Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

SUPPONIT titulus in omni doctrina dari ordinem, id est in omni scientia tractante materias suas scientifice; nec a casu nec pro libito incipere debet ab ista vel ab illa, sic enim pariet confusionem, non claritatem, quae maxime pendet ab ordine tractandi, et ideo sapientis proprium est ordinare, ut dicitur 1. Metaph.¹

Secundo suppono ex proemio Physicorum in procedendo eundem esse ordinem naturae et artis seu scientiae; incipiunt enim ab imperfectiori et faciliori et consummantur seu terminantur in perfectiori. Et ideo secundum intentionem perfectiora sunt priora, id est prius intenta, in executione vero sunt ultima. E converso vero se habent in perfectione. Cognitio ergo facilius tangit, quae sunt magis communia, et tunc est imperfectior, perficitur autem, cum magis in particulari cognoscit. Et ideo a communioribus, id est quae ad plures pertinent, et a simplicioribus et notioribus quoad nos incipit doctrina sicut et natura. Quae vero sunt notiora non quoad nos, sed secundum se propter magnam perfectionem et dicuntur notiora naturae, id est nobilioris et cognoscibilioris naturae, licet non facilioris, ab his non incipit cognitio in executione. De quo vide in Phys. q. 1.²

DICO ERGO PRIMO: Ad Logicam per se pertinet dirigere omnes tres operationes intellectus, quae sunt simplex apprehensio, compositio et discursus.

De secunda et tertia operatione nullus dubitat, de prima aliqui. Sed deducitur clare ex Aristotele et D. Thoma, qui 1. Poster. lect. 1.³ ita inquit: «Una actio intellectus est intelligentia indivisibilium sive incomplexorum, secundum quod concipit, quid est res, et ad hanc operationem ordinatur doctrina, quam tradit Aristoteles in libro Praedicamentorum». Nec minus aperte idem affirmat S. Doctor in 1. Periherm. lect. 1.,⁴ ubi ordinem librorum Aristotelis in Logica penes istas tres operationes intellectus distribuit.

DICES S. Thomam non docere, quod prima apprehensio absolute et per se pertinet ad Logicam, sed per accidens et ratione alterius, scilicet iudicii; sic enim id, quod est primum in apprehensione simplici, postea est partiale obiectum iudicii, et sub illo primo statu non pertinet ad Logicam, sed sub secundo.

Sed contra est primo: Quia Divus Thomas eodem tenore et modo loquitur de una operatione quam de alia, nec magis facit tractatum dirigentem per accidens primam operationem quam secundam. Deinde: Quia per se est dirigibilis etiam prima operatio et fundat suas intentiones, scilicet relationes superioris et inferioris, universalis et particularis in praedicabilibus, et coordinationes praedicamentorum, in quibus distinguimus confusionem rerum in suas classes; quod totum indiget aliqua arte et directione, in quantum ista omnia ordinate et distincte disponuntur, et tollitur confusio, sub qua primum res apprehenduntur. Et hoc spectat ad primam operationem, non ad complexionem et orationem, cum potius complexa excludantur a praedicamentis et tantum simplicia ibi ponantur, ut in Logica in antepraedicamentis⁵ dicetur, nec potest hoc ab alia arte dirigi quam a Logica. Ergo etc.

DICO SECUNDO: Inter ipsas operationes recto ordine doctrinae incipit Logica a directione primae operationis.

Constat ex dictis. Et secundo, quia ordo artis debet proportionari et conformari ordini naturae; ars enim imitatur naturam. Naturaliter autem intellectus procedit de prima operatione in secundam in cognoscendo. Ergo etiam ars Logicae procedere debet a prima operatione in secundam dirigendo.

DICO ULTIMO: Intra ipsam primam operationem convenientissime incipitur in linea et ordine tractandi prioristicam resolutionem Logicae a termino seu simplici dictione, non absolute, sed ut est pars enuntiationis, et ut ad illam componendam dicit habitudinem.

Haec conclusio pendet ex dicendis articulo sequenti. Interim colligitur aperte ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 1.,⁶ ubi sic inquit: «Si quis quaerat, cum in libro Praedicamentorum de simplicibus dictum sit, quae sit necessitas, ut hic rursus de nomine et verbo determinaretur; ad hoc dicendum, quod simplicium dictionum triplex potest esse consideratio. Una quidem, secundum quod absolute significant simplices intellectus, et sic earum consideratio pertinet ad librum Praedicamentorum. Alio modo secundum rationem, prout sunt partes enuntiationis, et sic determinatur de eis in hoc libro, et ideo traduntur sub ratione nominis et verbi, de quorum ratione est, quod significent aliquid cum tempore vel sine tempore, et alia huiusmodi, quae pertinent ad rationem dictionum, secundum quod constituunt enuntiationem. Tertio considerantur, secundum quod ex eis constituitur ordo syllogisticus, et sic determinatur de eis sub ratione terminorum in libro Priorum». Haec D. Thomas.

