Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

NOMEN INFINITUM dicitur, «quod aliqua negatione apposita reddit suam significationem indeterminatam seu infinitatam». Negatio enim alicui termino affixa potest dupliciter in illum agere: Uno modo taliter, quod transeat in significationem termini, cui affigitur, eius determinatam et positivam significationem destruendo et loco illius subrogando negationem talis rei significatae, quae utique convenit omnibus subiectis talis negationis capacibus. Alio modo potest affigi negatio termino non immutando eius significationem, sed removendo compositionem seu copulationem, quia vis illius affigitur verbo, ut copulat extrema. Et quando primo modo fit, dicitur infinitare, hoc est indeterminare ipsum nomen. Secundo vero modo dicitur negare efficitque propositionem ipsam negativam; unde iste effectus negandi cum respiciat copulam, quam negat, solum exercetur intra propositionem. Hinc est, quod ad infinitationem nominis requiritur, quod non significetur negatio ex ipsa prima impositione, sed adiuncta negatione, quae nomen ipsum afficiendo reddit ipsum nomen negatum et significationem eius indeterminatam, id est non significantem, quid res sit, sed quid non sit. Et ita ista nomina „nullus”, „nihil” non sunt infinita, quia significant ipsam negationem per se et directe sub determinato conceptu, non vero significationem aliquam positivam ex adiuncta negatione indeterminant. Unde etiam sequitur, quod in nomine infinito significatio non mutatur per novam impositionem, sed per impedimentum negationis, quae ex sua significatione negativa habet vim impediendi significationem alterius et impediendo tollere.

EX QUO SEQUITUR nomen infinitum esse incomplexum et connotativum. Et quod sit incomplexum, docet expresse Aristoteles in 1. Periherm. cap. de Nomine¹ et D. Thomas ibi lect. 4. et 5.² Et ratio est, quia nomen infinitum non relinquit suum significatum in eo statu, in quo erat, sed mutat in oppositum, nempe in negationem sui significati. Ergo non relinquit duplex significatum, nempe positivum, quod de se significat, et negationem adiunctam; si enim relinqueret, non mutaret illud. Ergo non est complexum, quia non est ibi duplex significatum, quod requiritur ad rationem complexi. Et sic videmus, quod in hoc complexo „nullus homo” nulla datur infinitatio, quia utrumque significatum manet illaesum. Ergo quando fit infinitatio, signum est, quod non manet utrumque significatum illaesum, et consequenter non manet complexum, quia non manet duplex.

Quod vero sit connotativum ex eo patet, quia non potest nomen infinitum significare negationem in abstracto, alioquin non verificaretur de aliquo positivo. Non enim dici potest, quod lapis est negatio hominis, sed dicitur, quod est non-homo. Ergo negatio hominis significatur in concreto, ut verificetur de eo, de quo dicitur, ergo etiam significatur connotative, quia de formali significat formam negatam, et ex parte habentis ipsum subiectum, de quo verificatur in concreto; hoc autem est connotative se habere.

HIS POSITIS DICO: Nomen infinitum excludi a ratione nominis per illam particulam „finita”.

Haec conclusio est expressa Aristotelis dicto cap. de Nomine et D. Thomae ibi lect. 4. et 5. Et quoad PRIMAM PARTEM, scilicet quod non sit nomen, fere omnes consentiunt. Et ratio est, quia infinitatio tollit proprium et essentiale officium nominis, quod est esse notamen alicuius. Ex eo enim dicitur nomen, quia notamen est; ergo oportet, quod aliquid notet et designet, ut sit notamen. Nomen autem infinitum nec notat nec designat aliquid, quia relinquit significatum suum indeterminatum et solum significat, quid non sit, non vero, quid sit.

Et adverte, quod significare aliquid determinatum, stat dupliciter, primo ex parte rei significatae, quia ipsa res in se determinata est; secundo ex modo significandi, quia determinatus est, id est designativus eius, quod significat. Et ut aliquid sit nomen, non requiritur, quod significet primo modo aliquid determinatum. Nam quantumcumque aliquid sit indifferens et commune, etiam si sit negatio, si tamen ipsamet, indifferens et communis ratio significetur, sufficit ad significationem determinatam nominis, quia etiam de ipsa negatione et de ratione quantumcumque communi possumus concipere, quid sit aut quomodo sit. Requiritur autem, quod secundo modo sit aliquid determinatum, ita quod significet, quid aliquid sit, et non solum significet, quid non sit, quia hoc ipso nihil determinat nec designat, et ita impedit ipsum officium nominis, quod est nominare seu designare vel notare aliquid; nominando enim designamus et distinguimus unum ab alio.

