Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Definitur oratio ab Aristotele: «Oratio est vox significativa ad placitum, cuius partes separatae aliquid significant ut dictio, non ut affirmatio et negatio». Ita Aristoteles 1. Periherm.¹ et D. Thomas ibid. lect. 6.²

Definitur hic oratio in communi tam respectu orationis perfectae quam imperfectae, simplicis aut hypotheticae. Et primae tres particulae explicatae sunt in definitione termini. Illa autem particula „cuius partes significant separatae” non potest melius explicari quam dicendo, quod oratio subordinatur conceptui composito, ut ex D. Thoma elicitur, 1. Periherm. lect. 6.³, ita quod etiam intra ipsam orationem habeantur partes componentes ipsam, quae distinctis et separatis conceptibus correspondeant ut componentibus unum totum. Et ratione primi dictiones compositae figurae, ut respublica, signifer etc., non sunt oratio, quia non respondent duplici conceptui, sed uni, licet voces separatae ab oratione diversa significent. Ratione vero secundi distinguitur oratio a termino complexo, quia terminus complexus habet etiam partes significantes et plures conceptus, sed per modum partis ulterius componentis, non per modum totius compositi.

Ultima particula ponitur ab Aristotele et D. Thoma ad designandum, quod partes orationis ad minus debent esse significativae „ut dictio”, id est ut terminus, et non requiritur, quod sint affirmatio et negatio. Nam etiamsi oratio sit hypothetica et habeat partes, quae constant ex affirmatione et negatione, tamen quia etiam ipsa simplex affirmatio et negatio oratio est et debet resolvi in partes significativas, quae significant solum ut simplex terminus, et non ut affirmatio, ideo ad definiendam orationem in communi ponitur id, quod omni orationi commune est, scilicet habere partes, quae sint simplices termini seu dictiones.

Dividitur autem oratio prima sui divisione in perfectam et imperfectam. Perfecta oratio dicitur secundum Divum Thomam 1. Periherm. lect. 7.⁴ illa, «quae perfectum sensum generat in animo auditoris», imperfecta, «quae sensum imperfectum generat».

Dicitur autem perfectus vel imperfectus sensus, non quia una importet assensum, altera non, una verum aut falsum, altera non, sed ex eo praecise, quod una, scilicet perfecta, non reddit suspensum intellectum et quasi expectantem totum sensum orationis, sed perfecte complet et exprimit integram sententiam, sicut cum dico: «Deus est summum bonum». Imperfecta vero, quae non integrum sensum explicat, sed quasi suspendit intellectum, ut cum dico: «Petrus disputans», «si dormiatis», «cum transiret», et similia. Quae orationes valde affines sunt terminis complexis et solum differunt ex modo componendi et coniungendi terminos, quia in oratione coniunguntur per modum totius, etsi imperfecti et cum suspensione, in termino complexo per modum partis compositae.

Antequam de oratione perfecta principali, quae est propositio, agamus, oportet tractare de modo sciendi. Licet enim plura, quae pertinent ad modum sciendi, in tertia operatione intellectus inveniantur, scilicet argumentatio; quia tamen etiam alia in secunda operatione inveniuntur et quaedam etiam ad orationem imperfectam pertinent, ideo modus sciendi in genere non determinatur ad orationem perfectam vel imperfectam, atque ideo opportune, antequam agamus de perfecta oratione determinate, agimus de modo sciendi in communi, qui tam in oratione perfecta quam imperfecta inveniri potest.

Igitur modus sciendi in communi definitur, quod est «oratio alicuius ignoti manifestativa». Ubi nota aliud esse manifestare, aliud significare. Licet enim signum videatur rem significatam manifestare potentiae, tamen aliud est manifestare, de quo agimus in praesenti, aliud significare absolute. Manifestum enim sumitur dupliciter: Uno modo, ut opponitur obscuro, alio modo ut opponitur incognito et non applicato potentiae cognoscenti. Primo modo manifestatio fit per aliquid notius et magis clarum, quo tollitur obscuritas illa; et sic manifestare ignotum in intellectu nostro pertinet ad modum sciendi, dummodo id fiat per orationem. Nam manifestatio, quae fit per rationem formalem simplici modo manifestantem, sicut auctoritas dicentis manifestat credibilia, non est modus sciendi, quia non est oratio seu explicatio complexa, id est ad scientiam ordinata, quae modum illativi habet. Secundo modo manifestatio fit per aliquod medium seu instrumentum applicans nobis obiectum non applicatum; et hoc modo manifestare pertinet ad signum seu ad repraesentativum communiter loquendo.

