi eiusdem quantitatis sint, hoc modo differunt specie, ut si dicas: «Omnis homo est animal», «omnis equus est hinnibilis».

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo arguitur ad probandum non recte dividi propositionem in affirmativam et negativam. Nam affirmatio et negatio explicantur per esse et non esse; affirmatur enim dicendo, quod aliquid est, et negatur dicendo, quod non est. Sed ad esse et non esse non potest dari aliquid commune aut aliquod tertium medium inter illa, cum immediate opponantur. Ergo ista divisio nec est bona neque univoca, cum ad esse et non esse nihil sit univocum.

Et confirmatur, quia affirmatio et negatio traduntur per prius et posterius. Affirmatio enim prior est negatione; nam negatio in affirmatione fundatur, ut constat ex Aristotele 1. Periherm. cap. de Enuntiat.⁴ et D. Thoma ibi lect. 8.⁵ Ergo non est divisio generis in species, sed analogi in analogata. Consequens patet, quia species unius generis sunt simul natura, ut dicitur in Postpraedicamentis;⁶ ergo non potest tradi divisio generis penes species, quae se habeant ut prius et posterius.

RESPONDETUR in illo argumento aliquos male torqueri, sed sine fundamento. Concedo enim inter esse et non esse non dari medium nec aliquid commune abstrahi posse. Sed inter „significare esse vel non esse” potest dari aliquid commune abstrahens ab utroque, scilicet significare complexa extrema et unire illa, quae postmodum determinate significantur unita penes affirmationem vel negationem, quorum una significat esse, alia significat non esse. Itaque ipsum esse et non esse contradictorie opponuntur, ipsa vero significatio affirmans et significatio negans non opponuntur contradictorie, sed contrarie, quia utraque significatio est positiva, et se habent sicut duae species significationis artificiosae et complexae, et haec significatio complexa enuntiative est ratio illis communis.

Ad confirmationem respondetur ex doctrina S. Thomae 1. Periherm. lect. 8.⁷ et opusc. 48.,⁸ ubi solvit hoc ipsum argumentum, quod non omne prius et posterius constituit analogiam, ut patet in speciebus numeri; unum enim numerus prior est alio, et tamen univoce sunt numeri. Et potentia et habitus et actus habent rationem prioris et posterioris, et tamen univoce sunt qualitas. Sed illa prioritas, quae facit inaequaliter participare rationem superiorem, ita quod in uno sit principalius et per se, in alio secundum quid et per accidens, facit analogiam, sicut „ens” respectu substantiae et accidentis, „sanum” respectu animalis et herbae; in uno enim invenitur per prius, in alio per posterius. Et dicuntur species unius generis esse simul natura simultate participandi rationem superiorem, non simultate existendi inter se.

Secundo arguitur: Non potest idem divisum duplici essentiali divisione dividi, siquidem essentiales differentiae ex aequo dividunt genus et adaequate opponuntur inter se intra idem genus. Sed propositio dividitur essentialiter in categoricam et hypotheticam, ut dictum est art. praec.; ergo non potest iterum dividi essentialiter in affirmativam et negativam, cum una divisio non contineatur sub alia.

Et confirmatur, quia generum non subalternatim positorum non possunt eaedem esse species, ut dicitur in Antepraedicamentis.⁹ Sed categorica et hypothetica sunt genera non subalternatim posita, ergo non possunt dividi eisdem differentiis essentialibus, sed utraque potest dividi in affirmativam et negativam, et rursus tam affirmativa, quam negativa in categoricam et hypotheticam. Ergo istae divisiones non possunt esse essentiales, sed accidentales.

RESPONDETUR imprimis nullum esse inconveniens, quod idem dividatur pluribus divisionibus essentialibus immediate, quando sunt divisiones inadaequatae, quando scilicet aliqua essentia constituitur pluribus formalitatibus, quarum quaelibet partibilis est in aliquas species. Quae est doctrina S. Thomae 1. 2. q. 95. art. 4. c., ubi inquit, quod «sunt multa de ratione legis humanae, secundum quorum quodlibet lex humana proprie et per se dividi potest». Et ibi numerat diversas divisiones per se et essentiales legis humanae secundum inadaequatas considerationes. Imo in divisionibus praedicamentorum non est necesse omnem divisionem fieri per duas species adaequatas, sed per plures, quibus idem genus dividi potest, sicut animal potest dividi in gressibile et volatile, et rursus in reptile et natabile et in multas et varias species essentiales. Et similiter qualitas dividitur immediate in habitum et dispositionem, in potentiam et impotentiam etc.

