Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

In controversiis… etc. Vide supra p. 89 b 32.

DICO PRIMO: De essentiali ratione termini logicalis seu artificialis est, quod sit significativus significatione ad placitum, si sit vocalis vel scriptus, non si sit conceptus.

Conclusio est communis dialecticorum, qui sequuntur Aristotelem universa instrumenta logica, syllogismum, orationem, nomen, verbum etc. definientem per voces significativas. Sequitur S. Thomas 1. Periherm. lect. 1.¹ agens de definitione nominis et lect. 6. in fine² agens de definitione orationis; et excludit voces naturaliter significantes, licet oppositum senserit Plato in Cratilo,³ eo quod oratio et partes eius non sunt res naturales, sed quidam artificiales effectus, unde debent significare artificialiter seu ad placitum, sicut omnia artificialia causantur ex humana voluntate et ratione; voces autem significationis expertes solum naturaliter repraesentant, non ad placitum, unde per se non pertinent ad construendam orationem.

Ex quo sumitur RATIO pro conclusione, quia vox non significativa, ut „blitiri”, nihil potest menti repraesentare, quod indigeat directione artis et ad ratiocinandum conferat; ergo per se non pertinet ad logicale instrumentum.

Patet consequens, quia omne instrumentum logicale ad aliquam rationis directionem et artificium deservire debet, siquidem formalis ratio Logicae ut dictum est, est respicere directionem rationis ad hoc, ut sine errore procedat intellectus. An vero per accidens possit vox non significativa assumi a Logica ad componendam orationem, dicemus in argumentis.

Quod vero terminus debeat significare ad placitum et non naturaliter, probatur primo, quia in praesenti definitur terminus in communi, ut comprehendit omnem partem orationis, etiam copulam seu verbum; hoc enim intelligimus nomine termini. Sed nulla vox naturaliter repraesentat copulam aliarum (si negas, assigna eam); ergo saltem ex parte copulae indiget terminus significatione ad placitum. Tum ultra: Copula significat ad placitum; ergo non potest per se unire extrema repraesentantia naturaliter. Quomodo enim verbum „est” uniet duos visus vel duos gemitus? Ergo ut detur artificium logicale, necessario requiritur significatio ad placitum, tam in verbo quam in extremis verbo unitis, et consequenter in termino, qui est quid commune ad omnia illa. Si enim scriptura non significativa, v. g. linea calamo tracta, logice non componit, ergo neque vox non significativa componet.

DICO SECUNDO: Ultima formalitas termini enuntiativi est, quod sit pars enuntiationis, ex quo simplex conficitur propositio, non solum ut praedicatum et subiectum, sed secundum rationem magis communem, comprehendentem verbum et alias partes, ut pronomina, adverbia, praepositiones et similia.

Haec conclusio est communis inter thomistas, Petri Hispani, Soto, Báñez et aliorum. Probatur primo auctoritate Aristotelis et D. Thomae 1. Periherm. cap. de Enuntiatione,⁴ ubi docens Philosophus, quomodo nomen et verbum excludantur ab oratione, inquit: «Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non est dicere sic aliquid significantem voce enuntiare». Quae verba exponens S. Thomas ibi lect. 8. § Excludit ab unitate⁵ inquit: «Nomen ergo et verbum dictio sit sola, ita dictio, quod non enuntiatio, et videtur ex modo loquendi, quod ipse imposuerit hoc nomen dictio ad significandum partes enuntiationis». Ergo nomini et verbo commune nomen imposuit Philosophus, scilicet quod sint „dictio”, sola; et hoc nomen imposuit, ait S. Thomas, «ad significandum partes enuntiationis». Ergo dictio seu terminus secundum Aristotelem et D. Thomam significat rationem partis enuntiationis, in qua conveniunt nomen et verbum, illisque communem, et secundum quam pertinent ad praesens institutum, ut expresse asserit S. Doctor 1. Periherm. lect. 1.⁶ dicens, quod considerantur «simplices dictiones prout sunt partes enuntiationis, et sic determinatur de eis in hoc libro etc.». Ergo optime definitur terminus seu dictio per hoc, quod sit pars enuntiationis, seu «id, ex quo simplex conficitur propositio», quia si logicus considerat terminum ut est pars, eum definire debet in communi per hoc, quod sit pars. Et aequi est formalitas constitutiva illius, quia omni alia formalitate seclusa intelligitur manere terminum seu dictionem; si maneat, concipiatur in ratione partis enuntiationis.