Quando ergo aliquid ignotum seu obscurum indiget explicatione per aliquam orationem, quae explicet et tollat illam obscuritatem, talis oratio dicitur modus sciendi, quia omnis manifestatio scientia dicitur aut ad scientiam ordinatur. Duo autem sunt, quae intellectui possunt manifestari per orationem, scilicet vel aliquid incomplexum vel aliqua veritas complexa. Id quod est incomplexum, ut homo, coelum, terra etc., explicatur definitione, quantum ad obscuritatem suae quidditatis, aut divisione, quantum ad confusionem partium aut multitudinis, quae in re aliqua continetur. Veritas autem complexa si sit obscura aut dubia, manifestatur per probationem. Probatio autem fit per discursum et consequentiam, et sic est argumentatio.

Unde modus sciendi adaquate dividitur in definitionem, divisionem et argumentationem ex parte rerum manifestabilium. Qua ratione aliquando dicitur definitio et divisio pertinere ad primam operationem seu apprehensionem simplicem, ratione sui obiecti, quod manifestat, quod est aliquid incomplexum.

Definitio est «oratio naturam rei aut termini significationem exponens». Sicut cum dico: «Homo est animal rationale», naturam hominis explico, quae in illo termino „homo” non explicabatur. Et cum dico: «Album est habens albedinem», non explico naturam albi, sed significationem nominis, quia idem est ac si dicam: «Album est vox significans id, quod habet albedinem». Definitioni correspondet definitum tamquam obiectum eius, quod cum ipsa convertitur.

Unde oportet explicare tria: Primum, quae conditiones requirantur, ut aliqua definitio sit bona; secundum, quae conditiones requirantur, ut aliquid sit definitum; tertium, quotuplex sit definitio et quot modis fiat.

Circa primum tres conditiones requiruntur ad bonam definitionem:

PRIMA est, quod definitio debet tradi per genus et differentiam. Et quia haec conditio non solum complectitur definitionem essentialem, in qua proprie invenitur genus et differentia, sed etiam accidentalem et descriptivam, in qua non est proprie genus et differentia, sed aliquid loco illius, ideo intelligimus nomine generis aliquid commune, nomine differentiae aliquod distinctivum particulare. Et ita sensus est, quod omnis bona definitio, ut explicet naturam aliquam, debet explicare illam per id, quod est ei commune cum aliis, et per id, quod est sibi proprium et a ceteris distinguit; sic enim totam rei naturam complectitur.

SECUNDA conditio est, quod definitio clarius significare debet quam definitum, quia illud manifestat. Et inde infertur, quod non debet definitum intrare definitionem, quia sic non redditur clarior, sed magis perplexa; sicut in illa definitione hominis, quod est animal rationale, non bene adderetur animal rationale, quod est homo.

TERTIA conditio est, ut definitio non sit redundans nec diminuta. Si enim aliquid habet plus quam definitum vel minus, hoc ipso naturam eius non explicat; attribuit enim illi aliquid, quod non habet, vel ab eo tollit, quod habet. Et ita definitio non potest alii convenire quam definito, sicque est optimus locus arguendi a definitione ad definitum et e contra.

Circa secundum tres etiam conditiones requiruntur, ut aliquid sit definitum, seu ut possit definiri:

PRIMA, quod sit unum per se, id est una essentia. Si enim plures essentias explicat, non est unum definitum, sed plura. Et ideo priusquam aliquid definiatur, tollenda est aequivocatio et confusio pluralitatis, et tunc unumquodque definiendum est. Si autem plura se habeant per modum unius et concurrant ad unam essentiam constituendam, vel unum se habeat ut res, alterum ut modus illius, non repugnat unica definitione comprehendi.

SECUNDA conditio est, ut definitum sit universale. Nam cum sola quidditas et natura definiatur, singularia, quae supra naturam addunt conditiones individuales, definiri non possunt, sicut nec sub scientia cadere, licet singularitas in communi definiri possit, quia tunc accipitur ut quidditas et natura quaedam.

TERTIA conditio est, ut omne definitum, si rigorosa et propria definitione definiatur, sit species aliqua contenta sub aliquo genere, eo quod omnis definitio propria constat genere et differentia, et sic debet tradi de aliquo, quod contineatur sub genere, nisi forte definiatur per extrinsecas causas aut habitudines, quod non ita rigorosam definitionem importat.

Est autem duplex definitum, scilicet remotum et propinquum. Quod diversimode explicatur a diversis, prout diverso modo considerant rationem propinqui et remoti. Quidam enim dicunt definitum propinquum esse ipsum nomen seu terminum significantem rem definitam, remotum vero esse ipsam rem significatam. Ut si definitio hominem esse animal rationale, terminus „homo” est propinquum definitum, res vero significata remotum, eo quod res mediis terminis nobis appropinquant; unde in definitione quid nominis solum est unicum definitum. Alii dicunt, quod definitum propinquum est ipsa natura et quidditas, quae immediate cadit sub definitione, remotum vero sunt illa, in quibus invenitur talis natura, scilicet individua. Quando enim definio hominem, immediate definitur natura humana, remote Petrus et alia individua eius. Utroque modo potest dici.

Circa tertium, definitio est multiplex.