Secundo responderi potest affirmationem et negationem non esse immediatam divisionem propositionis, sed subdivisionem eius. Primo enim dividitur in categoricam et hypotheticam, categorica autem in affirmativam et negativam. Quod ex Philosopho in 1. Periherm. cap. de Enuntiat.¹⁰ sumpsit D. Thomas ibi lect. 8.¹¹ dicens, quod «enuntiatio quaedam est una simplex, quaedam coniunctione una». Et statim addit: «Alia subdivisio enuntiationis est, quod si enuntiatio sit una, aut est affirmatio aut negatio». Quod statim amplius explicabitur.

Ad confirmationem respondetur ex hac ultima solutione regulam antepraedicamentalem hic non habere locum, cum sint genera subalternatim posita divisio in categoricam et hypotheticam et subdivisio categoricae in affirmativam et negativam.

Et cum instatur, quod etiam hypothetica dividitur in affirmativam et negativam, respondetur primo hypotheticas non dici per se affirmativas aut negativas nisi ratione suarum categoricarum, ex quibus constant. Nam ipsae copulae hypotheticae proprie non negantur, sed copulae verbales, ex quarum negatione propositiones etiam hypotheticae redduntur negativae. Unde quando fiunt contradictoriae in hypotheticis, negationes ponuntur in copulis categoricis, non in hypotheticis (nisi forte negatio toti enuntiationi praeponatur); ut si dicas hanc copulativam: «Petrus currit et Ioannes legit», contradictoria eius erit disiunctiva haec: «Petrus non currit, vel Ioannes non legit», ut bene advertit Mag. Soto lib. 3. Summul. cap. 9. not. 5., ubi copulae hypotheticae, scilicet ly „et” et ly „vel” utrobique non negantur.

Secundo respondetur, quod si hypothetica per se dividitur in affirmativam et negativam, talis affirmatio et negatio est longe diversa ab affirmatione et negatione, quae dividit categoricam, quia copulae categoricae et hypotheticae sunt longe diversae, et ita non sunt capaces affirmationis et negationis secundum eandem rationem. Copula enim categorica est verbum, copula vero hypotheticae est modus, ut ly et, ly vel, ly si. Sicut qualitas, quae est dispositio, in genere dividitur in dispositionem permanentem, quae est habitus, et transeuntem, quae est dispositio tantum; et tamen quando qualitas dividitur etiam in passionem et passibilem qualitatem penes hoc, quod sit permanens et transiens, non dividitur eisdem differentiis permanentis et transeuntis, quibus dispositio, sed diversis.

Ultimo arguitur: Nam aliquae propositiones sunt simul affirmativae et negativae seu mixtae qualitatis, ut haec propositio: «Petrus est et non fuit albus». Ergo ista divisio non est essentialis, quia duae essentiales differentiae non possunt eidem individuo convenire. Nec dici potest quod illa est duplex propositio et non una; contra enim est, quia solum constat uno subiecto et praedicato et unico iudicio iudicari potest. Ergo est unica formaliter, licet virtualiter possit esse multiplex, quia ex illa multae formari possunt.

Et confirmatur, quia propositio affirmativa et negativa possunt esse synonimae, ut «homo est rationalis», «homo non est irrationalis»; ergo sunt eiusdem speciei. Patet consequens quia respiciunt idem obiectum, ab obiecto autem sumitur species.

RESPONDETUR, quod in propositionibus mixtae qualitatis virtualiter invenitur duplex propositio, quia est quasi duplex, licet de eodem subiecto dicatur, eo quod multiplicatur copula. Sed tamen quia formaliter est unica propositio, dicetur pertinere ad speciem affirmativae illa propositio mixtae qualitatis, quae infert unam affirmativam, et pertinebit ad negativam illa, quae infertur ex una negativa, prout diximus in textu in cap. de Divisionibus propositionis.¹² Et sic non constituitur unica propositio formaliter in duplici specie, sed formaliter in unica tantum, virtualiter autem, quia est duplex, in duabus.

Ad confirmationem respondetur, quod illae duae propositiones licet sint eiusdem speciei ex parte materiae seu subiecti materialiter considerati, tamen ex parte formae et artificiosi modi enuntiandi sunt diversae, quod est esse eiusdem speciei posterioristice, diversae autem prioristice; sicut ex eodem obiecto et materia potest fieri enthymema et syllogismus, quae in ratione artificiosae orationis et consequentiae sunt diversae speciei, posterioristice autem tunc erunt eiusdem rationis.