Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Cum terminus definiatur, quod sit vox significativa, ex qua simplex conficitur propositio, in eius definito explicando accidit communis illa difficultas, quae in explicatione cuiuscumque definitionis accidentis in concreto invenitur, nempe an definitum eius stet pro ipso subiecto (aliqui vocant substitutum), an vero stet pro ipsa forma, an vero pro illo, quod resultat ex subiecto et forma (aliqui vocant constitutum). Nam si stet pro ipso subiecto, v. g. pro voce in definitione termini, illi non convenit essentialiter definitio, sed denominative et accidentaliter, quia est id, de quo dicitur, non vero id, quod est ipsa ratio termini. Si vero stet pro forma, male ponitur in definitione subiectum, v. g. „vox significativa”, cum vox et quodcumque subiectum non sit ipsa forma, sed susceptivum formae, et ita male diceretur definiendo formam termini, quod est ipsa vox. Si vero sumatur pro eo, quod resultat ex subiecto et forma, illud non est definibile, quia est ens per accidens, quod non cadit sub definitione.

De hac difficultate plura tractamus in Logica q. 7.¹ de Genere. In praesenti pauca sufficit advertere.

DICO ERGO: Secundum doctrinam Philosophi et S. Thomae non posse concretum accidentale vel artificiale definiri pro ipso constituto seu resultante ex subiecto et accidente, sed definitum in istis concretis, v. g. in termino, in oratione, in albo, in statua, esse ipsam formam accidentalem non absolute et abstracte, sed respective et connotative ad subiectum, ita quod esse in subiecto vel extra subiectum pertinet quasi ad statum et modum essendi, non ad substantiam ipsius definiti, et sic intrat definitionem ut additamentum extrinsecum et ut connotatum.

Id sumitur imprimis ex Philosopho in Praedicamentis cap. de Substantia, ubi dicit, quod album solam qualitatem significat. Verba Philosophi sunt: «Non autem simpliciter quale quid significat, quemadmodum album, nihil enim aliud album significat quam qualitatem».² Non ergo significat constitutum ex subiecto et qualitate. Deinde D. Thomas in libro de Ente et Essentia cap. 7. circa finem: «Ex accidente», inquit, «et subiecto non fit unum per se; unde non resultat ex eorum coniunctione aliqua natura, cui intentio generis vel speciei possit attribui».³ Constat autem, quod omnis definitio explicare debet aliquam naturam generis vel speciei, quam D. Thomas negat convenire illi constituto.

Et RATIO EST in promptu: Quia constitutum ex corpore et albedine, subiecto et accidente, est conflatum ex rebus diversorum praedicamentorum, ergo non constituit unum ens per se. Illud enim est unum ens per se, quod gaudet unico praedicamento, unico genere et differentia, et unica definitione, quia definitio ex genere et differentia constat. Si autem pertinet ad diversa praedicamenta, non habet unum genus, sed plura genera, quia praedicamentum est genus. Ens autem per accidens non est definibile, quia, ut optime dicit S. Thomas 7. Metaph. lect. 3., «ens per accidens non significat aliquid, sed aliquale»,⁴ et consequenter non significat quid seu quidditatem, quae sola est obiectum definitionis. Quare D. Thomas in 4. dist. 44. q. 1. art. 1. quaestiunc. 2. ad 4. ait, «quod statua potest considerari dupliciter, vel secundum quod est substantia, vel secundum quod est artificiale quoddam; et in genere substantiae ponitur ratione suae materiae, sed in genere artificialium ponitur secundum quod est forma, quae accidens quoddam est». Ita D. Thomas.⁵ Unde quia id, quod pertinet ad substantiam, constituit aliquid in genere entis simpliciter, ideo aliquando dicuntur artificialia pertinere ad genus suae materiae, non in quantum artificialia, sed in quantum entia, quia ens simpliciter substantia est. Et sic loquitur D. Thomas in 4. dist. 3. q. 1. art. 1. quaestiunc. 4. ad 3.⁶

Quare terminus et oratio et reliqua artificialia⁷ secundum rationem generis artificialis solum ponuntur in genere suae formae, quae est quoddam accidens.

sicut reliqua accidentia, sive sumantur in concreto sive in abstracto, semper ponuntur in ipso genere suae formae, quia essentia accidentis eadem est in concreto et in abstracto. Ratio ergo concreti vel abstracti pertinet quasi ad modum essendi vel ad statum ipsius accidentis; unde debet esse idem definitum accidentis in abstracto et in concreto, licet non idem status et eadem connotatio.