PRIMO dividitur in definitionem quid nominis et quid rei. Illa est definitio quid nominis, quae explicat significationem nominis, unde maxime accedit ad rationem etymologiae; definitio quid rei, quae explicat naturam rei significatae. Sicut si definio album, quod est idem atque habens albedinem, est definitio quid nominis. Si autem dico, quod est disgregativum visus, est definitio quid rei; explicat enim, quid sit res ipsa, prima vero, quid significat nomen. Et in ista distinctione definitionis quid nominis et quid rei semper procedimus in sensu formali et per se. Nam non negamus, quod ex definitione quid rei etiam deveniamus in notitiam propriae significationis, et saepe non potest explicari significatio nominis nisi rem ipsam declarando. Sed ex eo, quod directe et per se explicat unaquaeque definitio, iudicandum est, quae sit definitio nominis vel rei.

SECUNDO definitio quid rei dividitur in essentialem, descriptivam et causalem. Definitio essentialis seu quidditativa est oratio rem aliquam per suas partes seu praedicata essentialia explicans, ut: «Homo est animal rationale». Cum autem considerentur in unaquaque re partes physicae, ut materia et forma, et partes metaphysicae, ut genus et differentia, duplex quoque est definitio quidditativa, scilicet physica, quae traditur per materiam et formam, et metaphysica, quae traditur per genus et differentiam, quamquam etiam in physica materia ponatur loco generis, forma loco differentiae, ut sic verificetur, quod omnis definitio constat genere et differentia seu aliquo loco generis et differentiae. Definitio descriptiva est, quae traditur per eius accidentia, sive propria sive communia, ut si dicas: «Homo est animal risibile», aut «animal bipes». Definitio causalis est, quae traditur per causas extrinsecas; quae causae extrinsecae sunt duae, scilicet efficiens et finalis, ut dicetur in 2. Phys.¹, quia non constituunt naturam, sed extra illam sunt (nam materia et forma sunt causae intrinsecae), ut si definias animam humanam, quod est forma creata a Deo ad beatitudinem, ly „a Deo” est causa efficiens, ly „ad beatitudinem” est finis.

Divisio est «oratio rem aliquam per sua membra aut terminum per varias significationes distribuens»; sicut si dicam: «Animal aliud est rationale, aliud irrationale»; «canis significat sidus et significat animal».

Et quia divisio ordinatur ad manifestandam per distributionem confusionem divisi, sicut definitio ad manifestandam quidditatem, tres conditiones exiguntur ad bonam divisionem: Prima, quod singula membra sint inferiora, id est minora diviso; nam omne totum est maius sua parte. Secunda, quod omnia membra dividentia simul exhauriant seu adaequent totum divisum, quia in toto non est aliud quam omnes suae partes simul. Tertia, quod membra dividentia habeant inter se oppositionem aliquam saltem formalem, quia si nullam oppositionem haberent, neque distinctionem haberent, sed identitatem, et sic non essent diversa membra. Omnes istae conditiones videri possunt in hac divisione: Animal aliud rationale, aliud irrationale, et in hac: Bonorum aliud honestum, aliud utile, aliud delectabile.

Addunt quidam quartam conditionem, scilicet ut divisio fiat tantum in duo membra dividentia aut saltem in quam paucissima. Sed licet verum sit, quod omnis divisio potest reduci in duo membra, si tradatur per contradictoria, ut: Bonorum aliud honestum, aliud non honestum, tamen non est hoc semper necessarium ad bonitatem divisionis. Sed quando aliquod genus distribuitur per species ex aequo et immediate subiectas, in illas dividi potest. Si autem non dividatur in plures immediate et ex aequo subiectas, debet fieri divisio in duo membra vel in quam paucissima, et deinde in alia inferiora distribui; sicut substantia non bene divideretur in hominem, plantam et angelum, sed ordine quodam in corporalem et spiritualem, corporalis in viventem et non viventem etc.

Species seu modi divisionis sunt multae. Cum enim divisio distribuat totum dicitur multis modis, ita et divisio. Datur enim totum essentiale, totum integrale, totum universale, totum potentiale, et sic multiplicari possunt species divisionum.

