Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Qui asserunt essentiam termini solum consistere in ratione terminandi resolutionem syllogisticam, duas divisiones assignant termino: aliam per se, qua dividitur in terminum prioristicum et posterioristicum, eo quod solum datur ista duplex resolutio; aliam accidentalem, accidentis videlicet in subiecta, qua dividitur terminus in maius extremum et minus extremum.

Qui autem quidditativam et formalem rationem termini in ratione partis constituunt, illum essentialiter dividunt penes diversam specificam rationem partis componentis orationem vel propositionem. Quaenam vero sit ista divisio, deinceps disquirendum est.

DICO ERGO PRIMO: Terminus syllogisticus in quantum talis non dividitur divisione essentiali per terminationem resolutionis prioristicae vel posterioristicae.

FUNDAMENTUM EST: Duplex et opposita essentia non potest uni et eidem rei convenire. Sed uni et eidem termino simplici convenit terminare resolutionem prioristicam et posterioristicam. Ergo istae duae terminationes non sunt differentiae essentiales essentialiter dividentes terminum.

Minor probatur: Idem terminus, v. g. homo, quatenus fundat connexionem necessariam respectu propriarum passionum aut praedicatorum essentialium, fundat resolutionem posterioristicam demonstrativam; respectu praedicatorum contingentium fundat topicam. Quatenus vero respicit universalitatem aut particularitatem, affirmationem vel negationem, fundat resolutionem prioristicam, quae tota fundatur in „Dici de omni” et „dici de nullo”, unde terminantur diversi modi et figurae formae syllogisticae. Ergo omnes isti respectus possunt eidem termino convenire et sic non essentialiter illum dividunt, sed sunt diversi respectus et formalitates in eodem inventae.

DICO SECUNDO: Terminus enuntiativus essentialiter dividitur in nomen et verbum, in categorematicum et syncategorematicum. Reliquae vero divisiones licet dividant terminum secundum diversam rationem signi, ex parte rei significatae, non tamen dividunt ipsam essentialem rationem termini, ut est pars propositionis.

PRIMA PARS huius conclusionis probatur: Terminus enuntiativus formalis consistit in ratione partis componentis et resolventis propositionem, ut supra dictum est; ergo illud per se et essentialiter dividit terminum, quod per se et essentialiter dividit rationem partis. Tunc ultra: Sed in ratione partis differunt essentialiter categorematicus et syncategorematicus, et nomen et verbum; ergo divisio termini in ista membra est divisio essentialis et per se.

Probatur minor: Illa differunt essentialiter in ratione partis, quae differunt in modo componendi totum; essentia enim partis est esse compositivam totius. Sed categorematicus et syncategorematicus, nomen et verbum differunt essentialiter in modo componendi enuntiationem. Ergo differunt essentialiter in ratione partis et termini. Probatur minor: Categorematicus ex propria sua essentia habet esse partem principalem, quae significat aliquid per se, syncategorematicus habet esse partem per modum modificantis et significantis aliqualiter, unde dixit S. Thomas 1. Periherm. lect. 1.,¹ «quod ista syncategoremata magis sunt colligationes partium quam partes». Ergo vera est minor quoad istam partem. Quoad secundam constat, quia nomen componit ut extremum, verbum ut copula et unio; sed componere ut extremum et ut copula ex natura sua, est diverso modo habere rationem partis, ergo et termini. Distinctio enim specifica partium in ratione partis sumitur secundum diversas habitudines et secundum diversum modum componendi totum, ad quod ordinantur, ut patet in pede, oculo, aure, quae differunt specie in ratione partis, quidquid sit, an etiam specie differant in ratione substantiae. Ergo diversus modus componendi enuntiationem, qui reperitur in nomine et verbo, facit ea essentialiter differre in ratione partis et termini.