SED DICES: Quomodo ergo Aristoteles in 7. Metaph. dixit, quod materia est genus in istis accidentibus, et specialiter vox respectu litterarum seu syllabarum, et quod tale genus numquam est sine speciebus neque ab illis distinguitur?⁸ Ergo oportet, quod ex differentia seu forma et tali materia seu genere constituatur aliquod unum.

Respondetur debere attente legi textum Philosophi, qui dixit aliquando idem esse genus et materiam, sed diverso modo. Cuius explicationem optime tradit ibi D. Thomas lect. 12.,⁹ et nos latius docemus citato loco Logicae. In summa: Quod ex eius doctrina colligitur, est, quod materia seu subiectum accidentis, licet ponatur in definitionibus loco et vice generis, tamen non habet rationem generis logici secundum se, quasi ex ipsa et forma accidentali constituatur aliquid unum, quod sit per se definibile, cum toties neget D. Thomas non resultare unum per se, sed per accidens ex subiecto et accidenti. Sed intelligitur, quod materia seu subiectum in quantum formatum forma accidentali, duplicem habet considerationem, scilicet ut formatum ipsa forma accidentali secundum rationem communem talis formae, et secundum rationem determinatam et specialem. Et talis materia ut formata secundum rationem communem, constituit rationem generis ad ipsam ut formatam secundum rationem determinatam. Sicut si diceremus, quod in albo ipsa ratio „qualis” in communi est genus ad album, quod est determinatum quale, et ea ratione corpus ut quale est genus ad corpus ut album. Quare materia secundum se numquam est genus, sed communis ipsa ratio formae, seu materia ut formata ratione communi formae dicitur genus ad rationem determinatam talis formae seu ad talem formationem in particulari.

AD RATIONEM ERGO DUBITANDI a principio positam respondetur, quod quando definitur forma accidentalis in concreto, praedicatur de subiecto non ut de definito intrinseco, sed ut sustentante et dante statum concretionis rei definitae, id est formae seu accidenti, quod in se habet. Nec ipsum subiectum est proprie genus talis accidentis, sed loco generis vel quasi genus physicum ponitur, ut dicit S. Thomas 1. Periherm. lect. 4.¹⁰ Quia cum genus sumatur a materia et ignoremus saepe proprium genus accidentium, ponimus loco generis materiam, a qua sumitur, vel potius ponimus ipsum subiectum non absolute, sed ut formatum illa forma accidentis secundum gradum communem, et sic est genus ad ipsamet secundum gradum particularem. Ut si dico: «Album est corpus disgregativum visus», intelligitur non corpus absolute, sed corpus ut coloratum, ubi ly coloratum facit ad definitionem per se, ly corpus ad suppositum rei definitae, quia non existit per se, sed in alio.

SED ADHUC OBICIES: Nam essentia concreti, v. g. albi, neque est corpus neque albedo, sed tertium constitutum; ergo idem erit de termino, quod neque est significatio nec pars, sed constitutum ex his, atque adeo illud erit, quod definitur.

Antecedens probatur ex Aristotele in cap. 5. Praedicamentorum, ubi dicit «album dici quidem de corpore ut de subiecto, rationem vero albi numquam de corpore praedicari».¹¹ Ergo sentit Philosophus essentiam albi non dicere ipsum corpus essentialiter, alioquin praedicaretur de illo, sed aliquid distinctum, scilicet constitutum ex corpore tamquam de subiecto seu substituto. Et eadem ratione, quando plures formae praedicantur de subiecto in concreto, ut «album est dulce», non verificatur pro constitutis ipsorum, quae sunt distinctae essentiae, sed pro substituto seu subiecto. Unde cum in termino concurrant plures formalitates, ut esse significativum, esse partem propositionis, et terminare resolutionem, terminus non erit aliqua ex illis formalitatibus, sed illud, quod resultat ex ipsis tamquam ex substitutis et praesuppositis, et ex ultima formalitate, quae ultimate constituit essentiam termini. Et ita poterit quidem praedicari de termino, quod sit pars et quod sit extremum propositionis, quia haec verificantur de termino pro substituto, id est praesupposito ad rationem termini, sed non ingrediuntur definitionem, quia non pertinent ad constitutum. Ita opposita sententia.

