Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Cogimur in praesenti tractare etiam de termino syllogistico, licet hoc magis videretur pertinere ad ipsum tractatum de syllogismo, ut perfecte exponamus definitionem termini et differentiam considerationis eius a termino enuntiativo; quia aliqui sic existimant tradidisse Philosophum definitionem termini, quando dixit: «Terminum voco, in quem resolvitur propositio, ut in praedicatum et subiectum»,¹ quod sola ista definitio termini acceptanda sit, etiam secundum considerationem termini ad ipsam enuntiationem, et non ad syllogismum. Imo aliqui ita litteraliter adhaerent illis verbis definitionis, quod termino denegant essentiam termini, quando componit, sed solum quando terminat resolutionem syllogismi vel propositionis, imo solum quando terminat actu istam resolutionem mediante actu intellectus resolvente, non autem quando habet potentiam, ut possit resolutionem istam terminare, cum tamen verba in definitione non dicant actum, sed potentiam.

DICO ERGO PRIMO: Philosophus in 1. Priorum non definivit generaliter omnem terminum, ex quo potest constare propositio, ut enuntiatio est, sed ut praecise deservit ad construendum ordinem syllogisticum.

Hoc constat manifeste intuentibus ipsam definitionem. Dixit enim Philosophus: «Terminum voco, in quem resolvitur propositio tamquam in subiectum et praedicatum». Ubi manifeste in hac definitione non inclusit omnes partes enuntiationis, scilicet verbum, syncategoremata et negationes, et tamen verbum numeravit Philosophus inter partes enuntiationis in 1. Periherm.² Et ibi lect. 1. notavit D. Thomas «esse numerandum inter partes principaliores».³

Et ex dictis praecedenti articulo manifeste constat, quod cum enuntiatio ordinetur ad construendam veritatem, quae in ipso iudicio et enuntiatione invenitur, plures partes requirit ad sui constructionem, quia ex illis dependet veritas, quam syllogismus, qui formaliter non respicit componere veritatem, sed inferre; supponit enim veritatem constitutam in propositionibus et solum addit, quod sit inferens vel illata.

DICO SECUNDO: Terminus etiam secundum ordinem syllogisticum consideratus non solum habet quidditatem et essentiam suam in terminando resolutionem syllogismi et propositionis, sed etiam in componendo; nec solum consistit in ipso exercitio resolutionis actualis, sed etiam in eo, super quod cadit talis resolutio, quod est esse partem seu extremum componens propositionem et syllogismum.

Et quidem diversitas opinionum est, unde appellationem „termini” simplex dictio desumpserit, an a terminando resolutionem, an vero a terminando constructionem seu compositionem. Et utrumque tamquam probabile referunt Conimbric. super cap. 1. Priorum q. 1. art. 3. Sed hoc tangit nominis etymologiam; supponimus enim terminum habere utrumque munus, scilicet componendi et resolvendi id, quod ex illo componitur. Et dicimus, quod non solum consistit in ipso munere seu officio resolvendi, sed etiam essentialiter importat ipsam formalitatem componendi. Quod aliqui negant existimantes solum posse definiri essentialiter terminum per ipsam terminationem resolutionis, non per rationem partis.

Oppositum tamen accipimus ex D. Thoma in 1. Periherm. lect. 1. Ubi loquens de illa triplici consideratione simplicis dictionis supra relata et deveniens ad tertiam considerationem termini, quam consideravit Aristoteles 1. Priorum: «Tertio», inquit, «considerantur, secundum quod ex eis constituitur ordo syllogisticus, et sic determinatur de eis in libris Priorum».⁴ Ecce, ipsam formalissimam considerationem termini, ut tractatur in libris Priorum, dicit esse, secundum quod ex eis constituitur seu componitur ordo syllogisticus.

Ad haec D. Thomas 2. Phys. lect. 5. explicans verbum Philosophi, qui dixerat «propositiones esse materiam conclusionum»,⁵ et inquirens, quomodo hoc sit intelligendum, inquit, «in quantum termini, qui sunt materia propositionum, sunt etiam materia conclusionis, licet non secundum quod stant sub ordine propositionum».⁶ Sic ergo termini habent rationem materiae in conclusione et propositionibus, id est in toto syllogismo. Sed de intrinseca ratione materiae est, non solum terminare resolutionem compositi, sed etiam ipsum construere et componere tamquam pars. Ergo non minus pertinet ad terminum esse partem construendi, quam finem et terminum resolvendi.

