Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

In controversiis, quae de definitionibus rerum agitantur, fere omnia tandem reducuntur ad quaestionem de nomine, quia cum definitio sit principium, quo utitur aliqua scientia ad cognoscendas naturas rerum earumque passiones, non habet alia priora principia, ex quibus discerni possit, nisi tantum nomina et diversum modum concipiendi eandem rem; quod fortasse maxime contingit in his, quae de definitione termini solent agitari.

Igitur ut clarius procedamus, DISTINGUIMUS terminum enuntiativum et terminum syllogisticum, fundati in illa doctrina D. Thomae praecedenti articulo relata in 1. Periherm. lect. 1., quod simplices dictiones habent triplicem considerationem,¹ et secundum quod pertinent ad praedicamenta, et secundum quod sunt partes enuntiationis, et secundum quod ex eis constituitur syllogismus tamquam ex extremitatibus. Et quia de praedicamentis in praesenti non agimus, consideramus et definimus terminum secundum duas ultimas acceptiones. Et secundum primam vocamus terminum enuntiativum, ut dicit ordinem ad enuntiationem, et sic agimus in hoc articulo; et secundum ultimam vocamus illum terminum syllogisticum, et sic agemus de illo sequenti articulo.

In definiendo ergo terminum mirum est, quam variant AUCTORES. Quidam satis ample etiam ad voces non significativas extendunt rationem termini, dummodo in propositione extrema esse possint. Alii quamcumque dictionem simplicem significativam non curando, quod possit esse extremum propositionis. Alii exigunt ad rationem termini utramque formalitatem, scilicet quod sit signum sive vox significativa tamquam genus, et quod sit pars vel constitutivum propositionis tamquam differentia. Alii tertiam formalitatem addunt magis adhuc restringentem, scilicet quod terminus sit pars propositionis non quomodolibet, sed pars principalis, quae est extremum; et ita definiunt terminum, quod sit extremum propositionis. Denique alii quartam addunt formalitatem, scilicet quod non solum sit signum, nec solum pars etiam ut extremum, ista enim omnia supponit, sed tandem quod sit actuale extremum resolutionis syllogisticae, ita quod, quando fit resolutio syllogismi et propositionis, tunc habeat essentialem et ultimam differentiam termini, quia in illum resolvitur propositio; dicit autem Philosophus terminum esse, «in quem propositio resolvitur».² Addunt tamen, quod terminus ita constat ex significatione et ratione partis ut ex formalitatibus praerequisitis et praecedentibus, quod illae non verificantur essentialiter de ipso termino, sed de substituto seu subiecto termini.

DICO PRIMO: De essentiali ratione termini logicalis seu artificialis est, quod sit significativus significatione ad placitum, si sit vocalis vel scriptus, non si sit conceptus.

Conclusio est communis dialecticorum, qui sequuntur Aristotelem universa instrumenta logica, syllogismum, orationem, nomen, verbum etc. definientem per voces significativas. Sequitur S. Thomas 1. Periherm. lect. 1.³ agens de definitione nominis et lect. 6.⁴ agens de definitione orationis, et excludit voces naturaliter significantes, licet oppositum senserit Plato in Cratylo,⁵ eo quod oratio et partes eius non sunt res naturales, sed quidam artificiales effectus, unde debent significare artificialiter. Voces autem significationis expertes solum naturaliter repraesentant, non ad placitum, unde per se non pertinent ad construendam orationem.

RATIO EST, quia nulla vox naturaliter repraesentat copulam aliarum, ergo saltem ex parte copulae indigent voce significante ad placitum. Secundo, quia si copula significat ad placitum, non potest per se unire extrema naturaliter repraesentantia, ut si inter duos gemitus vel duos risus proferas verbum „est”, nihil unit nisi ridicule. Naturales ergo voces copula „est” non uniuntur, et sic cessat artificium logicale, quod sine verbo non fit aut sine significatione, quarum una determinat aliam; non determinat autem vox non significativa vocem significativam, ut si dicas scindapsus, blitiri, nihil aliud addendo. Tertio una scriptura non significativa ad placitum non componit logice, ut figurae seu characteres non impositi ad significandum, sed naturaliter exculpti, ergo neque voces non significativae. An vero per accidens possit vox non significativa a Logica assumi ad componendam orationem, dicemus in argumentis.

DICO SECUNDO: De ratione termini enuntiativi est, quod dicat ordinem ad propositionem, non solum ut extremum propositionis tamquam praedicatum et subiectum, sed etiam secundum rationem magis communem, quae comprehendat verbum et alias partes. Unde eius ultima formalitas est esse partem enuntiationis.