Respondetur: Sensum Philosophi esse satis perspicuum, scilicet rationem albi numquam de corpore praedicari tamquam rationem seu tamquam quid essentiale corpori; loquitur enim in sensu valde formali, rationem albi non praedicari de corpore tamquam rationem, id est ut importans praedicationem essentialem de corpore, siquidem praedicatio accidentalis est. Ex hoc autem non licet inferre, quod essentia albi vel cuiuscumque accidentis in concreto sit tertium quoddam constitutum ex subiecto et forma, cum non detur tale constitutum nisi ens per accidens, ut dictum est et amplius dicetur in Logica q. 5.¹² et 7.¹³ Et tamen verificatur accidentalis praedicatio de subiecto, ut cum dico: «Corpus est album», non quidem ratione tertii constituti seu potius aggregati ex corpore et albedine, hoc enim non potest praedicari de corpore, quia corpus respectu eius se habet ut pars; neque ratione substituti tantum, quia ex parte praedicati, scilicet ly album, aliquid importatur praeter substitutum seu subiectum, importatur enim accidentalis entitas, quae concretive applicatur subiecto. Et ideo verificatio illius praedicationis fundatur in identitate albi cum corpore importata ex parte de ly album ratione sui connotati. Connotat enim subiectum habens, et hoc est corpus; habens enim et corpus identificantur. Et sic illam solutionem explicat S. Thomas 1. p. q. 13. art. 10.

Haec¹⁴ autem doctrina amplius observari debet et opposita caveri in concretis substantialibus, ut „homo” et „humanitas”, ubi aliqui distinguunt hominem pro constituto et pro substituto et dicunt hominem pro constituto esse naturam ipsam humanam, pro substituto vero ipsum suppositum habens naturam humanam. Unde infertur, quod sicut divinum suppositum assumpsit humanitatem, ita assumpsit hominem, sumendo hominem pro constituto. Sed tamen ista illatio, quae in hac doctrina conceditur, eius ostendit inconvenientiam; nec enim taliter debemus uti vocibus, quod cogamur propositiones concedere in Theologia valde suspectas et male audientes. Dicere autem, quod Deus assumpsit hominem, ita male audit in Theologia, quod in Indice expurgatorio Hispaniae anno 1612¹⁵ et 1632¹⁶ et 1640¹⁷ expunctum est in Bibliotheca Veterum Patrum, tom. 3. in S. Ignatii Scholio cap. 47. Et S. Thomas eam damnat 3. p. q. 4. art. 3., quia homo ex modo significationis plus dicit quam naturam. Oportet autem in his locutionibus valde attendere ad modum significandi usitatum et ad usum Ecclesiae et sapientum; nam ex variatione modi significandi et inordinatis verbis incurritur error. Haec enim propositio «Deitas generat» est haeretica, et «Deus generat» catholica. Et tamen si quis pro eodem acciperet Deum ac Deitatem ratione constituti, posset utramque negare vel affirmare, quod esset erroneum. Haec dixerim, ut in ista doctrina de concretis et abstractis, constitutis et substitutis ponamus modum communi usui potius quam ingenio proprio credentes. De his latius vide q. 5.¹⁸ et 7.¹⁹ Logicae.

Ad id vero, quod additur in argumento, quod quando plures formalitates concurrunt ad unam essentiam constituendam, non potest praedicari essentialiter nisi ultima formalitas, falsum est. Nam omnes gradus superiores quasi praesupponuntur ad ultimam differentiam, et tamen praedicantur essentialiter de ipso constituto ex ultima differentia et talibus gradibus; sicut dicitur, quod homo est animal et vivens et corpus, et album coloratum et quale etc., dummodo praedicentur secundum eundem modum, id est concretum de concreto et abstractum de abstracto. Similiter ergo cum esse significativum et esse partem essentialiter pertineant ad rationem termini, quantumcumque praesupposite et substitute, praedicabuntur nihilominus essentialiter de ipso termino, quia essentialiter pertinent ad illum, ut praedicata generica vel superiora.

Restabat in praesenti disputare ea, quae latissime solent hic controverti de natura et divisionibus signorum, eo quod ratio signi in definitione termini et reliquorum instrumentorum logicalium poni solet. Sed de his controversiis, quae satis metaphysicae sunt, plene disserimus super libros Perihermenias.²⁰