Et CONFIRMATUR, quia nihil resolvitur nisi in ea, ex quibus constat et constituitur; construitur autem ex partibus, quae facta resolutione separantur. Ergo si est de essentia definitionis termini, quod sit id, in quod resolvitur propositio, etiam est de essentia eius, ut sit id, ex quo construitur, atque adeo definiri potest per hoc, quod est esse partem aut extremum propositionis, quia per omne id, quod est de essentia eius, definiri potest.

Sed cur, inquies, Aristoteles per solum resolutionis officium terminum definivit dicens: «Terminum voco id, in quod resolvitur propositio»? An fuit diminutus tantus Philosophus? Respondetur: Qui per resolutionem definit, etiam compositionem compendio intelligit. Nam si resolvitur in partes, ex quibus constat propositio, hoc ipso virtualiter significat ex ipsismet componi. Sed tamen optima ratione potius expressit Philosophus resolutionem in definitione termini syllogistici, quam compositionem, tum quia hoc magis conducebat ad explicandam simplicitatem termini; melius enim et distinctius simplicitas partis dignoscitur per id, quod remanet soluto composito, quia sic est in ultima resolutione nihil aliud concernens; tum quia expediebat hoc ad cognoscendum modum procedendi analyticum et resolutorium, quem ibi tradebat Aristoteles et qui proprius est Logicae, ut scilicet cognosceremus id, ultra quod non transit resolutio logica; sistit enim in termino, in quem solvitur ultimate propositio. Pertinebat autem ad notitiam resolutionis logicae notificare nobis id, ultra quod non transit in resolvendo. Si autem traderetur per compositionem, non constaret, an aliquid aliud restaret, ex quo etiam componeretur propositio, et ad quod posset resolutio logica se extendere. Quam solutionem vide in D. Thoma opusc. 48. tract. de Syllogismo simpliciter cap. 1.⁷

Ex dictis COLLIGO DUO: Primum est, quod si loquamur de termino enuntiativo, verbum „est” etiam est terminus, quia etiam est pars componens veritatis significationem ut copula extremorum, ut iam supra diximus. At vero loquendo de termino syllogistico, verbum „est” ut copulans non est terminus, quia non est maius aut minus extremum neque medium, cum non sit praedicatum vel subiectum, quod requiritur, ut aliquid sit extremitas syllogismi vel medium deserviens ad illationem. Et sic verbum „est” non est terminus in definitione Aristotelis, ita quod sit formaliter terminus inferens vel illatus, quod pertinet ad formalitatem syllogismi; sed est terminus enuntiativus, quia est pars componens enuntiationem quoad ipsam rationem veri vel falsi. Secus est, si non se habebat solum ut copulans, sed ut extremum, ut si dico: «Petrus est», id est existit, de secundo adiacente.

Secundo colligo, quod terminus enuntiativus etiam extra propositionem habet actu essentiam termini, id est partis propositionis, licet non habeat actu exercitium terminandi vel componendi illam; non tamen extra propositionem est praedicatum vel subiectum, sed praedicabile vel subicibile. Ratio est, quia essentia actualis termini est esse partem propositionis; ratio autem et essentia partis consistit in hoc, quod sit compositiva et constitutiva totius, non vero quod actu componat. Unde aliud est actu habere essentiam partis et actu habere habitudinem partis, aliud habere actu exercitium componendi; sicut anima rationalis, etiam quando est separata, est pars, licet actu non componat. Et idem apparet in partibus rerum artificialium, ut in partibus domus vel cathedrae, quae actu sunt partes, id est actu habent entitatem constitutivam partis, etiamsi actu non componant. Aliud est ergo actualiter construere, aliud esse actu constructivum. Hoc secundum est ratio partis, primum vero est exercitium; sicut potentia visiva actu est potentia, licet actu non videat. Actu ergo componere dependet ab applicatione et existentia in toto; actu esse partem est habere entitatem, ex qua fieri potest totum vel in illud resolvi. Aliud est esse praedicatum et subiectum, et suppositionem vel ampliationem habere et similia, quae important ipsum actuale exercitium praedicandi vel subiiciendi, et non solum esse praedicabile vel subicibile vel supponibile.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Non sufficit formalitas partis vel extremi, ut aliquid dicatur terminus, sed ulterius requiritur formalitas terminandi; siquidem tunc solum actu et formaliter resolvit et terminat. Ergo sola ista formalitas constituit rationem termini, reliquae vero formalitates, ut esse partem vel extremum vel signum, supponuntur necessario, sed non constituunt formaliter rationem termini. Unde dicit D. Thomas 7. Metaph. lect. 12., quod tota essentia definitionis in differentia quodammodo comprehenditur.⁸ Ergo definitio termini per hoc solum debet tradi, quod est ultima differentia, scilicet terminare resolutionem syllogisticam.