Et si inquiras, utrum ista consideratio partis includat omnes partes enuntiationis, an solum principales, respondetur, quod terminus seu dictio potest sumi dupliciter, aut generali, ampla et communi acceptione aut restricta vel magis determinata. Primo modo comprehendit terminus omne genus partium eo modo, quo partes sunt, etiam adverbia, pronomina, et alia syncategoremata, quae magis sunt colligationes partium orationis quam orationis partes, sicut clavi et alia huiusmodi non sunt partes navis, sed partium navis coniunctiones, absolute tamen seu communiter partes navis appellantur, quocumque eam componunt, quomodocumque componant. Si vero terminus secundo modo et stricta significatione sumatur, solum comprehendit principales orationis partes, quae sunt nomen et verbum, ad quas aliae reducuntur. Sub nominibus enim comprehenduntur pronomina, sub verbo participium. Adverte tamen, quod, licet verbum copulet extrema propositionis quasi unio et ligamentum, syncategoremata autem dicantur colligationes partium, aliter tamen et aliter. Nam verbum colligat significando aliquid per modum actionis et motus potestque habere rationem praedicati in propositione, ut cum dico: «Petrus currit», «Petrus est». Syncategoremata autem sunt colligationes significando aliqualiter et non aliquid, unde nequeunt habere rationem praedicati et subiecti per se loquendo sicuti verbum et nomen, quae partes principales orationis appellantur. Et ideo solas illas Aristoteles pertractavit, ut ait S. Thomas loco cit., cuius tota est haec doctrina, quia de simplici oratione determinare intendebat, quae de necessitate nomen et verbum exposcit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA

Primo arguitur contra primam conclusionem: Blitiri est terminus, et non est vox significativa; ergo male definitur terminus per hoc.

Probatur antecedens: Competit ei ultima et essentialis differentia termini, scilicet esse partem simplicis propositionis; est enim pars istius: «Blitiri non est scindapsus», «Blitiri est trisyllabum». Supponit etiam in propositione suppositione materiali. Ergo est terminus.

RESPONDETUR: Negatur antecedens. Ad probationem distinguitur antecedens: est pars vel componit propositionem materialiter, conceditur antecedens; formaliter et significativae, negatur antecedens.

Terminus enim et reliqua instrumenta logicalia dupliciter accipi possunt, vel obiective pro ipsis rebus significatis, et hoc est materialiter, vel formaliter pro ipsis signis, quibus utimur, eo quod res ad scholas adducere non possumus, et hoc est significative. Quando ergo propositio vel oratio fit ex vocibus non significativis, vox illa stat materialiter pro se, sicut in suppositione materiali: ut cum dico: «Homo est nomen», «homo est vox». Tunc enim illae voces stant pro se, quia repraesentant seipsas sensui; unde non indigent significatione, sed repraesentatione sui (tunc enim rem adduximus in scholas), quae supplet vicem significationis; significatio enim non est sui, sed alterius, est namque signum, quod aliquid aliud a se repraesentat, non se. Quare per se loquendo ad artificiosam compositionem Logicae requiritur significatio; per accidens autem potest uti repraesentatione, quando non format orationem de rebus significatis, sed de ipsis vocibus, ut in argumento, et tunc voces materialiter componunt, non formaliter.

CONTRA: Oratio composita ex blitiri est formaliter oratio; ergo blitiri formaliter componit eam.