SECUNDA PARS propositae conclusionis, quod reliquae termini divisiones non sint essentiales, sed accidentales, neque dividant terminum in ratione partis, sed in ratione signi, constat discurrendo per eas. Nam divisio termini in mentalem, vocalem et scriptum est penes diversa subiecta et penes diversum modum significandi. Mentalis enim significat naturaliter, vocalis et scriptus ad placitum, quod materialiter se habet ad ipsam essentiam termini, quae consistit in secunda intentione et relatione partis. Divisio in univocum et aequivocum, commune et singulare, connotativum et absolutum, primae intentionis vel secundae, est etiam accidentalis, quia omnes istae divisiones fiunt ex parte diversae rei significatae vel diversi modi significandi, non secundum diversam ordinabilitatem unius signi ad aliud vel totum compositum in ratione partis. Imo potius sunt divisiones non signi logici, id est signi, ut ordinatur ad fabricam et compositionem discursus et iudicii, et ut est fabricativum operum logicalium, sed signi grammatici aut politici, id est signi, ut diversas res significat. Ergo tota diversitas ex parte significatis aut significationis se tenet. Ergo non diversificant istae divisiones signum logicum aut terminum essentialiter, quia omnes isti termini ex parte diversi significati praecise differunt, quod materialiter se habet ad diversum modum componendi propositionem vel syllogismum. Sicut in corpore humano caro, ossa et nervi differunt in ratione partis, quia diverso modo componunt; quod vero haec pars, nasus vel auris, sit huius figurae vel coloris, non variat essentialiter rationem partis. Sic totum logicale, quod est propositio, tamquam principales partes sui respicit nomina seu extrema, ex quibus conflatur et quibus tamquam ossibus innititur, verbum ut unionem seu nervum, syncategoremata ut colligationes et modos. Quod vero univoce, aequivoce, communiter aut singulariter significent, materiale est ad rationem partis propositionis.

DICO ULTIMO: Divisio termini in praedicatum et subiectum, et in maius et minus extremum non est essentialis, sed accidentalis.

PROBATUR: Esse praedicatum et subiectum, maius aut minus extremum potest eidemmet termino convenire; ergo non sunt differentiae aut membra dividentia essentialiter rationem termini.

Antecedens constat: Quilibet terminus (praeter syncategoremata et verbum, ut exercet munus copulae), qui potest esse subiectum, potest esse praedicatum; essentia enim termini extra propositionem invenitur, et ibi habet terminus esse subicibile et praedicabile. De facto autem assumi intra propositionem in praedicatum et subiectum, maius aut minus extremum est quid accidentale et ad exercitium actuale termini ut componentis spectans eidemque pro arbitrio intellectus potens competere. Ergo membra ista non diversificant terminum essentialiter.

Obicies primo contra secundam conclusionem: Signum est genus termini; ergo termini, qui differunt essentialiter in ratione signi, a fortiori differunt essentialiter in ratione termini.

Antecedens constat ex supradictis: vox enim „significativa ad placitum” constituitur in definitione termini loco generis.

Consequens probatur: Membra, quae dividunt essentialiter aliquod genus, non possunt solum accidentaliter dividere aut diversificare speciem ex tali genere compositam. Sed mentale et vocale, commune, singulare etc. dividunt essentialiter signum, quod est genus termini. Ergo non possunt solum accidentaliter dividere aut diversificare terminum. Minor et consequens constant. Maior patet exemplo: Si enim animal, quod est genus hominis, divideretur aut diversificaretur essentialiter per aliqua membra, necesse esset, quod eadem membra diversificarent essentialiter hominem et equum. Ergo etc.

RESPONDETUR distinguendo antecedens: Signum est genus termini, si consideretur absolute signum et universalissime, negatur antecedens; si consideretur signum, ut subest intentioni logicae, id est ordinabile ad opera rationis, conceditur antecedens. Et similiter distinguitur consequens: Ergo termini, qui differunt essentialiter in ratione signi secundum eam rationem, qua signum est genus termini, different in ratione termini, conceditur consequens; secundum rationem absolutam signi, negatur consequens.

