Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Definitionem nominis supra positam, quae essentialis est, explicans rationes genericas signi logici et differentiales, quibus differt ab oratione, verbo et adverbis, scilicet „vox significativa ad placitum” (istae particulae iam sunt explicatae in definitione termini), „sine tempore” (haec explicabitur in definitione verbi), „cuius nulla pars significat separata, finita et recta”, aggredimur explicandam sequentibus tribus articulis.

ALIQUI ex recentioribus Aristotelem deserunt in hac parte et dicunt, quod aliqua nomina vere sunt nomina, etiamsi habeant partes significativas. Ut hoc nomen: equiferus, respublica, proconsul et alia compositae figurae, in quibus partes vere et proprie significant separatae; ergo falsa est ista pars.

OPPOSITUM tamen expresse est Aristoteles in 1. Periherm. cap. de Nomine,¹ ubi dicit: «In nomine, quod est equiferus, ferus per se nihil significat, quemadmodum in oratione, quod est equus ferus». Idem asserit ibi S. Doctor lect. 4.² Et rationem reddit, quam sic ad formam reducimus: Nomen dicit ex se unum et simplicem conceptum; si enim plures dicat, non erit unum, sed plura nomina. Ergo etiamsi nomen componatur ex partibus alias significativis, nulla tamen separata significare debet, ut intra nomen existit.

Probatur consequens: Voces alias significativae quando assumuntur, ut unum nomen componant, non ingrediuntur compositionem illius dictionis ut componentes unam significationem ex propriis suis significationibus, sed ut suscipientes aliam impositionem distinctam ab ea, qua primo impositae sunt, ut significationem distinctam habeant a prima, quam habent. Ergo non componunt nomen, ut significativae sunt formaliter; ergo separate non significant, quia ut coniunctae fuerunt impositae et ut coniunctae significationem susceperunt. Unde etiamsi quaelibet deponatur a sua prima significatione, coniunctum tamen semper significat. V. g. „res” et „publica” significabant seorsum et separatim „rem publicam”. Coniunguntur in hac dictione „respublica”, et ut sic coniunctae impositae sunt ad significandum civitatem vel regimen commune unico simplici conceptu. Et sic nulla separata significat nec ex eis separatis resultat nomen. Aliud est enim componere ad suscipiendam novam impositionem, aliud ad fabricandum et construendum ex suis significationibus conceptum complexum et compositum. Quando ad hoc componunt, componunt ut significativae formaliter, secus vero quando componunt ad significandum de novo aliquem simplicem conceptum, quem singulae partes non significant.

EX HIS AD ARGUMENTUM: Partes huius nominis „equiferus”, „respublica” etc. significant separatae: Distinguitur: Significant separatae quasi materialiter et per accidens, conceditur; formaliter, negatur. Id est, significant secundum se sumptae, non vero in ordine ad componendam illam vocem, cui imponenda est nova significatio conceptus simplicis. Sub hac enim formalitate non componunt ut significativae et ut impositae antecedenter ad significandum, sed ut de novo imponibiles, materialiter et quasi non esset, se habente prima impositione et significatione; sicut in hoc nomine „dominus” ly do et ly minus significant seorsum, sed non prout significativae seorsum componunt illum terminum.

CONTRA INSTABIS: In his vocibus: proconsul, prorex et similibus attenditur significatio utriusque partis, ut resultet significatio nominis; ergo significatio antecedens formaliter intrat compositionem illius. Antecedens probatur: Proconsul est idem quod viceconsul, ubi non amittitur significatio de ly pro et ly consul, sed potius attenditur, ut significetur officium vice-consulis; ergo intrant ut significativae.

Respondetur ex D. Thoma, ubi supra: Distinguitur antecedens: Attenditur significatio utriusque partis ut origo et occasio ad imponendum illud coniunctum ad aliam significationem simplicem habendam distinctam a prima, quam habebant partes, conceditur antecedens; attenditur significatio partis, ut eadem servetur partialiter intra nomen, negatur antecedens.

Pro quo est notandum, quod aliud est, a quo nomen imponitur, aliud, quid significat nomen. Ad imponenda nomina attenditur etymologia et origo alterius prioris significationis, quae non concurrit ad componendam significationem nominis, sed ad originandam, quia impositor ex illa sumpsit occasionem ad imponendam illam significationem; ut lapis dicitur a laedendo pede et significat lapidem, providentia a pro et videntia, propheta quasi proculfans, proconsul originatur a pro et consul, respublica a re et publica; sunt tamen diversae impositiones, et una non est pars alterius, sed origo vel occasio illius. Et sic praedicta nomina ab aliis etymologiam habent, sed non componuntur ex partialibus significationibus illorum.

SECUNDO ARGUITUR: Nomen complexum est vere nomen, et tamen habet partes separatim significativas; ergo male ponitur illa particula: „Cuius nulla etc.” Maior probatur: Terminus complexus est vere terminus; ergo nomen complexum est vere nomen.

Respondetur: Negatur maior. Ad probationem conceditur antecedens et negatur consequens. Disparitas est, quia in termino formaliter et principaliter consideratur ratio partis, invenimus autem partes compositas, ut brachium est pars hominis, composita tamen ex manu, digitis, nervis etc. Est ergo terminus complexus unus terminus, quia est una pars, etiamsi composita et complexa sit. In nomine autem non principaliter et formaliter attenditur ratio partis, sed ratio nominis, id est quod sit notamen et designativum rei, inde enim dicitur nomen; ad designandas enim, notificandas et discernendas res utimur nominibus. Complexum ergo nomen non est unum nomen, sed plura, quia non est unum notamen et designatio, sed plures, et sic erit unus terminus, non unum nomen.

CONTRA: Nomen aequivocum est unum nomen, et tamen significat plura, ut constat ex eius definitione; ergo licet nomen complexum significet plura, erit nomen, et unum nomen.

Respondetur, quod aequivocum est unum nomen ratione unius vocis significativae, quia in concretis accidentium unitas subiecti dat unitatem simpliciter et individuam, licet formae sint plures, sicut subiectum habens colorem et calorem non est plura qualia, sed unum quale, ut dicitur in Logica q. 13. art. 2.