Confirmatur: Nihil essentialiter dicitur id, ex quo est, sed id, quod est; sed terminus est ex parte, ergo non est pars. Maior est nota, quia id, ex quo aliquid est, se habet tamquam pars illius, nulla autem pars dicitur de toto. Minor constat, quia ex formalitate partis et formalitate terminationis resultat, quod illa pars sit terminus; ergo terminus est ex parte, sed non est pars.

Confirmatur secundo, quia legitima definitio termini syllogistici debet tradi per id, quod convenit termino in genere et isti termino in specie. Sed termino in genere convenit ratio terminandi ut sic, et termino resolutionis terminare resolutionem, termino vero syllogistico terminare resolutionem syllogisticam. Ergo recte definitur terminus per hoc, quod est terminus resolutionis syllogisticae.

RESPONDETUR ad principale argumentum ex dictis, quod ad rationem termini requiritur formalitas terminandi vel componendi, non quantum ad actuale exercitium compositionis et resolutionis, sed quantum ad actualem entitatem et proportionem, ex qua potest fieri compositio. Actualis enim terminatio vel compositio supponit in ipsa parte, quae assumitur ad componendum, esse naturam et proportionem debitam, ut assumatur. Et licet ipsa ratio partis dicat actualem relationem ad totum, cuius est pars, tamen aliud est exercitium respiciendi, aliud exercitium componendi. Illud primum est intrinsecum et inseparabile a parte, quia hoc ipso, quod est pars, respicit actu totum, seu ut constructivum, non ut construens actu, sicut potentia respicit actu obiectum ut potens facere, non ut faciens, id enim pertinet ad operationem actualem. Igitur terminus hoc ipso, quod habet proportionem debitam ad componendum et resolvendum propositionem, licet actu non resolvat et terminet, habet rationem termini. Et sic verificatur commune dictum, «quod verba in definitione posita non dicunt actum, sed potentiam».

In loco autem citato ex D. Thoma non ita reducitur definitio ad solam differentiam, quod excludatur genus, ut de se patet, sed ad significandum, quod differentiae sunt ipsa forma generis cum determinatione, ideo per solam differentiam explicari potest definitio, ut ibidem explicat S. Doctor.⁹

Ad primam confirmationem dicitur, quod ex formalitate partis et formalitate terminationis actualis non resultat, quod illa pars sit terminus, sed quod exerceat officium termini, et hoc exercitium supponit terminum constitutum. Per ipsam autem formalitatem partis constituitur in ratione apti et proportionati ad ipsam compositionem et resolutionem, etiam antequam actu id exerceat.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod genus termini et differentia non est actuale exercitium terminationis vel compositionis syllogismi, sed actu habere aptitudinem et proportionem ad componendum et resolvendum. Sicut essentia animae non est actu terminare resolutionem vel compositionem hominis, sed posse componere et terminare illam.

Secundo arguitur: Ratio partis non invenitur extra totum per se et essentialiter loquendo; nam hoc ipso, quod est extra totum, non est pars, sed totum in se. Quod autem semel est totum, si postea fit pars, accidentale est ei esse partem. Sed terminus etiam in ratione termini invenitur extra totum et separatim extra propositionem, ergo per se essentialiter non est pars, sed quoddam totum.