Patet consequens, quia totum, quod est formaliter totum, petit partes, quae sint formaliter partes. Antecedens probatur: Illa est formaliter oratio, quae sensum orationis generat in mente audientis; talis est haec: «Blitiri non est scindapsus». Ergo. Quinimo Aristoteles suas demonstrationes ex solis litteris A, B, C efformavit, quae nihil significant tamquam dictio seu terminus. Et ad orationem non omnes partes significativas postulavit, sed aliquam dicens orationem esse, «cuius partium aliquid significat separatim». Ergo voces non significativae formaliter componunt orationem et syllogismum, et ista non omnes partes significativas exposcunt.

RESPONDETUR ad primam probationem: Primo consequenter ad dicta, quod formalitas orationis, cum sit totum, consistit compositione; et ita, ut sit formalis oratio, sufficit, quod formaliter detur compositio, licet non per significationem extremorum facta, sed per repraesentationem suppleta. Datur autem per verbum „est”, ratione cuius ipsa compositio orationis formaliter significatur; et sic est oratio formaliter formalitate compositionis, quae desumitur a verbo, non formalitate extremorum, quia ista solum materialiter et repraesentative componunt. Si vero omnes partes essent voces non significativae, nec formaliter esset oratio neque esset oratio.

Respondetur secundo, quod voces non significativae non componunt per seipsas orationem formaliter et artificiose, sed ratione vocis significativae ibi subintellectae; ut cum dico: «Blitiri non est scindapsus», subintelligitur: «Vox „blitiri” non est vox „scindapsus”»; ubi ly vox est terminus formaliter componens, blitiri autem stat solum obiective et materialiter. Et haec simpliciter est vera et certa solutio.

Ex quo patet responsio ad reliquas probationes. Ad primam de litteris A, B, C dicitur vel tenere se ibi materialiter, vel quod ibi subintelligitur vox A, vox B, vel quod A et B significant prima illa elementa et primas litteras naturaliter, ut patet in praepositione „a” vel „ab”. Ad definitionem orationis S. Thomas respondet 1. Periherm. lect. 6.⁷ non intendere Philosophum, quod voces non significativae formaliter cum verbo orationem componant, sed quod aliqua saltem pars orationis debet significare aliquid, id est ut categorema, etiamsi reliquae solum significent aliqualiter tamquam syncategoremata.

Secundo arguitur contra secundam conclusionem: Diversa est formalitas partis et extremi. Sed terminus est extremum propositionis, ut dicitur ex Aristotele 1. Priorum cap. 1. dicente terminum esse, «in quem resolvitur propositio».⁸ Ergo male dicitur ultimam termini formalitatem in ratione partis consistere.

Maior probatur: Ratio partis universalior est quam ratio extremi; pars enim salvatur in eo, quod componat totum, extremum autem, quod contineat et claudat totum; ita quod extra illud non sit et se habeat quasi principalis pars. Ergo vera maior.

RESPONDETUR explicando minorem, quod scilicet Aristoteles ibi locutus fuit de termino syllogistico, non de enuntiativo, de quo nos loquimur in praesenti. Ille enim consistit in ratione extremi, iste vero in ratione partis et comprehendit omnes partes orationis, etiam minus principales. Cuius ratio est, quia terminus enuntiativus solum ordinatur ad construendam veritatem in enuntiatione, syllogismus autem seu terminus syllogisticus ad inferendam. Veritas autem componitur non solum ex extremis, sed etiam ex verbo copulante, adverbis vel negationibus, a quibus saepe dependet veritas propositionis. Cum ergo tractemus in praesenti de termino in ordine ad componendam enuntiationem, hinc est, quod illum sumimus generaliter, ut omnem partem enuntiationis comprehendit. At vero syllogistica illatio quia non consideratur ut vera, sed ut inferens, solum requirit tres terminos: duos, qui sint extremitates in conclusione inferenda, tertius, qui se habeat ut medium probans et inferens et inferendo coniungens, quod solum subiecto et praedicato competere potest. Unde solum extrema propositionis sunt termini syllogistici, et de istis locutus fuit Philosophus verbis citatis, non vero nos, sed in latiori acceptione.

Ultimo arguitur: Esse partem propositionis convenit aliis a termino; ergo non bene definitur per rationem partis.