Et ut breviter omnes comprehendere possis, facito duas lineas seu ordines. Quaedam linea est divisionum per se, alia divisionum per accidens seu accidentalis. In divisione PER SE include quinque species, quae hoc modo colliguntur: Nam omne, quod dividitur, aut est vox significans respectu suarum significationum, aut est res significata. Si primum, est divisio nominis, si secundum, est divisio rei. Res autem, quae est totum, comparari potest aut ad partes, quibus integratur, aut ad partes, quibus constituitur essentialiter, aut ad partes sibi subiectas. Si primo modo fiat, est partitio, qua aliquid dividitur per partes integrantes, ut si dicas: Corpus humanum dividitur in caput, pectus et pedes; universum in angelos, corpora corruptibilia et incorruptibilia. Si secundo modo, est divisio essentialis in sua constituentia, ut si dicas: Hominis alia pars est anima, alia corpus; vel hominis alterum extremum est animal, alterum rationale. Si tertio modo, aut fit in partes sibi subiectas secundum praedicationem aut secundum potestatem. Si secundum praedicationem, est generis in species, quia de speciebus praedicatur genus ut de inferioribus. Ad quam etiam pertinet divisio generis per differentias, imo videtur esse eadem, quia genus non dividitur in differentias, sed per differentias dividitur in species, et melius explicatur, quando fit per differentias, ut: Animalium aliud rationale, aliud irrationale. Et haec est divisio propriissima et quidditativa, utpote de his, in quae et per quae essentialiter contrahitur genus, et in qua divisum praedicatur de membris dividentibus. Si fiat divisio in partes subiectas, quae se habent ut potentiae, est divisio totius potentialis, ut si dicas: Animae aliud intellectivum, aliud appetitivum; prudentiae aliud iudicativum, aliud consiliativum, aliud imperativum; quae divisio est penes diversa officia seu potentias rei.

In linea divisionum PER ACCIDENS, etsi multiplicari possint infinite divisiones, quia de his, quae sunt per accidens, non datur certa regula, tamen frequentiores sunt tres: Prima est divisio subiecti in accidentia, ut: Animalium aliud album, aliud nigrum. Secunda e converso accidentis in subiecta, ut: Alborum aliud nix, aliud lac. Tertia accidentis in accidentia, ut: Alborum aliud dulce, aliud amarum etc.

Regulae divisionis seu loci arguendi sunt tres, qui deducuntur ex conditionibus bonae divisionis. Prima: A diviso ad divisionem et e converso valet consequentia affirmative vel negative. Patet, quia se habent convertibiliter. Secunda: A toto diviso cum negatione unius membri, si sit divisio bimembris, vel plurium, si sit multiplex, ad positionem eius membri, quod restat, bona est consequentia, ut: Equus est animal, et non est rationalis, ergo irrationalis. Tertia: Quando membra sunt realiter opposita, bene valet a positione unius membri ad negationem alterius. Patet, quia opposita non possunt esse simul, saltem naturaliter et per se loquendo.

De hac tertia specie modi sciendi agendum nobis est in tertio libro, ad quem directe spectat, cum pertineat ad tertiam operationem intellectus. Pro praesenti, ubi distinximus species modi sciendi, sufficit notare haec tria:

PRIMUM est definitionem argumentationis, quae est «oratio, in qua uno dato aliud sequitur», ut si dicam: Petrus est animal, ergo est corpus. Quare argumentatio debet componi et constare ex tribus, scilicet antecedente tamquam praemissa inferente, et consequente tamquam illato, et nota illationis, quae est coniunctio antecedentis et consequentis illationem seu sequelam denotans.

SECUNDUM est, quod species argumentationis sunt quatuor, scilicet syllogismus, enthymema, inductio et exemplum. Et possunt reduci ad duas, scilicet ad syllogismum et inductionem; nam enthymema est quidam syllogismus imperfectus seu truncatus et exemplum est quaedam pars inductionis. Dividitur autem in istas species argumentatio, in quantum manifestativa est veritatis, in quo eius consistit quidditas. Duae autem solum sunt viae manifestandi veritatem, scilicet vel discurrendo ex principiis per intellectum notis, vel ad sensibilia seu singularia deducendo, quia ibi est origo totius notitiae nostrae. Si fiat primo modo, est per syllogismum, qui constat ex tribus propositionibus, maiori, minori et consequente, vel ex duabus, si sit enthymema, scilicet antecedente et consequente, et ideo est imperfectus syllogismus, quia ponit unam propositionem pro antecedente, et syllogismus duas, cuius tota vis inferendi consistit in unione aliquorum in uno tertio, unde infert unionem eorum inter se. Si secundo modo, est inductio, quae non ex connexione cum uno tertio, sed ex pluribus singularibus sufficienter enumeratis infert universaliter sic fieri in omnibus. Et ad hoc reducitur exemplum, quod ex uno singulari infert non universale, sed aliud simile.

TERTIUM est, quod aliae divisiones argumentationis dantur praeter istas species. Sicut ex parte notae illationis alia argumentatio est rationalis, scilicet quae fit per particulam „ergo”, ut: Homo est animal, ergo est vivens; alia conditionalis, quae fit per particulam „si”, ut: Si sol lucet, dies est; alia causalis, quae fit per particulam „quia”, ut: Quia homo est rationalis, est risibilis. Et differt inter ista tria, quod ad veritatem conditionalis sufficit, quod sit bona consequentia, licet extrema sint falsa, ut haec est conditionalis vera: «Si homo volat, habet alas», et tamen extrema sunt falsa. Ad veritatem rationalis requiritur, quod antecedens et consequens sint vera. Ad veritatem inquam; nam ad bonitatem consequentiae etiam ex falso potest sequi verum, ut dicemus lib. 3.¹ Ad veritatem causalis, quod extrema sint vera et antecedens sit causa consequentis; est enim verum, quod homo est animal et est risibilis, sed falsum, quod quia est animal, sit risibilis.