Nec obstat exemplum de anima separata, quae non amittit rationem partis. Nam anima est quaedam substantia spiritualis per se existens et ideo manet separata a toto. At vero terminus non est aliquid per se existens, ergo non attribuitur illi ratio partis separatim a toto, sed solum intra ipsum; sicut etiam aliae formae per se non existentes non habent rationem partis extra totum.

Et confirmatur, quia terminus constituitur in esse termini per secundam intentionem, quae est relatio partis ad totum. Sed ista relatio consistit in ipso actuali exercitio respiciendi, et non in potentia ad respiciendum. Ergo si constituitur in esse partis per relationem, constituitur per actuale exercitium partis, non per potentiam ad componendum.

RESPONDETUR non esse de ratione partis, quod actu componat, ut patet in exemplo adducto de anima separata, et idem supra ostendimus de partibus rerum artificialium.

Et ad replicam respondetur, quod sicut anima rationalis existit realiter per se extra totum, ita terminus potest cognosci separatim a toto; et quia ens rationis non habet aliud esse quam cognosci, ideo potest terminus existere per rationem extra totum retinendo ipsam rationem partis.

Vel secundo dicitur, quod etiamsi aliqua pars non possit existere de facto extra totum propter dependentiam, quam habet in existendo a toto, nihilominus officium partis non consistit in actuali compositione, ut patet in ipsa materia prima, quae potest modo esse sub una forma et sub uno composito, modo sub alio. Et ita licet non possit esse extra totum saltem naturaliter, tamen non consistit in ipso actuali exercitio componendi hoc totum vel illud, sed in potentia ad quodlibet.

Ad confirmationem respondetur, aliud esse potentiam respiciendi, aliud potentiam componendi, ut supra diximus. Et bene stat, quod potentia componendi actualiter respiciat ipsum totum, quod potest componere, licet actu non componat, sicut potentia visiva actu respicit obiectum visibile, licet actu non videat. Dicitur autem relatio seu intentio partis constituere ipsum terminum in esse artificiali termini, quatenus induit rationem partis potentis componere propositionem, non ut actualiter componentis. Ex qua tamen relatione non componitur propositio, sed ex ipso termino, qui induit rationem partis.

Ultimo arguitur: Aptitudo ad conficiendam propositionem est accidentalis termino, ergo non potest per illam definiri essentialiter.

Antecedens probatur, quia ipsum conficere propositionem in exercitio est illi accidentale, ergo et ipsa aptitudo proxima ad componendum; actus enim et potentia proxima sunt in eodem genere. Terminus autem dicit potentiam proximam ad componendum, quia radicalis et remota etiam in ipso signo secundum se invenitur.

Et confirmatur, quia etiam secunda operatio ordinatur ad tertiam sicut prima ad secundam; et tamen secunda non definitur per ordinem ad tertiam, ergo neque prima operatio, in qua invenitur terminus, per ordinem ad secundam.

RESPONDETUR terminum consistere in potentia proxima ad conficiendum propositionem, intelligendo nomine potentiae proximae, id est de se ultimo ordinatae et expeditae ad componendum. Quod autem dicitur «potentiam et actum esse in eodem genere», respondetur aliud esse, quod sint in eodem genere, id est in eodem praedicamento, aliud in eodem genere, id est in eodem praedicabili seu modo praedicandi, ita ut cui conveniat essentialiter potentia, conveniat essentialiter actus. De primo non disputamus, an debeat actus semper esse in eodem praedicamento; habet enim hoc plures instantias in potentiis et actibus per se et intrinsece non ordinatis, de quo alibi disputandum est. De secundo tamen constat manifeste, quod bene potest alicui convenire essentialiter potentia et accidentaliter actus, sicut animae essentialiter convenit posse componere et oculo posse videre, non tamen actu componere vel actu videre.

Ad confirmationem respondetur, quod secunda operatio non respicit tertiam sicut pars ultima et simplex elementum non habens aliam essentiam quam partis, sicut habet terminus. Sed secunda operatio habet esse compositum in se et quoddam totum, respicit autem tertiam operationem non ut pars simplex componens, sed ut inferens et movens de uno ad aliud, quod non est per se primo esse partem ut terminus.