Pro cuius explicatione pulchram observa doctrinam. In artificialibus, sive realibus sive rationis, materia dicitur esse genus seu loco generis apponi. Potest autem materia dupliciter considerari, aut secundum se et absolute aut ingrediens ordinem et lineam artificialem, v. g. lapis, lignum, aurum et argentum sunt materia artificialis physici, nempe statuae et consequenter genus illius. Sed non sunt materia neque genus absolute et secundum sua praedicata essentialia praecise considerata, quia sic divisio statuae in ligneam, lapideam, auream (vel secundum diversitatem lapidum aut lignorum) esset divisio essentialis, quod nullus dicet; materialiter enim se habent ista ad rationem et diversitatem statuae. Sunt ergo lapis et lignum etc. materia et genus statuae, ut subiciuntur formae artificiali et lineam artificialem ingrediuntur. Naturalia enim et artificialia non pertinent ad idem genus, et sic species rerum artificialium non habent pro genere materiam secundum se et absolute consideratam, et ut aliquid naturale est, sed ut ingreditur talem ordinem; unde materia, nec divisio aut diversitas materiae, secundum se considerata non variat essentialiter artefactum.

Sic similiter terminus est artefactum quoddam logicale: signum est materia illius et ideo loco generis collocatur; sed non est materia secundum communem rationem signi et absolute consideratum, sed ut subicitur formae artificiali logicali. Unde mentale, vocale, commune, singulare etc. non variant essentialiter terminum nec signum, ut est genus termini, sed materialiter, sicuti aurum, lapis, lignum non variant essentialiter statuam nec genus statuae, sed materialiter et accidentaliter solum. Et ideo praedicati termini accidentaliter distinguuntur, sicut etiam statua aurea, lignea, aut lapidea.

Secundo arguitur: Propositiones distinguuntur specie penes diversum significatum aut diversam veritatem, quam significant, ergo et termini.

Consequens probatur, quia terminus per se ordinatur ad propositionem; ergo terminus, qui per se ordinatur ad propositionem specie distinctam, erit terminus specie distinctus. Ergo tandem ex significatione diversificantur essentialiter termini.

Confirmatur: Diversae sunt definitiones terminorum; diversae intentiones logicae inveniuntur in illis; nec unus terminus communis nequit fieri singularis. Ergo essentialiter distinguuntur; haec enim sunt signa essentialia distinctionis.

RESPONDETUR: Distinguitur antecedens: Propositiones distinguuntur specie penes diversum significatum etc. in ratione formali propositionis et artificii logici, negatur antecedens; in ratione repraesentationis et signi, conceditur antecedens. Et eodem modo distinguendum est consequens: Penes significationem enim distinguuntur propositiones et termini materialiter, non formaliter seu in forma artificiali. Et sic terminus non ordinatur per se, totaliter et adaequate ad unam tantum propositionem determinatam, sed ad quamcumque, quae ex tali termino confici potest, sicut materia prima ordinatur ad quamcumque formam corruptibilem.

Ad primam partem confirmationis respondetur distinguendo: Diversae sunt definitiones terminorum diversitate accidentali, conceditur antecedens; diversitate essentiali, negatur antecedens. Sunt enim praefatae definitiones descriptivae, quae solum explicant id, quod est accidentale termino ut sic, licet hoc sit essentiale termino ut tali. V. g. definitur homo in quantum albus, quod est disgregans visum. Haec definitio accidentalis est homini secundum se, essentialis autem homini ut albo. Sic definitio connotativi, communis, singularis etc. sunt accidentales termino secundum se et in communi, essentiales vero termino ut connotativo et singulari etc. Isti enim termini includunt rationem termini tamquam subiectum, sicut album includit corpus et simum includit nasum, non tamquam genus. — Eodem modo respondetur ad secundam partem confirmationis, quod intentiones terminorum sunt accidentales termino, essentiales tali termino. — Ad tertiam partem: Conceditur antecedens et negatur consequens; unus enim homo nequit fieri alius, et tamen non sequitur, quod distinguantur specie.