RATIO EST, quia licet absoluta consideratio alicuius rei soleat praecedere respectivam, tamen in ordine ad aliquem specialem tractatum vel finem potest respectiva consideratio praecedere. Tractamus enim in praesenti de his, quae spectant ad formam logicalem seu resolutionem prioristicam; de his vero, quae pertinent ad materiam et resolutionem posterioristicam, in Logica. Considerationes autem praedicamentorum, in quibus simplices dictiones absolute considerantur, pertinent ad materiam seu partem posterioristicam Logicae, eo quod praedicamenta sunt series praedicatorum seu graduum superiorum et inferiorum, generum et specierum etc. Quod totum tenet se ex parte ipsarum rerum, ex quarum connexione tamquam ex materia conficitur demonstratio vel opinio. At vero consideratio termini vel simplicis dictionis, ut pertinet ad partem prioristicam, respicit fabricam et constructionem enuntiationis et syllogismi. Unde oportet, quod consideretur sub respectu ad ea, quae construit vel in quae constructum resolvitur. Et in hac consideratione respectiva prius considerare debuimus respectum ad enuntiationem quam ad syllogismum, quia enuntiatio syllogismum praecedit. Convenienter ergo incipimus a termino secundum officium seu respectum conficiendi enuntiationem, acturi deinceps de illo sub respectu extremi syllogistici.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Adversus primam conclusionem oppones: Obiectum Logicae adaequatum est artificiosus modus sciendi; ergo in illa cognitione, ubi nullum est artificium nec modus artificiosus, nullum ius habet Logica nec directionem, sicut non potest dirigere visum vel auditum. At simplex apprehensio est expers omnis artificii et modi sciendi, quia tam naturaliter fertur in obiectum sicut sensus externi; ideo enim vocatur simplex apprehensio, quia nihil habet de artificio. Ergo nullo modo pertinet ad dialecticam illam dirigere.

RESPONDETUR negando, quod simplex apprehensio sit expers omnis artificii logicalis. Licet enim sit expers artificii compositionis et divisionis, non tamen distinctionis et coordinationis, sicut distinguimus inter gradus superiores et inferiores, inter intentionem generis et speciei, inter commune et particulare, concretum et abstractum et similia. Cum enim in ipsa prima apprehensione soleant multa confuse et involute apprehendi, illa evolvere et coordinare artificium est ad modum sciendi requisitum, utputa ad definitionem et divisionem, quae penes intentionem generis et differentiae solent fieri. Emendare autem errores simplicis apprehensionis ex parte naturae seu rei apprehensae pertinebit ad metaphysicum, ex parte vero formae et secundae intentionis, v. g. ex parte generis et differentiae, ex parte concreti et abstracti et similium pertinebit ad logicum.

Secundo arguitur contra secundam et tertiam conclusionem: Quia rectus ordo doctrinae postulat, ut incipiamus eo ordine, quo natura, scilicet ab imperfectioribus et notioribus quoad nos. Sed terminus, ut a nobis traditur, nec est imperfectior nec notior quoad nos; ergo ab illo non est incipiendum.

Probatur minor: Non est imperfectior, quia terminus est adhuc resolubilis in alia imperfectiora, ex quibus constat, scilicet in significationem et vocem et syllabas etc. Ergo prius agendum esset de signo quam de termino, et de voce et de syllabis. Neque est notior quoad nos, quia aliquid est notius ipso. Nam imprimis notitia confusa totum est notius parte, et sic oratio et propositio est notior termino. Deinde notitia definitiva et distincta terminus definitur per propositionem; ergo propositio debet esse notior, nam se habet ut definiens respectu termini ut definiti, et sic manifestat ipsum. Alias nullam habentes notitiam propositionis, quomodo per ipsam definiemus terminum?

Et confirmatur: Nam Aristoteles in 1. Priorum cap. 1.⁷ prius definivit propositionem, deinde terminum tamquam id, in quod resolvitur propositio, ergo prius tradenda est notitia propositionis quam termini.

RESPONDETUR negando minorem. Ad probationem primae partis respondetur terminum esse quidem resolubilem in alia priora, ex quibus constat, sed tamen de illis agere non pertinet ad logicum, sed praesupponit illa. De voce enim secundum se et de signo naturali agit physicus, de syllabis grammaticus, de signis vero ad placitum pertinet ad rempublicam eorum institutio, et de illis agit Politica, ut spectant ad communicationem hominum publicam. Si quid vero agit logicus de signo, vel est mutuatim ab aliis scientiis vel agit de illo, ut est fundamentum secundae intentionis in instrumentis logicalibus, termino, oratione etc. Itaque resolutio logicalis proprie sistit in termino, ut constructio est propositionis et syllogismi, ulterior vero resolutio termini, scilicet in vocem et significationem et similia, non est perscrutationis logicae, sicut statuarius sistit in ligno, ex quo facit statuam, licet lignum et aes resolvantur in materiam et formam, non ab arte, sed a natura.