Ex parte autem qualitatis consequentia dividitur in bonam et malam. Bona consequentia est, in qua antecedens infert consequens taliter, quod non potest antecedens esse verum et consequens falsum. Mala consequentia est, in qua antecedens non infert consequens, licet videatur seu significetur inferri, ratione cuius significationis denominatur consequentia, sed mala, quia non infert, sed datur antecedens verum et consequens falsum.

De regulis consequentiarum ad discernendum bonas a malis dicemus lib. 3., ubi ex professo agendum est de defectibus consequentiae.²

Praecipua species perfectae orationis est enuntiatio seu propositio, et de illa magna in Dialectica tractatio est, quia potissimum deservit syllogismo et discursui. Et sumimus pro eodem propositionem et enuntiationem, quia sic obtinuit usus etiam inter sapientes, ut constat in disputationibus communibus, in quibus magis utimur nomine propositionis quam enuntiationis. Et sic etiam utitur S. Thomas 1. p. q. 13. art. 12. nomine propositionis pro enuntiatione. Alias vero officium propositionis distinxit a simplici officio enuntiationis cum Aristotele 1. Poster. lect. 5.¹ et opusc. 48. tract. de Syllogismo simpliciter cap. 1.², scilicet quod propositio addit supra enuntiationem, quod proponatur ad inferendum aliquid in argumentatione.

Definitur ergo enuntiatio, quod est «oratio verum vel falsum significans indicando», ut cum dico: «Homo est animal». Ita ex Aristotele 1. Periherm.³ D. Thomas lect. 7.⁴, „Oratio” ponitur loco generis, „significare verum vel falsum” loco differentiae, per quam distinguitur enuntiatio a ceteris orationibus sive imperfectis sive perfectis non explicantibus veritatem. Particula „indicando” ponitur, non quia in omni propositione formaliter inveniatur, sed ad designandum, quo pacto verbum in propositione simplici deserviat ad significandum verum vel falsum, id est per modum asserendi, quod communiter fit verbo indicativi modi, vel ad illud debet reduci; veritas autem in simplici enuntiatione assertive significatur, sive affirmando sive negando. In hypotheticis autem, licet non semper assertive procedatur, ut in conditionalis non indicativi modi, v. g. «Si percuteres Petrum, te occideret», et similibus, tamen ex aliquo sensu subintellecto reduci potest veritas propositionum ad assertionem eo modo, quo reduci potest ad categoricas.

Ut autem constet, quid sit significare verum, nota ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 7.⁵, quod veritas est in enuntiatione sicut in signo intellectus veri vel falsi; sed sicut in subiecto est verum vel falsum in mente (id est in iudicio mentis), ut dicitur in 6. Metaph.⁶, in obiecto autem sicut in causa, quia, ut dicitur in libro Praedicamentorum, ab eo quod res est vel non est, oratio vera vel falsa est.⁷ Loquitur autem hic D. Thomas de enuntiatione vocali vel non indicativa, quando dicit, quod est in enuntiatione veritas sicut in signo intellectus veri vel falsi; nam loquendo de enuntiatione iudicativa mentali, in illa est veritas sicut in subiecto.

Sed tamen, quia etiam iudicativa mentalis significativa est et repraesentativa veritatis obiectivae, ulterius dicimus, quod significare verum vel falsum in propositione mentali non est aliud, quam significare per modum componentis aut dividentis, ita quod significetur aliquid ut iudicabile; sicut ex hoc, quod aliquod praedicatum copulatur vel disiungitur a subiecto, resultat, quod conformetur et adaequetur vel non conformetur ipsi rei, non solum conformitate vel difformitate assimilationis, sed attributionis et coniunctionis praedicati cum subiecto; nam assimilatio ad rem extra etiam in simplici apprehensione invenitur. Et ita docet S. Thomas 1. p. q. 16. art. 2., quod simplex apprehensio vel sensus est verus, sed non cognoscit verum, quia non cognoscit conformitatem veritatis, quia non applicat aliquid alicui vel removet ab eo. Quapropter significare applicationem unius ad aliud, vel potius significare rem applicando unum alteri per modum iudicabilis, est significare verum vel falsum. Ipsa autem veritas propositionis non est ipsa significatio veri vel falsi, sed est conformitas seu adaequatio cum re significata ex tali significatione resultans, quod totum unico verbo significare voluerunt, qui dixerunt, quod significare verum, est significare rem esse, qualiter se res habet, et significare falsum, significare aliter, quam se res habet. Hoc autem non est solum significare aliqualiter sicut syncategorema, nec solum aliquid simplex, sicut categorema, sed aliquid compositum seu aliquid, quod est applicatio unius ad alterum, quod est enuntiativa oratio. Quomodo autem veritas ipsa aut falsitas non sint essentia propositionis, sed significatio, ex qua resultat veritas vel falsitas; et quomodo una veritas formaliter non sit maior nec minor alia, dicemus infra, q. 5.

