Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Olim valde difficile iudicabatur inventionem medii perfecte et clare cognoscere. Nunc facili negotio res ista deducitur, non ut quidam putant, solum assignantes pro medio id, quod est causa et ratio, cur praedicatum conveniat subiecto, vel ut alii loquuntur, pro concludenda affirmativa conclusione assumere pro medio id, cum quo res illae identificatur, et pro concludenda negativa id, cum quo unum extremum identificatur et aliud secernitur. Nam hoc est, quod inquirimus, quid sit illud, in quo extrema identificantur vel unum eorum secernitur, et quid est illud, quod est ratio et causa, ut praedicatum conveniat subiecto. De hoc potest videri breve opusculum S. Thomae, quod est 50. inter eius opuscula.¹

Est ergo advertendum, quod omnis conclusio inferenda vel est universalis affirmativa vel universalis negativa, aut particularis affirmativa aut particularis negativa. Cum autem terminus, qui assumitur pro medio, debeat communicari et uniri extremis vel ab aliquo illorum disiungi, ad hoc, ut ipsa extrema uniantur vel disiungantur, extrema autem unibilia inter se sunt subiectum et praedicatum in conclusione, oportet pro medio unitivo aut divisivo utriusque sumere vel aliquid, quod sit praedicatum superius vel inferius, vel aequale vel repugnans seu extraneum. Et antiqui vocabant praedicatum superius vel aequale terminum consequentem, eo quod consequitur ad aliud, sicut ex homine infertur animal, quod est superius, et risibile, quod est aequale; utrumque enim in illo continetur. Praedicatum autem inferius vocabant terminum antecedentem, eo quod inferat, sed non inferatur ex superiori; ex animali enim non sequitur homo, sed e converso. Praedicatum autem repugnans vocabant terminum extraneum.

Igitur ad inferendam universalem affirmativam, quae solum concluditur in Barbara, assumitur pro medio aliquis terminus consequens ad subiectum, sive superius praedicatum sit sive aequale, antecedens autem sive inferius ad praedicatum; sicut si vis probare omnem hominem esse animal, sumes pro medio „risibile” quod sequitur ad hominem, et ex eo sequitur ad animal seu antecedit animal dicendo: «Omne risibile est animal, omnis homo est risibilis, ergo omnis homo est animal».

Ad inferendam vero universalem negativam sumes pro medio illum terminum, qui sequitur ad subiectum et repugnat praedicato, idque in Celarent, qui est secundus modus primae figurae, et in Cesare, qui est primus modus secundae. In Camestres autem, ubi minor est negativa, debet e converso quaeri medium, quod repugnet subiecto et sequatur ad praedicatum, eo quod debet removeri a minori extremitate et consequi ad maiorem; sicut ad concludendum, quod nullus homo est lapis, in Celarent et in Cesare est bonum medium „rationale” seu „risibile”, quod sequitur ad hominem et repugnat lapidi, in Camestres autem „insensibile”, quod convenit lapidi et repugnat homini.

Ad inferendam particularem affirmativam, si inferatur in prima figura, ut in Darii, conveniens medium erit terminus, qui sequitur ad subiectum et antecedit praedicatum. Ut ad inferendum, quod aliquod animal est substantia, conveniens medium est „sensibile”, quod infertur ex animali et infert substantiam. Si vero inferatur in tertia figura (nam secunda non infertur particularis affirmativa), ut in Darapti aut Disamis, conveniens medium erit ille terminus, qui antecedit, id est quod est inferius ad praedicatum et subiectum, ac quod debet subici in utraque praemissa, ut ly homo ad inferendum, quod aliquod animal est substantia, eo quod homo est animal et est substantia.

Denique ad inferendam particularem negativam, quae in omnibus tribus figuris concludi potest, si inferatur in prima figura, assumitur pro medio ille terminus, qui sequitur ad subiectum et repugnat praedicato; ut ad concludendum, quod aliquod animal non est lapis, sumo pro medio ly homo dicendo: «Nullus homo est lapis, aliquod animal est homo». Vel si volo concludere: «Aliquod animal non est equus», sumo „rationale”, quod est consequens ad aliquod animal et repugnans equo, et dico: «Nullum rationale est equus, aliquod animal est rationale», etc. Si vero inferatur particularis negativa in secunda figura, in tertio quidem modo, qui est Festino, idem medium assumetur, quod in prima figura. In Baroco autem assumetur medium, quod sit extraneum a subiecto et consequens ad praedicatum, ut in praedicta conclusione: «Aliquod animal non est lapis», sumetur pro medio „insensibile”, quod repugnat animali et sequitur ad lapidem. Denique si infertur in tertia figura, assumetur pro medio ille terminus, qui sit antecedens, id est inferius ad subiectum et extraneus seu repugnans praedicato, ut in praedicta conclusione „rationale”, quod est inferius ad animal et repugnat lapidi.