Haec conclusio est communis inter thomistas, Petri Hispani, Soto, Banez, et aliorum. Et desumitur clare ex D. Thoma et ex doctrina Aristotelis. Etenim Philosophus 1. Periherm. cap. de Enuntiatione⁶ docens, quomodo nomen et verbum excludantur ab oratione, inquit: «Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non est dicere sic aliquid significantem voce enuntiare». Quae verba exponens S. Thomas ibidem lect. 8. § Excludit ab unitate⁷ inquit: «Nomen ergo et verbum dictio sit sola, ita dictio, quod non enuntiatio, et videtur ex modo loquendi, quod ipse imposuerit hoc nomen dictio ad significandum partes enuntiationis». Ita D. Thomas. Constat ergo, quod verbo et nomini aliquod commune nomen imposuit Philosophus, scilicet quod sit „dictio sola”, et hoc nomen imposuit, inquit D. Thomas, ad significandum partes enuntiationis. Igitur dictio ut pars enuntiationis secundum D. Thomam est ratio communis verbo et nomini, et consequenter tractari et definiri debet dictio simplex sive terminus, quod idem est, quatenus est pars enuntiationis, imo sub hac consideratione partis consideratur in libro Perihermenias. Ergo definitio dictionis simplicis, ut est pars enuntiationis, pertinet ad logicum et est de ratione termini logicalis, quia illud, quod in communi considerat et tractat aliqua scientia, etiam in communi definit, alias tractare non posset.

Et si inquiras, utrum ista consideratio partis includat omnes partes enuntiationis, an solum principales, respondetur ex D. Thoma ibi, quod sola nomina et verba sunt principales orationis partes; sub nominibus enim comprehenduntur pronomina, sub verbo vero participium. Alia vero, quae secundum grammaticos dicuntur partes, sunt magis colligationes partium orationis significantes habitudinem unius ad aliam, quam orationis partes, sicut clavi et alia huiusmodi non sunt partes navis, sed partium navis coniunctiones. Unde patet, quod generali acceptione terminus seu dictio comprehendit omne genus partium eo modo, quo partes sunt, etiam adverbia et pronomina, quae sunt syncategoremata, speciali autem et stricta acceptione solum partes principales, id est nomen et verbum, ad quas aliae reducuntur, et hoc non solum, quando verbum habet etiam rationem extremi, ut cum dico «Petrus currit», ubi ly currit est praedicatum, sed etiam quando solum est copula, quia copula principaliter constituit compositionem et significat affirmationem, per quam significatur veritas et constituitur enuntiatio. Syncategoremata autem sunt colligationes significando aliqualiter et non aliquid, unde numquam possunt habere rationem praedicati et subiecti, sicut verbum habere potest, nec significant per modum copulae, quae principaliter constituit ipsam significationem veritatis, quae est enuntiatio.

Quod vero ratio partis sit ultima formalitas termini in communi accepti, ex eo patet, quia in hac sola ratione convenit nomen et verbum, secundum quod dicunt habitudinem ad enuntiationem, scilicet quod sint partes enuntiationis. Ergo haec sola constituit rationem communem nominis et verbi, quae ratio communis vocatur terminus seu dictio. Quacumque vero alia formalitate seclusa, intelligitur manere id, quod est commune nomini et verbo, ergo intelligitur manere terminus ut dictio. Ultra rationem autem partis solum restat ipsum actuale exercitium componendi totum et resolvendi. Non intelligitur autem addi distincta formalitas ad rationem partis ex eo, quod actu componat vel resolvat, sed solum additur exercitium ipsius formalitatis partis, quae utrumque facere potest, hoc ipso quod pars est, ut melius explicabitur articulo sequenti. Ratio autem partis non consistit in exercitio componendi, sed in potestate ad componendum, ut patet in materia et forma, quarum entitates non sunt ipsum exercitium componendi, et anima separata est pars, licet actu non componat.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra primam conclusionem, quia voces non significativae constituunt et terminant veram orationem, ut si dicas: «A non est B», «Blitiri non est scindapsus»; ergo vere sunt termini.

Nec potest dici, quod materialiter constituunt, vel quod oratio constituta materialiter tantum est oratio. Nam ex illis resultat formalis et vera oratio, quia sensum orationis generat in mente audientis; ergo partes formaliter constituunt, et istae sunt voces non significativae.

