Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

SUPPONIMUS, quod in libro 2. cap. 6. diximus, enuntiationem et propositionem ex usu sapientium et communi logicorum pro eodem accipi, licet diversos respectus connotare possint. Igitur loquendo de enuntiatione in communi quidam existimant non distingui ab actu iudicativo, et ita dicunt, quod propositio est ipsum iudicium intellectus, quia hoc proprie est capax veritatis et falsitatis. Quod autem sit significativa veritatis vel falsitatis, solum putant convenire propositioni vocali vel scriptae.

Alii vero distinguentes inter iudicium, quod est assensus, et enuntiationem seu propositionem, super quam cadit et fertur iudicium, existimant, quod essentia propositionis ut sic consistit in enuntiando absolute connexiones seu repugnantias rerum, ex quo sequitur tamquam proprietas, quod sit significativa veri vel falsi.

Alii existimant, quod ratio propositionis ut sic non sit enuntiare quomodocumque et absolute, sed enuntiare unum de alio. Sed quia hoc non invenitur in propositione hypothetica, sed solum in categorica, ideo dicunt, quod consistit praecise essentia propositionis in communi enuntiatione, id est significare esse vel non esse.

DICO PRIMO: Enuntiatio non consistit in iudicio seu assensu, sed distinguenda est propositio iudicativa ab enuntiativa, et de se iudicium potest esse posterius et consequi ad enuntiationem.

Deducitur ex D. Thoma 2. 2. q. 173. art. 2. et q. 12. de Veritate art. 7.,¹ ubi dicit quandoque dari lumen alicui ad iudicandum, quandoque vero ad accipiendum et ordinandum seu componendum praeexistentes species. Sed haec compositio seu ordinatio praeexistentium specierum est compositio et ordinatio enuntiationis, quia est compositio alicuius veritatis complexae significatae, quae non invenitur nisi in enuntiatione. Ergo enuntiatio distinguitur a iudicio.

Et RATIO EST MANIFESTA, quia iudicium est assensus intellectus circa aliquid, quod est capax talis assensus et iudicii. Solum autem est capax talis assensus aliqua veritas complexa significata per enuntiationem. Ergo actus iudicandi distinguitur a formatione enuntiationis.

Maior constat, quia iudicium est id, quo determinatur intellectus assentiendo, quod ita est vel non est. Non potest autem pronuntiare, quod ita est vel non est, nisi circa aliquid complexum, quod connectitur per verbum, ut experientia constat, et hoc est enuntiatio. Prius ergo formatur et apprehenditur enuntiatio, deinde vero iudicatur. Denique constat aliquando apprehendi a nobis aliquam enuntiationem de rebus dubiis sine ullo iudicio, ut cum dicimus: «Astra sunt paria», «thesaurus est in isto loco», de quibus nescimus iudicare et determinare assertive.

Et nota, quod enuntiatio ratione verbi, ex quo constat, et habet vim copulandi extrema et habet vim exprimendi iudicium assertivum, et sic non repugnat aliquando et iudicium et enuntiationem quasi unico actu formari, ut cum dico: «Homo est animal», exprimendo in ly est tam copulationem quam assertionem, aliquando vero separantur, quia sumitur ly est praecise in vi copulandi, non asserendi.

DICO SECUNDO: Ratio enuntiationis in communi consistit in hoc, quod sit oratio perfecta exprimens obiectum complexum, circa quod potest ferri iudicium, ex quo consequitur, quod significat verum vel falsum.

Itaque in hoc, quod est oratio perfecta, distinguitur ab oratione imperfecta, quae suspensum sensum generat. Per hoc autem, quod dico „exprimens obiectum complexum” etc., distinguitur ab aliis orationibus perfectis, quae obiectum iudicii exprimere non possunt, ut sunt vocativae, interrogativae etc. Haec est sententia S. Thomae 1. Periherm. lect. 7.,² ubi inquit, quod haec est definitio enuntiationis: «Enuntiatio est oratio, in qua verum vel falsum est». Dicitur autem esse verum vel falsum in enuntiatione sicut in signo, in mente autem sicut in subiecto, ubi ly „in mente” idem est quod in iudicio mentis.

DICO TERTIO: Significare verum vel falsum convenit enuntiationi ut signo, iudicio ut assensui; non tamen enuntiatio significat determinate verum vel determinate falsum in communi, sed obiectum capax utriusque.

DICO ULTIMO: Veritas propositionis formaliter in ratione adaequationis aut conformitatis ad esse vel non esse consistit in indivisibili, et non suscipit magis vel minus; fundamentaliter tamen in ratione certitudinis et firmitatis, in qua ista conformitas et adaequatio immutabilitatem vel mutabilitatem habet, suscipit magis et minus, et una veritas est maior altera et una propositio verior altera, id est certior et firmior in non mutanda veritate.

RATIO EST, quia inter esse et non esse nullum datur medium vel latitudo, cum contradictorie opponantur. Ergo conformitas propositionis ad esse et correspondentia ad ipsum, ut recedit ab ipso non esse et ei non conformatur, vel e contra, nullam latitudinem dicit nec magis nec minus recipit. At vero certitudo et firmitas, quae fundant veritatem non quoad conformari et correspondere, sed quoad mutabilitatem vel immutabilitatem in habenda veritate, magis et minus suscipit.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo obicitur ad probandum, quod non detur enuntiativa propositio distincta a iudicativa. Nam si daretur ante iudicium enuntiatio, illa esset vera vel falsa in significando, quia eius essentia consistit in significare verum vel falsum.

RESPONDETUR veritatem vel falsitatem inveniri tam in iudicio quam in enuntiatione, in illo asserta et iudicata, in ista ut significata et apprehensa. Et ita in iudicio est ut in subiecto veritas formalis, in enuntiatione autem ut in signo, ut dicit S. Thomas 1. Periherm. lect. 7.³ et in 1. dist. 19. q. 5. art. 1. ad 7.: «Veritas», inquit, «proprie invenitur in secunda operatione et in signo eius, quod est enuntiatio».⁴

Secundo arguis: Significare verum vel falsum convenit aliis ab enuntiatione, ergo non est eius definitio.

RESPONDETUR negando antecedens. Significare verum vel falsum aliter invenitur in iudicio, aliter in enuntiatione. In iudicio quidem exprimitur veritas assertive, in enuntiatione vero tantum complexive.

Tertio arguitur: Significare verum vel falsum etiam ex parte repraesentationis obiecti complexi non potest esse essentia enuntiationis.

RESPONDETUR negando antecedens. Est lata differentia inter similitudinem naturalem obiecti simplicis et obiecti complexi per modum compositionis.

Ultimo arguitur, quia definitio data non convenit omnibus hypotheticis; ergo non est adaequate data de propositione in communi.

Antecedens patet in ista conditionali: «Si homo habet alas, volat», quae non significat veritatem, sed sequentiam. Ergo non omnis propositio significat veritatem aut falsitatem.

Et confirmatur, quia propositiones copulativae non dicunt veritatem distinctam a categorica, sed aggregationem veritatum.

RESPONDETUR, quod propositiones hypotheticae in quantum tales possunt habere suam veritatem et falsitatem distinctam a categorica, quia non fit verificatio per praedicationem unius de alio, sed per copulationem vel disiunctionem plurium categoricarum. Si tamen conditionalis teneatur in vi praecisae consequentiae, non importat veritatem, sed illationem. Ad confirmationem respondebitur art. 3.