Sed adverte, quod sunt aliquae propositiones se falsificantes seu destruentes suam veritatem, sicut et aliae destruentes suam possibilitatem vel suam necessitatem. Et hoc contingit, quando ex ipsamet verificatione propositionis sequitur, quod sit falsa, id est ex eo, quod ita sit, sicut per illam significatur; ut si dicam: «Omnis propositio est falsa», vel «Haec propositio est falsa», ipsammet demonstrando; ex eo enim, quod ita sit, sicut significat, sequitur ipsam esse falsam. Et tales propositiones simpliciter sunt falsae, quia licet habeant verificationem, illa tamen non est simpliciter veritas, quia ex illa sequitur falsitas; malum autem est ex quocumque defectu, et id, unde sequitur falsum, simpliciter non est verum.

Omissa divisione propositionis in veram et falsam, quae simpliciter non est divisio, cum eidem propositioni convenire possit, imo veritas et falsitas non sunt formaliter in ipsa propositione, quatenus enuntiativa est, sed quatenus iudicativa. Iudicium autem pertinet ad assensum et dissensum, enuntiatio ad copulationem extremorum, super quam cadit iudicium assensus tamquam supra materiam, ut dicemus q. 5. art. 1. Omissa ergo hac divisione et agendo solum de propositione, quatenus enuntiativa est, omnes divisiones propositionis ad quatuor principales quasi ad capita reducuntur.

Prima divisio est in propositionem categoricam et hypotheticam, quae est divisio essentialis, ut dicemus loco praedicto; nam tenet se ex parte partium essentialium, quibus constat. Est enim categorica propositio, quae habet subiectum, copulam verbi et praedicatum tamquam partes principales sui. Omnis enim propositio verbo constare debet, ut Aristoteles docet 1. Periherm. cap. 5.¹ et cum eo D. Thomas ibid. lect. 1.² et 8.³ Subiectum dicitur illud, de quo aliquid dicitur, praedicatum id, quod de aliquo dicitur; ut in hac propositione: «Homo est albus» ly homo dicitur subiectum, ly albus praedicatum et ly est copula verbalis. Et quia ex istis tamquam ex principalibus constat haec propositio, dicitur categorica, id est praedicativa, et ab aliis dicitur simplex, quia solum ex verbo et nomine componitur, ut dicit S. Thomas lect. 8.⁴ cit.; nec enim est alia compositio simplicior. Hypothetica, quae ab aliis dicitur composita seu coniunctione una, dicitur illa, quae habet duas categoricas tamquam partes principales sui, ut «Si homo currit, homo movetur». Et sic differunt hypothetica et categorica penes copulas et penes extrema copulata, quia hypothetica non unit verbo, sed particula „et”, vel „si” et similibus; nec immediate unit terminos, sed propositiones. Istae autem copulae et partes essentialiter differunt in modo copulandi.

Secunda divisio est ex parte quantitatis propositionis in universalem, particularem, indefinitam et singularem. Et sicut in naturalibus quantitas rei sequitur materiam, ita in propositionibus quantitas sequitur subiectum, quod est quasi materia respectu praedicati et copulae. Constat autem, quod extensio propositionis seu quantitas eius sumitur penes pluralitatem et extensionem subiectorum, quibus praedicatum convenit. Unde haec divisio est accidentalis. Igitur propositio universalis est illa, in qua subiectum propositionis afficitur aliquo signo universali. Signa autem universalia sunt omnis, nullus, quilibet, neuter et similia, quae distributionem pro pluribus important; unde talia signa non affiguntur nisi termino communi, ut «Omnis homo disputat».

Sed adverte, quod in propositione distinguitur aliquando subiectum distributionis a subiecto praedicationis seu enuntiationis; ut in hac propositione: «Cuiuslibet hominis equus currit», ubi cursus praedicatur de equo ut de subiecto, sed distributio non convenit subiecto, sed homini. Itaque illud subiectum propositionis, cui affigitur signum distributionis, dicitur subiectum distributionis. Sed haec distributio et universalitas est simpliciter distributio, quando non dependet nec restringitur ab alio termino antecedente, cuius resolutio prius dari debeat quam resolutio termini distributi. Est autem distributio secundum quid, quando est dependens ab alia priori resolutione, ut si dicam: «Hominis quilibet equus currit», licet ly equus afficiatur signo distributionis, non tamen simpliciter est universalis, quia restringitur a ly hominis. Et non possumus resolvere, id est descendere sub illo termino „equus”, antequam descendamus sub illo termino „hominis”, ut in lib. 3. in tract. de Inductione clare ostendemus.⁵ Et sic universalitas propositionum tunc est simpliciter talis, quando in sua distributione et resolutione seu discensu est independens ab aliqua priori resolutione alterius termini; quando autem est dependens, est universalitas secundum quid.