Ad probationem secundae partis respondetur, aliquid esse notius termino notitia confusa, non distincta et scientifica. Nos autem incipimus agere a termino ordine scientifico et notitia distincta, quae supponit cognitionem confusam totius. Unde ad definiendum partem per habitudinem ad totum tamquam ad terminum extrinsecum sufficit praesupponere ipsum totum cognitum confuse, non scientifice et distincte. Et cum urgetur, quod definiens debet esse notius definito, respondetur debere esse notius, sed non scibilius, id est debet esse aliquid apud omnes notum saltem notitia simplici et confusa, non tamen scientifica, praesertim in his, quae definiuntur per ordinem ad aliquid extrinsecum, quae sunt definitiones quasi per additamentum, ut dicitur in 7. Metaph.⁸ Ordo enim ad illud est intrinsecus, non illud extrinsecum, ad quod est talis ordo, et sic non requiritur perfecta cognitio talis extrinseci; sicut si definitur color per ordinem ad visum, non oportet prius definite et scientifice cognoscere visum. Itaque uno verbo, quando aliquid definitur, sufficit, quod sua definientia sint notiora quoad an est, non quoad quid est.

Ad confirmationem respondetur esse pro nobis. Nam Philosophus acturus de syllogismo prius attingit materiam eius proximam, quae sunt propositiones, inde remotam, quae sunt termini. Ergo syllogismus est ex propositionibus, propositio ex terminis. Si ergo, quando resolvitur syllogismus, ultimum, in quod resolvitur, est terminus, ab illo tamquam ab ultimo elemento in ordine syllogistico incipiendum est, si scientifice incipimus.

Ultimo arguitur: Omnis scientia incipit ab universalibus, ergo Logica non a termino, sed ab illo, in quo convenit terminus et propositio in genere logico, scilicet ab intentione secunda in communi deberet incipere. Et hoc etiam convenit modo, quo incipit Philosophus in Physicis; incipit enim ab ente mobili in communi, deinde singulas partes in libris de Coelo, de Generatione et Anima etc. Ergo similiter Logica deberet incipere ab ente logico, id est a secunda intentione, deinde ad partes descendere.

Confirmatur, quia ipse modus sciendi secundum se est facilior ad cognoscendum quam terminus, quia ipse modus sciendi facilitat et parat viam ad sciendum, cum sit instrumentum sciendi. Ergo prius debebat agi de modo sciendi tamquam de faciliori seu facilitante scientiam, deinde de obiectis scibilibus in particulari, scilicet termino, oratione etc.

RESPONDETUR Logicam incipere ab universaliori, quando incipit a termino, non quidem universaliori in praedicando, sed in componendo vel causando; componit enim terminus omnia instrumenta logica, orationem, propositionem, syllogismum, ipsum etiam modum sciendi, scilicet definitionem, divisionem etc. Non semper autem est necesse incipere ab universaliori in praedicando, ut quando specialem difficultatem non habet prout concipitur in communi, sed ut explicatur per suas partes, sicut modus sciendi in communi non habet aliam difficultatem, quam quae explicatur per suas partes. Et ad illud de ordine servato a Philosopho in Physicis dicimus idem observari in Logica, quia sicut physicus agit prius de ente mobili tamquam de obiecto in communi et incipit scientifice a principiis et elementis, quibus constituitur ens mobile, scilicet a materia et forma, ita Logica agit de modo sciendi vel forma logicali, quae est secunda intentio, in communi tamquam de obiecto, sed tamen incipit scientifice a primo elemento et simpliciori eius constitutivo, quod est terminus.

Ad confirmationem respondetur, quod modus sciendi ut scientifice et distincte cognoscendus et definiendus, tamquam res cognoscenda ut quod, non est facilior cognitu quam terminus, siquidem terminus est pars illius, et a cognitione partium incipit distincta et scientifica cognitio compositi. Modus autem sciendi ut conditio seu ut instrumentum cognoscendi in exercitio et ut quo, est facilior termino et parat viam ad illum, sicut et ad omnia obiecta, quae scientifice cognosci debent. Sed ad hoc non est necesse prius cognosci quidditative et scientifice, sed notitia quadam imperfecta et confusa, ut totum respectu partium. In summa: Doctrina, quae incipit a termino scientifice, incipit etiam cognoscere scientifice ipsum modum sciendi et propositionem et syllogismum, quia scientifica istorum cognitio incipit a cognitione distincta partium, et prima pars illorum terminus est.