Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Ex Aristotele constat in 1. Periherm. cap. de Nomine et de Verbo¹ tamquam certum casus obliquos excludi a ratione nominis, quia non significant directe et per se nominando, quod requiritur ad rationem et officium nominis. Tunc enim significatur aliquid nominando, quando significatur per modum quid; sic enim significatur quasi per se stans, quod distinguit rationem nominis a ratione verbi, quod significat quasi per modum fluentis, non per se stantis. Quando vero significatur per modum cuius vel cui, non significatur per modum quid est in se, sed ut est alterius, in quo deficit et cadit a modo substantiae et per se stantis, quod pertinet ad rationem nominis. Cuius signum affert Aristoteles cap. de Nomine et D. Thomas ibi lect. 4.² in fine, quia casus obliqui non per se solos sufficiunt constituere verum vel falsum cum verbo „est”, sicut nominativus.

Non potest autem casus obliquus excludi a ratione nominis per illam particulam „cuius nulla pars etc.”, quia casus obliquus inquantum talis non est complexus, sed sequitur rationem sui recti. Si enim rectus est complexus vel incomplexus, etiam et obliquus; modus autem significandi, ut cuius vel cui, non duplicat conceptum nec facit complexum, sed eidem conceptui modum apponit, alioquin etiam nominativus esset complexus, quia significat per modum quid, sicut obliquus per modum cuius.

Si autem inquiras, cur prius definierit Aristoteles nomen sine illis particulis „finita” et „recta”, et postea illas addiderit ad excludenda nomina infinita et obliqua, respondet S. Thomas 1. Periherm. lect. 5.,³ quod Aristoteles non tradidit prius nisi rationes communes nominis et verbi, non autem omnibus numeris absolutas, etiam secundum speciales conditiones, quas postmodum addidit his particulis adiectis. Incepit enim definitionem per magis communia et postea consummavit magis exprimendo, quae requiruntur ad rationem nominis simpliciter.

DUBIUM tamen est satis controversum, an obliquus et rectus habeant conceptus eiusdem rationis et speciei in intellectu. Quam difficultatem non possumus in praesenti late expendere, quia plurima involvit ad Metaphysicam pertinentia.

Sed breviter dico in hac parte duo dicta S. Thomae inveniri, ut eius sententiam venari possimus. Primum est, quod ex parte rei significatae rectus et obliquus idem significant et consequenter habent eundem conceptum, quasi categorematice et logice, ita quod si rectus est absolutus aut connotativus aut communis aut univocus etc., etiam et obliquus. Istae enim sunt differentiae quasi categorematicae et logicae. Ita sumitur ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 4. in fine,⁴ ubi dicit ex Philosopho, «quod ratio, quam significat nomen, est eadem etiam in casibus nominis». Ergo ex parte rationis seu rei significatae idem habent rectus et obliquus.

Secundum dictum est in Quodlib. 4. art. 17.,⁵ ubi inquit S. Doctor «quod cum diversitate vocis potest esse diversitas intellectuum, sive propter diversitatem rei intellectae sive propter diversitatem intelligendi modi. Et hoc contingit, quandocumque est diversitas consignificationis, quae consequitur diversum modum intelligendi unam et eandem rem; et praecipue hoc apparet in tempore, quod per se commiscetur operationi intellectus humani. Et ideo dicendum est, quod non est idem enuntiabile „Socratem sedere” et „Socratem sedisse”». Ubi S. Thomas aperte fatetur, quod diversificatio temporis in verbo postulat diversos conceptus. Constat autem casus obliqui verbi fieri penes diversam temporis declinationem, ut dicit Philosophus 1. Periherm. cap. de Verbo⁶ et ibi D. Thomas lect. 5.⁷ Eadem ergo videtur esse ratio de casibus obliquis nominis, unde S. Thomas cit. Quodlib. subdit solutione ad 3., «quod diversitas significationis tollit nominis identitatem in tantum, quod obliqui secundum Philosophum non sunt nomina».

Quare secundum D. Thomam dicendum est, quod casus obliqui habent diversum conceptum a recto, non ratione diversae rei conceptae, sed ratione diversi modi concipiendi unam et eandem rem. Non enim potest unico et eodem conceptu repraesentari una res in recto et in obliquo, eo quod in obliquo exprimitur aliquis respectus et habitudo, quae non explicatur in recto, scilicet habitudo possessionis aut quasi possessionis. Significatur enim tamquam cuius, non tamquam quid. Ubi autem diversa habitudo et respectus exprimitur, diversus conceptus est et diversa repraesentatio, eo quod iste respectus pertinet ad diversum modum intelligendi et significandi unam et eandem rem. Licet enim ex parte rei significatae non varietur conceptus, variatur tamen in ratione et officio nominis, obliquando a modo significandi in quid ad modum significandi in cuius. Et propterea dixit S. Thomas, quod tollitur nominis identitas, scilicet in ratione et modo nominandi. Et hoc in casibus verbi manifestius est, quia variantur penes significationem diversi temporis, praeteriti vel futuri, quae sine dubio diversam postulant repraesentationem.

Sed supersunt duo argumenta: Primum est, quia multi modi, qui diversam habitudinem et respectum exprimunt, solum ponunt diversum exercitium in conceptu, non vero diversam repraesentationem, ergo similiter casus obliqui.

Antecedens constat multis exemplis. Nam idem conceptus potest modo esse praedicatum, modo subiectum, et habere hanc vel illam suppositionem, et mutari de vero in falsum sine intrinseca varietate repraesentationis. Et idem est de intuitivo et abstractivo in sententia valde probabili, quod non sunt differentiae essentiales notitiae.

