Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Superiori libro cap. 5. de Argumentatione diximus, quod omnes species argumentationis ad duas reduci poterant, scilicet ad inductionem et syllogismum. Nam enthymema est quidam syllogismus truncatus et exemplum quaedam inductio imperfecta, ut inquit S. Thomas 1. Poster. lect. 1. in fine.¹ Unde tandem in lect. 30. eiusdem libri² solum ponit D. Thomas duos modos acquirendi scientiam, scilicet per demonstrationem et inductionem. Et demonstratio quidem est syllogismus, qui procedit ex universalibus, inductio autem ex singularibus, eo quod omnis nostra cognitio ex singularibus originatur, quae per sensus percipiuntur.

Definitur ergo inductio, quod sit «a singularibus sufficienter enumeratis ad universale progressio»; ut si dicas: «Iste ignis calefacit, et ille, et ille, etc. Ergo omnis ignis calefacit». Et quia oppositorum eadem est ratio, sub hac definitione inductionis, quae est per ascensum, intelligitur oppositum eius, quod est descensus, id est ab universali ad singularia progressio. Et inductio, quantum ad ascensum, ordinatur ad inveniendas et probandas veritates universales, ut universales sunt, id est in quantum constant ex singularibus sub eis contentis. Nec enim potest probari, quod aliquid universaliter sit tale, nisi quia eius singularia sunt talia. Descensus autem ab universali ad singularia praecipue ordinatur ad demonstrandam falsitatem universalis, ut universale est; optime enim ostenditur falsitas universalis descendendo sub illo et ostendendo aliquod singulare non esse tale. Sed tamen supposita veritate universalis comprobata et inventa per ascensum, etiam descensus deservit ad ostendendam correspondentiam universalis ad ipsa singularia sub eo contenta. Praecipuum tamen inductionis munus est reducere ad sensum probationem universalis a singularibus ascendendo.

Unde manifestum est recte tradidisse Aristotelem 2. libro Priorum cap. 23.³ differentiam inter syllogismum et inductionem, quod syllogismus utitur medio ad ostendendum extrema uniri inter se, at vero inductio per tertium probat extremum de medio. Quod est dicere syllogismum uti praemissis, in quibus assumitur medium unitum extremis, ut per illud probetur uniri extrema inter se. Inductio autem non assumit medium uniens extrema ad probandum extrema uniri inter se, sed probat extremum seu praedicatum aliquod convenire alicui subiecto communi, quia convenit singularibus, aut singularibus convenire, quia convenit communi.

Inquires, quotuplex et qualis sit ascensus et descensus. Et dico, quod est quadruplex: copulativus, disiunctivus, copulatus et disiunctus. Copulativus ascensus et descensus est quando singularia numerantur per propositiones copulativas, ut «Omnis homo est animal; ergo hic homo est animal, et ille homo est animal» etc. Disiunctivus, quando numerantur per propositiones disiunctivas, ut «Aliquis homo est albus; ergo vel ille homo est albus, vel ille homo est albus» etc. Copulatus ascensus et descensus est, quando terminus aliquis per singulares resolvitur complexive numeratos, ut «Omnes apostoli Dei sunt duodecim», resolvitur sic: «Ille et ille etc. sunt duodecim», omnes in una propositione numerando. Disiunctus est, quando aliquis terminus resolvitur per suas singulares divisim numeratas in unica propositione; ut si dicas: «Omnis homo est animal», illud praedicatum „animal” resolvitur disiunctim sic: «Omnis homo est hoc vel illud vel illud animal», ita ut totum disiunctum sit praedicatum. An vero inductio ex sua formali ratione et propriis meritis sit consequentia formalis, dicemus infra q. 8. art. 2.