SECUNDA VERO PARS, scilicet quod excludatur nomen infinitum per illam particulam „finita”, non per aliam, est contra aliquos recentiores, qui illam particulam expungunt tamquam superfluam. Sed oppositum constat ex D. Thoma, tum in opusc. 48. cap. de Nomine,³ qui illam particulam addit in definitione nominis, tum quia in 1. Periherm. lect. 5.⁴ agens de verbo infinito, idem autem est de nomine, dicit, quod Philosophus prius definierat verbum in communi et postea per particulas istas excludit ea, quae imperfecte sunt verba. Sic ergo definitio perfecta et exacta nominis et verbi requirit istas particulas, ut explicite et expresse ponatur id, quod pertinet ad quidditatem nominis. Cum enim in definitione nominis positum esset, quod sit vox significativa, et nomen postulet significare non quomodocumque, sed per modum notaminis et designationis, ut explicetur hoc munus, necesse fuit addere illam particulam „finita”.

Nec sufficienter manebat exclusum nomen infinitum per illam particulam „incomplexa”, quia, ut vidimus, nomen infinitum non est complexum, sed incomplexum, alias si est complexum, propositio ex subiecto infinitato hoc ipso reddetur propositio negativa, quia illa negatio etiam feretur in copulam et non solum in subiectum. Copula autem negata reddit propositionem negativam. Consequens autem est absurdum et a nullo dialectico admissum, ut patet in conversione per contrapositionem, quae fit ex negativa in affirmativam infinitatis terminis.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo obicies: Negatio non solum materialiter, sed etiam significative et per suum conceptum ultimatum debet intrare nomen, quod infinitat, ergo mediante diverso conceptu ab eo, quem infinitat, atque adeo nomen infinitum subordinatur duplici conceptui, quod est esse complexum.

Antecedens patet, quia vis negationis ad infinitandum nomen fundatur in ipsa negatione significata, non autem in materiali sono illius vocis „non”; negatio enim si non significatur, nihil tollit aut negat. Ergo non materialiter, sed significative et per suum conceptum ultimatum intrat negatio in infinitatione nominis.

RESPONDETUR, quod in nomine infinito, sicut in aliis compositae figurae, et est derivatio unius nominis ab alio et est compositio. Si attendamus ad derivationem, certum est, quod ex significatione unius derivatur significatio alterius, sicut in etymologiis nominum unum nomen solet originari ex significatione vel significationibus aliorum, quod tamen non sufficit ad rationem complexi, ut de se patet. Respectu vero compositionis nominis infiniti, materialiter se habet illa vox „non” et nomen adiunctum, et tamen illa infinitatio, qua impeditur significatio positiva nominis, fit a significatione illius vocis negativae quasi derivative et efficienter, non quasi compositive, quia infinitatio non est quomodocumque negatio, sed negatio mutans et impediens significationem nominis, et significatio illa, quae resultat ex tali impedimento et infinitatione, cadit super utramque vocem tamquam super unum terminum compositae figurae, unde illa vox „non” infinitando nomen per accidens suam significationem destruit.

Secundo obicies: Nomen infinitum est vere terminus, quia non amittit, sed mutat significationem, et similiter est extremum propositionis, ut patet in hac: «Lapis est non-homo»; ergo habet rationem nominis.

Consequentia probatur, quia nihil amplius exigitur ad rationem nominis, et D. Thomas 1. Periherm. lect. 1.⁵ dicit, quod omnis propositio debet constare nomine et verbo ad minus, quia istae sunt principales partes eius. Ergo si ex verbo et nomine infinito fit vere propositio, nomen infinitum vere est nomen.

Et confirmatur, quia si aliquod verbum vere copularet extrema in propositione, vere esset verbum, ergo si aliquod nomen vere est extremum copulabile, vere est nomen. Sicut enim verbum est copulans, ita nomen est copulabile; in hoc enim se habent relative verbum et nomen.