Et confirmatur ex definitione orationis apud Aristotelem, tum ex eius usu. Ex definitione quidem, quia dicit orationem esse, «cuius partium aliquid significat separatim». Ergo non requiritur, quod omnes partes separatae significent, potest ergo aliqua non significativa pertinere ad orationem. Ex usu autem, quia frequentissime format Aristoteles suas demonstrationes ex solis litteris, ut A est B vel C est A, quae nihil significant tamquam dictio. Ergo etiam voces non significativae componunt propositionem et syllogismum, et sic non requiritur ad rationem termini significatio.

RESPONDETUR, quod quando propositio vel oratio fit ex vocibus non significativis, vox illa stat materialiter pro se, sicut in suppositione materiali, ut cum dico: «Homo est nomen», «homo est vox», illae voces stant pro se, quia repraesentant se ipsas sensui, et ad hoc non indigent significatione, sed repraesentatione sui, quae supplet vicem significationis. Ceterum respectu compositionis mediante verbo „est”, quod unit extrema, ipsa vox non significativa vel materialiter tenta non componit. Quomodo enim unire potest verbum „est” mediante significatione ad placitum id, quod naturaliter repraesentat et materialiter tenetur pro voce? Quare formaliter et artificiose voces non significativae vel materialiter tentae non componunt orationem formalem, sed subintelligitur vox aliqua significativa, ratione cuius fiat compositio artificiosa, haec enim est formalis, ut cum dico: «Blitiri non est nomen», subintelligitur «vox blitiri non est nomen», ubi ly vox est terminus formaliter significans et componens, blitiri autem solum stat ibi materialiter. Et eodem modo dicendo de resolutione, quod oratio non resolvitur formaliter et artificiose in ly blitiri, sed obiective et materialiter, formaliter autem in ly „vox blitiri” et in ly „nomen”. Sed aliquando compendio utentes ponimus tantum blitiri et subintelligimus vocem, cum tamen ly blitiri non sit id, quod formaliter componit, sed quod materialiter designatur, sicut gemitus aut risus non possunt cum verbo componere. Et haec simpliciter est vera et certa solutio.

Ad confirmationem dico quantum ad definitionem orationis, quod Aristoteles non intendit, quod voces non significativae possint formaliter et per se componere, sed quod aliqua saltem pars orationis debet significare aliquid ut categorema, etiamsi reliquae solum significent aliqualiter tamquam syncategoremata, ut exponit S. Thomas lect. 6. in 1. Periherm.,⁸ non tamen quod voces omnis significationis expertes formaliter cum verbo possint componere orationem. Ad usum autem Aristotelis utentis litteris simplicibus respondetur ex dictis, quod illae litterae vel se tenent ibi materialiter repraesentando se, vel subintelligendo vocem A vel B etiam formaliter componunt et artificiose, vel si per se formaliter componunt, intelligitur, quod illa vox A vel B componet, ut imposita est ad significandum prima illa elementa et primas litteras. A enim est imposita ad significandum, et non solum naturaliter significat, ut patet in praepositione „a” vel „ab”, et similiter significat litteram seu figuram A et vox B litteram B.

Secundo arguitur: Nulla definitio debet esse ignotior suo definito, ergo non debet definitio termini tradi per propositionem, quia propositio est nobis ignotior; nulla enim praesupponitur eius notitia, quando definitur terminus. Ergo non debet terminus sumi respective ad propositionem, sed absolute in se, ut est quaedam dictio.

Confirmatur, quia termini possunt dici absolute et definiri, in quantum simplices dictiones sunt, et ut communiter se habent ad illam triplicem considerationem, quam S. Doctor ponit, scilicet ut pertinent ad librum Praedicamentorum, et ut sunt partes componentes propositionem vel syllogismum, et sic definiri in communi secundum absolutam considerationem.

RESPONDETUR: Ut diximus articulo praecedenti, quod sufficit tradi definitionem per aliquid notius notitia imperfecta et quoad an est. Non autem semper requiritur, quod tradatur per aliquid notius quoad quid est et cognitione scientifica, praesertim in his, quae definiuntur per ordinem ad aliquid extrinsecum, ut ibi dictum est, sicut ad definiendam potentiam visivam sufficit cognoscere dari coloratum visibile quoad an est.

Ad confirmationem respondetur terminum, ut pertinet ad praedicamenta, ut coordinatur secundum gradus superiores et inferiores; ut pertinet ad compositionem propositionis aut syllogismi, sumi pro signo, quo tamquam instrumento suarum compositionum utitur intellectus et Logica. Et sic non possunt termini una definitione definiri, vel si possent definiri, non pertinet ad praesens, ubi solum agimus de termino, ut pertinet ad formam logicalem et prioristicam resolutionem, ut saepe dictum est.