Propositio particularis est, in qua subiectum afficitur signo particulari, ut «Quidam homo disputat». Signa particularia sunt quidam, aliquis, alter et similia, quae pluribus convenire faciunt, sed non distributive. Propositio indefinita est, in qua subiectum est terminus communis et nullo signo afficitur, ut «Homo disputat». Propositio singularis est, in qua subiectum est terminus singularis, vel terminus communis affectus signo singularitatis, ut «Petrus disputat», «iste homo disputat». Terminus autem singularis est, qui de uno solo et non de pluribus potest praedicari.

Tertia divisio est in propositionem affirmativam et negativam, quam D. Thomas 1. Periherm. lect. 8.⁶ appellat generis in species. Affirmativa propositio est, in qua praedicatum affirmatur de subiecto, ut «Homo est albus»; negativa, in qua praedicatum negatur de subiecto; et sic affirmatio facit compositionem, negatio vero divisionem.

Quia ergo affirmatio et negatio penes copulam attenditur, oportet advertere, quod duplex est copula: quaedam principalis, quae unit praedicatum subiecto; quaedam minus principalis (quam etiam implicationis vocant), quae est pars extremi, ut quando dico: «Petrus, qui est doctus, est iustus», illud „qui est” tenet se ex parte subiecti et constituit unum extremum, super quod cadit copula uniens praedicatum, et ista est principalis. Copula principalis alia est simplex, alia complexa: simplex, ut quando unam solum pono, v. g. «Petrus est iustus»; complexa, ut quando ponitur duplex, v. g. «Petrus est vel fuit iustus». Et quidem in copulis complexis, si utraque negetur vel utraque affirmetur, clare constat, quod tota propositio est affirmativa vel negativa, ut «Petrus nec est nec fuit albus», est simpliciter negativa; «Petrus est et fuit albus» simpliciter affirmativa. Si autem una affirmatur et altera negetur, ut si dicas: «Petrus est vel non fuit albus», formaliter est mixtae qualitatis; virtualiter autem illa dicetur affirmativa, quae ex se infert unam affirmativam, et virtualiter negativa illa, quae infertur ex una negativa. Cuius ratio est, quia si una propositio infert unam affirmativam, illa propositio illata non potest verificari, nisi supponant extrema; ergo oportet, quod etiam in eius antecedente extrema supponant, quia non potest antecedens esse verum et consequens falsum in bona consequentia. Ergo oportet, quod talis propositio, inferens affirmativam per bonam consequentiam, sit virtualiter affirmativa, hoc est exigat ad sui verificationem idem, quod exigit affirmativa, scilicet suppositionem extremorum. V. g. haec propositio: «Petrus est et non fuit albus» est virtualiter affirmativa, quia infert hanc: «Petrus est albus», quae est absolute affirmativa.

E contra vero, si una propositio infertur ex una negativa, dicitur virtualiter negativa, licet in se sit mixtae qualitatis, quia non exigit ad sui verificationem nisi id, quod exigit negativa, scilicet quod verificetur⁷ sine suppositione extremorum, eo quod infertur ex una negativa, quae sine suppositione extremorum verificatur, et per consequens eodem modo verificabitur ea, quam infert, quia in bona consequentia, si antecedens est verum, consequens non potest esse falsum; sicut haec: «Petrus est vel non fuit albus» infertur ex ista: «Petrus non fuit albus», et ita prima est virtualiter negativa.⁸

Propositio negativa cum constet ex copula negata, negatio autem est malignantis naturae, quae destruit, quidquid post se invenit, consequenter duplicata negatio efficit affirmationem, quia prima negatio destruit secundam. Et eodem modo, cum negatio habeat vim distribuendi, si invenit subiectum distributum, tollit distributionem eius, quod dialectici vocant immobilizare; et sic negatio mobilitat, id est distributum immobilitatum et immobilitat mobilitatum, id est distributum, ut si dicas: «Non omnis homo disputat», ly „non omnis” est idem quod „quidam”, particularis, de quibus in cap. de Aequipollentia.⁹

Quarta divisio est in propositionem de inesse et modalem. Modalis propositio est, in qua verbum seu copula afficitur aliquo ex his quatuor modis, scilicet necessario, contingenter, possibiliter, impossibiliter, quia isti modi afficiunt ipsum verbum quantum ad rationem et modificationem componendi propositionem et copulandi. Propositio autem de inesse est illa, quae sine talibus modis copulat et componit unum extremum cum alio, quamvis aliis adverbis modificatibus verbum aut praedicatum constet, ut hae propositiones: «Petrus est albus», «Petrus iuste vivit» sunt de inesse; hae vero modales: «Petrus contingenter disputat», «necessario videt» etc. De his modalibus latius dicemus tractando de oppositionibus.¹⁰

Omnes istae divisiones fiunt et sumuntur ex parte copulae, praeter illam, quae est in universalem et particularem etc., quae sumitur penes quantitatem ex parte subiecti. Categorica enim et hypothetica penes copulam distinguuntur, quia categorica constat copula verbali, hypothetica coniunctione propositionum. Item affirmativa constat copula affirmata, negativa copula negata. Modalis constat copula modificata modificatione tangente ipsam compositionem, propositio de inesse copula simplici et absoluta.