RESPONDETUR negando consequentiam. Et ad probationem dicitur, quod ad rationem nominis sufficit, quod sit extremum propositionis, quando per se et quasi intrinsece id habet, non quando per accidens, quia induit quasi statum et proprietatem nominis. Possunt enim multa poni in propositione ut extrema, non quia sunt nomina, sed quia tenentur in vi nominis, ut docet S. Thomas 1. Periherm. lect. 5.⁶ et opusc. 48. cap. de Verbo,⁷ ut si dicas: «Currere est moveri». Imo et adverbia possunt sic teneri, ut in hac propositione: «Heri non est hodie», «velociter non est tarde»; accipiunt enim ex accommodatione intelligentis quamdam acceptionem nominis, non ex proprietate significationis, et sic accepta in vi nominis possunt construere orationem vel propositionem per accidens, non per se.

Ad confirmationem dicitur, quod si verbum copulat per se et ex proprietate significationis, vere est verbum, si autem ex accommodatione aut extrinseca derivatione, non est per se verbum, sicut casus verbi excluduntur a verbo, licet in propositione copulent, quia derivantur et cadunt a verbo, quod copulant. Vel secundo dicitur, quod in verbo non est aliud exercitium nisi significare copulando, quando est intra propositionem; unde si id habet, est verbum. At vero nomen non solum habet hoc officium, quod est copulabile et unibile, sed etiam quod sit notans et designans et quasi notamen rei, sine quo non habet verum officium nominis. Et ideo licet sit copulabile in propositione, qua tenetur in vi nominis, non tamen est nomen, quia non est notamen.

Ultimo arguitur: Nomen infinitum ex parte significati formalis significat aliquid certum et determinatum, licet ex parte sui materialis et connotati indeterminate significet. Ergo simpliciter est nomen; unumquodque enim iudicandum est ex ratione sui significati formalis, quod est principale, non ratione sui connotati.

Antecedens videtur certum, quia non-homo v. g. significat negationem determinatam, scilicet hominis et non equi, sicut caecum significat negationem visus et non auditus; et tamen caecum vere et proprie est nomen. Imo in hac acceptione etiam nomina transcendentia aut supertranscendentia, ut intelligibile, imaginabile etc., significant aliquid indeterminatum, quia dicuntur tam de eo, quod est, quam quod non est, tam de ente reali quam rationis, et tamen sunt vere nomina. Ergo etc.

Et confirmatur, quia ista nomina transcendentia aut supertranscendentia possunt infinitari apponendo illis negationem, et tamen manent vere nomina, ergo et alia. Minor probatur in hoc nomine „non-ens”, quia sic infinitatum vel significat aliquid vel nihil. Si nihil, ergo non significat, atque adeo nec erit nomen nec terminus, sed depositum a sua significatione. Si autem significat aliquid, ergo significat ens, et sic non-ens significabit ens, quod est contradictorium.

RESPONDETUR, quod infinitatio nominis consistit in hoc, quod sit indeterminatum ex modo significandi, non ex parte rei significatae, et iste modus tenet se ex parte formalis significati, quia significat ipsam negationem formae, non significando, quid sit ipsa negatio, sed quid non sit forma. Non autem iudicatur aliquid esse nomen solum ratione rei significatae, sed etiam ratione modi, quo significatur, sicut alio modo significat verbum, alio modo nomen, licet circa eandem rem versentur, ut curro et cursus. Sic quia nomen infinitum non significat modo determinato quasi notando et designando, non est nomen, quod secus contingit in hoc nomine „caecum” et aliis similibus, quae significant ipsam negationem formae, non autem quid non sit forma. Nomina autem transcendentia significant aliquid determinatum ex parte modi significandi, licet ex parte rei significatae sit indeterminatum et communissimum; significant enim, quid sit ille conceptus communissimus, non vero quid non sit.

Ad confirmationem respondetur negando minorem, et ad probationem dicitur, quod illa nomina infinitata significant negationem entis non per modum determinati, id est quid sit negatio entis, sed per modum indeterminatum, scilicet quid non sit ens. Et ad instantiam, quod ista negatio entis est ens et significat aliquid, scilicet aliquid rationis, respondetur, quod inquantum significatur per nomen illud infinitatum, solum praecise significat negationem entis modo illo indeterminato, licet per reflexam cognitionem possit illamet negatio ad modum entis cognosci, sed hoc pertinebit ad aliud nomen, quod significat illum reflexum conceptum non-entis ad modum entis, non ad nomen infinitatum.