Ultimo arguitur ad probandum, quod ratio partis non possit esse formalitas termini, quia diversa est formalitas partis et extremi; sed terminus habet rationem extremi, ergo non constituitur formalitate partis tantum.

Minor probatur ex communi definitione termini, quod terminus est extremum propositionis, quae desumpta est ex Aristotele 1. Priorum cap. 1., quod terminus est «in quem resolvitur propositio».⁹ Constat maior, quia ratio partis universalior est quam ratio extremi; pars enim salvatur in eo, quod componat totum, extremum autem, quod contineat et claudat ipsum totum, ita quod extra illud non sit, et se habeat quasi pars principalis.

Confirmatur, quia si traditur definitio termini per rationem partis, convenit aliis a definito, ergo non est bona. Antecedens probatur, quia convenit etiam propositioni et orationi, siquidem propositio componit syllogismum et aliam propositionem hypotheticam, quae essentialiter constat ex aliis propositionibus.

Nec potest dici, quod sunt partes, sed non per se primo et essentialiter sicut termini, sed accidentaliter et secundario. Contra enim est, quia syllogismus et hypothetica per se componuntur ex propositionibus; ergo propositiones sunt per se componentes et constitutivae illorum, ac per consequens per se sunt partes.

RESPONDETUR illam definitionem termini, quod sit extremum propositionis, non comprehendere generaliter omnem terminum, sed tantum principaliores partes, et adhuc non omnes, sed solum quae se habent ut praedicatum et subiectum, unde magis convenit termino syllogistico quam enuntiativo, et ideo Philosophus tradidit illam definitionem de termino syllogistico. Nos autem agimus in praesenti de termino enuntiativo, et ut praecise respicit enuntiationem, et ideo magis in communi illum accepimus quam in definitione termini syllogistici. Cuius diversitatis ratio est, quia terminus enuntiativus solum ordinatur ad construendam veritatem in enuntiatione, syllogismus autem ad inferendam; veritas autem componitur non solum ex extremis, sed etiam ex verbo copulante et adverbis vel negationibus, a quibus saepe dependet veritas propositionis, et ideo omnia illa considerari debent in terminis ut constituentibus propositionem. At vero syllogistica illatio considerat non ut vera, sed ut inferens, solum requirit tres terminos, duos, qui se habeant ut extremitates in conclusione inferenda, et tertium, qui se habeat ut medium probans et inferens et inferendo coniungens. Unde solum extrema propositionum sunt termini syllogistici.

Quodsi dicas, quia isti termini non possunt concurrere sine verbo ad inferendam conclusionem, ergo etiam verbum erit terminus syllogisticus: respondetur: Nego consequentiam. Verbum enim requiritur non ad coniungendum extremitates per modum illationis et probationis, sed per modum enuntiationis, et quia enuntiatio praerequiritur ad syllogismum, ideo etiam requiritur verbum, sed non requiritur formaliter ad syllogismum, sed praesuppositive ratione enuntiationis, non ratione illationis.

Ad confirmationem respondetur imprimis orationem et propositionem non posse esse partes propositionis categoricae, sed solum hypotheticae vel syllogismi, terminus autem est pars propositionis categoricae et mediante illa etiam hypotheticae, quod non convenit aliis a definito. Vel secundo respondetur solutione data, quod propositio et oratio non est pars primo et per se, sed quoddam totum compositum ex partibus, per accidens autem est pars alterius totius, sicut domus est per se quoddam totum artificiale, per accidens autem est pars civitatis.

Ad replicam respondetur, quod hypothetica et syllogismus sunt composita eo modo, quo Philosophus in cap. de Enuntiatione¹⁰ dixit hypotheticam propositionem esse coniunctione unam, categoricam autem simpliciter. Illa autem composita, quae coniunctione et ordine componuntur, possunt componi ex partibus, quae per se et primo non sunt partes, sed per accidens et materialiter, quia in se supponuntur esse quaedam tota et composita, sicut exercitus componitur ex multis hominibus et civitas ex multis domibus, quae sunt quaedam tota. Et quando audis partes per se componentes, non intelligas per se perseitate naturali, sed per se artificiose et in genere logico, ita quod in hoc genere termini sunt per se primo artificialiter componentes, quia non habent aliam essentiam prius constitutam, propositiones autem etiam in isto genere non sunt per se partes neque componentes, sed per se sunt tota et composita, per accidens autem componunt alia.