Secundum argumentum est, quia si iste modus obliquitatis sufficit ad variandam intrinsecam repraesentationem conceptus, non possumus evadere, quin rectus et obliquus differant categorematice, quod nos negamus.

Sequela probatur: Nam imprimis nomina infinita differunt categorematice a finitis, ergo a fortiori casus obliqui a rectis. Nam casus obliqui magis distant a ratione categorematica, id est praedicati vel subiecti, quam nomina infinita. Secundo, quia omnis variatio categorematica est solum penes diversum modum exprimendi unam et eandem rem, sicut nomen et verbum possunt significare eandem rem, ut curro et cursus. Sed quia unum est per modum fluentis, aliud per modum per se stantis, unum est nomen, aliud per verbum. Similiter album et albedo significant idem et solum differunt ex parte connotati seu substituti; et hoc sufficit ad diversitatem categorematicam. Cur ergo modus significandi ut quid et ut cuius non sufficiant, cum etiam diversam connotationem et quasi adiacentiam dicat ly cuius in obliquo, quod denotat possessionem, et ly quid in recto?

AD PRIMUM respondetur negando consequens, et assignatur differentia, quod aliqui modi conveniunt conceptui ex ipsa ratione repraesentandi vel consignificandi, aliqui vero conveniunt ex aliqua extrinseca comparatione sive applicatione intellectus concipientis vel obiecti cogniti. Et modi primi generis postulant diversam repraesentationem, secundi vero generis non. Unde D. Thomas diversitatem obliqui a recto non reduxit ad diversum modum applicandi conceptus, sed ad diversum modum ortum ex diverso modo intelligendi unam et eandem rem. Sic ergo dicimus, quod habitudo praedicati et subiecti in conceptibus et diversitas suppositionis et similia non oriuntur ex modo intelligendi aut repraesentandi rem, sed ex applicatione et usu intellectus, quatenus intelligendo habitudinem unius ad aliud diverso modo applicat et coniungit unum alteri. Similiter veritas et falsitas nascitur ex eo, quod res sit vel non sit, unde existente re veritas consurgit in oratione, et non existente consurgit falsitas, ipsa oratione invariata, ut dicit Philosophus cap. de Substantia,⁸ eo quod non oportet variari repraesentationem, sed existentiam obiecti, ut diversa relatio conformitatis vel difformitatis ad illud resultet. Et eodem modo ex eo, quod res ponatur praesens vel absens, quantum ad coexistentiam durationis notitiae vel non coexistentiam, variatur ratio intuitivi et abstractivi eadem formali repraesentatione manente secundum illam opinionem. Ceterum diversitas temporis praeteriti vel futuri in verbo aut diversitas consignificationis in casibus nominis pertinent ad diversum modum intelligendi unam et eandem rem, ut dicit S. Thomas Quodlib. cit. Intelligitur enim aliquid in recto, ut persona vel res agens, in obliquo ut patiens vel ut connotans esse alterius aut quid simile, quae sunt diversae modificationes repraesentationis et obiecti repraesentati. Itaque ipsa habitudo personae agentis, possidentis aut patientis, a quo vel cui etc., non significantur ut res quaedam, sed ut modus rei, quae modo significatur ut a quo, modo ut ad quem, modo ut quid, et sic sub illo diverso modo explicandi producitur conceptus, atque adeo non est sola applicatio, sed explicatio diversa conceptus.

AD SECUNDUM: Negatur sequela, quia ut terminus sit diversus categorematice, oportet, quod sit diversus modus quasi ex parte rei significatae, et non solum ex parte significationis et modi intelligendi.

Et ad primam probationem dicitur, quod nomina infinita transferunt nomen in aliam rem significatam, scilicet in negationem sui positivi, et ita differunt categorematice ex parte rei significatae. Obliqui autem retinent eandem rem significatam et solum obliquant modum et habitudinem intelligendi illam, et ideo non differunt categorematice a suo recto. Quod autem sint minus apta ad rationem praedicati vel subiecti quam nomina infinita, non est propter diversitatem rei significatae, sed propter defectum et obliquitatem a modo requisito ad praedicationem, scilicet ut significetur per modum quid seu tamquam id, quod praedicatur vel subicitur. Nomen autem infinitum licet variet rem significatam de positivo in negativum, id tamen significat sicut quid, non sicut cuius.

Ad secundam probationem dicitur, quod differentia categorematica est penes diversum modum significandi rei ipsi significatae attributum et convenientem, sicut habere se per modum adiacentis vel per se stantis, ut commune aut particulare, ut res absoluta a connotatione vel non absoluta et similia, quae ipsam rem significatam quasi modificant. At vero casus obliqui solum sunt diversi modi consignificationis pertinentque ad deficientiam quamdam ipsius nominis, ut nomen est, inquantum nomen tali modo significat rem, ut notet seu designet illam, quid sit, obliqui vero notant, quod alicuius sit vel alicui etc., quod est variare modum consignificandi rem in ratione nominis seu notaminis et designativi, quod pertinet ad modum afficientem rem categorematice; talis enim modus etiam per modum recti et nominativi designari potest, et non solum in obliquo, ut patet in exemplis allatis de categorematico communi, connotativo, absoluto etc.

Ex dictis constat hanc definitionem nominis esse essentialem, quia explicat rationes genericas et superiores signi logici et rationes differentiales talis signi, quibus differt ab oratione et verbo et adverbis, quia significat ut aliquid et non ut aliqualiter. Et sic est essentialis definitio et explicanda in omnibus sicut definitio termini, additis his particulis hucusque explicatis, quae propriam quidditatem et munus nominis explicant.