Patet consequentia, quia definitio non potest competere aliis a definito. Antecedens probatur: Convenit propositioni et orationi, siquidem propositio componit syllogismum et aliam propositionem hypotheticam, quae essentialiter constat ex categoricis.

Si dicas, quod terminus componit propositionem simplicem, categorica autem componens hypotheticam componit propositionem compositam, qualis est hypothetica. Contra: Etiam propositio categorica componit aliam simplicem. Probatur: Haec propositio: «Homo est animal et verum» est simplex quidam propositio categorica et componitur ex hac: «Homo est animal», ergo etiam categorica est pars componens simplicem propositionem.

Si dicas, quod propositio componit aliam non ut pars per se primo et essentialiter, sicut terminus, sed accidentaliter secundario. Contra: Syllogismus et hypothetica per se componuntur ex propositionibus; ergo propositiones sunt per se partes componentes et constitutiva illorum.

RESPONDETUR ad omnia dicta hac distinctione: Propositio potest componere aliam propositionem sive simplicem sive compositam, distinguitur: per se, negatur; per accidens, conceditur. Ergo esse partem, quae est ratio termini, convenit propositioni, negatur consequens, quia terminus per se est compositivus simplicis propositionis, non per accidens.

Explicatur: Aliqua sunt per se partes et per se ordinantur ad compositionem totius; alia autem per se habent rationem totius, et si aliquando ordinantur ad componendum aliud totum, non est per se, sed per accidens. V. g. ossa et caro hominis per se sunt partes illius et per se ordinantur ad componendum illum, ipse autem homo, quia per se habet rationem totius, si aliquando ad aliud totum, ut ad exercitum componendum ordinatur, non habet hoc per se, sed per accidens. Idem est de domo, quae per se est totum, et si civitatem componit, est per accidens. Eodem modo in artificialibus logicis termini sunt per se partes et per se ordinantur ad componendam simplicem propositionem, quia non habent aliam essentiam prius constitutam (sic enim intelligitur: «Ex quo simplex conficitur propositio», quae est differentia termini). Propositio autem quia est totum per se, si aliquando aliam propositionem componit, non per se ad id ordinatur, sed per accidens, quia non per hoc constituitur in sua essentia.

Ad ultimam replicam respondetur hypotheticam et syllogismum habere iuxta Aristotelem, cap. de Enuntiatione,⁹ unitatem coniunctionis seu ordinis, non unitatem simpliciter, sicut categorica. Illa autem composita seu tota, quae tantum coniunctione et ordine componuntur, possunt componi ex partibus, quae per se et primo non sunt partes, sed per accidens et materialiter, sicut exercitus, qui ex multis hominibus, et civitas, quae ex multis domibus componitur.

INQUIRES: Terminus, ut supra dictum est ex D. Thoma, tripliciter considerari potest: ut pertinet ad praedicamenta, ut est pars propositionis, et ut est pars syllogismi. Quare ergo non definitur secundum rationem communem ad omnes has formalitates et considerationes?

Respondetur terminum, ut pertinet ad praedicamenta, sumi pro rebus ipsis significatis, ut coordinantur in praedicamento secundum gradus superiores et inferiores; ut pertinet ad propositionem et syllogismum, sumitur pro signo aut voce significativa, et sic non potest unica definitione definiri, cum signum et res unum non sint. Vel dato, quod sic posset definiri, non pertinet ad praesens, ubi solum tractamus de termino, ut praecise pertinet ad formam logicalem et prioristicam resolutionem.

INQUIRES TANDEM: Quare magis et solum definitur terminus per hoc, quod sit pars propositionis quam syllogismi, siquidem etiam formalissime componit syllogismum; sine verbo enim saltem non inferetur conclusio nec dabitur syllogismus?

Respondetur verbum componere et requiri ad syllogismum praesuppositive, ratione enuntiationis, non ratione illationis, quia non requiritur ad coniungendum extremitates per modum illationis et probationis, sed per modum enuntiationis. Et quia enuntiatio praerequiritur ad syllogismum, etiam verbum, sed non formaliter, sed praesuppositive.