In propositione subiectum habet rationem materiae quasi partialis respectu praedicati, quia praedicatum de subiecto dicitur et quasi in eo recipitur. Rursus subiectum et praedicatum dicuntur quasi materia copulae, quia secundum habitudinem et convenientiam praedicati ad subiectum fit vel non fit debito modo unio ipsa inter praedicatum et subiectum. Et haec habitudo terminorum, ex quibus quasi ex materia propositio componitur, dicitur absolute propositionum materia.

Et est triplex: alia naturalis, alia contingens, alia remota. Naturalis, in qua unus terminus est de essentia alterius; et sic vel fundat habitudinem essentialem, ut si dicas: «Homo est animal», vel necessariam propriae passionis, ut «Homo est risibilis». Contingens, in qua praedicatum accidentaliter convenit subiecto et potest adesse et abesse sine subiecti corruptione, ut «Petrus est iustus». Remota, in qua praedicatum repugnat subiecto, ut «Homo est lapis». Et sufficit repugnantia naturalis; nam supernaturaliter id, quod erat in materia remota, scilicet Deus et homo, factum est in materia naturali, postquam Verbum factum est homo.

Praedicatio alia identica, alia formalis, item alia directa, alia indirecta. Identica, in qua idem de se ipso, vel synonymum de synonymo praedicatur, ut «Homo est homo». Formalis, in qua praedicatur forma vel aliquid ad instar formae de aliquo, ut «Homo est iustus», «homo est animal». Praedicatio directa est, in qua praedicatur id, quod habet rationem formae, de eo, quod habet rationem subiecti, sive sit forma essentialis, ut definitio vel pars definitionis de definito et superius de inferiori, sive sit forma accidentalis de subiecto; unde et praedicatio directa alia est essentialis, alia accidentalis. Indirecta praedicatio est, in qua e converso subiectum dicitur de forma aut definitum de definitione, ut «Coloratum est homo», «animal rationale est homo»; et ista proprie non est essentialis aut accidentalis. Sed de his latius in Logica q. 5. art. 2.

Explicata natura propositionum earumque divisione et diversitate materiae sequitur ordine doctrinae agere de proprietatibus propositionis. Quaedam autem proprietates sequuntur ipsa extrema seu partes propositionis, quaedam totam ipsam propositionem. Proprietates partium propositionis, quae solum conveniunt illis, prout intra propositionem sunt, quinque sunt, scilicet suppositio, ampliatio, restrictio, alienatio, appellatio. Proprietates, quae sequuntur totam propositionem, sunt tres: oppositio, conversio, aequipollentia.

Et istae proprietates possunt inveniri tam in propositionibus de inesse quam in modalibus. Et ideo prius agemus de proprietatibus extremorum propositionis, deinde de proprietatibus totius propositionis, et prius in propositionibus de inesse, deinde in modalibus.

Suppositio definitur, quod est «acceptio termini pro aliquo, de quo verificatur». Multi ex recentioribus hanc definitionem non admittunt existimantes, quod suppositio solum est acceptio nominis pro re, quam significat, nec distinguunt suppositionem a significatione seu exercitio significationis, qua vox substituitur in significando loco rei. Unde illud antiquum et acceptatum principium, quod aliquae propositiones sunt de subiecto non supponente, et ideo, si sint affirmativae, falsae sunt, ab ipsis reicitur, quia omne nomen, sive intra sive extra propositionem, supponit, hoc ipso quod substituitur pro aliquo apud intellectum. Nam et Aristoteles dixit in 1. Elenchorum¹, quod quia res nobiscum ferre non possumus, utimur nominibus pro rebus.

Ceterum evidenter distinguit S. Thomas inter significationem nominis et suppositionem in q. 9. de Potentia art. 4. c. et ad 6.² et idem colligitur ex 1. p. q. 39. art. 5. ad 5., ubi admittit illam regulam sophistarum, quod «nomina substantiva supponunt, adiectiva vero non supponunt, sed copulant». Ergo apud S. Thomam non est idem significatio quod suppositio.

Denique rationem huius assignavit S. Thomas in 3. dist. 6. q. 1. art. 3.³, ubi ita inquit, «quod in quolibet nomine est duo considerare, scilicet id, a quo imponitur nomen, quod dicitur qualitas nominis, et id, cui imponitur, quod dicitur substantia nominis; et nomen proprie loquendo dicitur significare formam sive qualitatem, dicitur vero supponere pro eo, cui imponitur». Et inde infert in solutione ad 1., «quod diversitas suppositionis non facit aequivocationem, sed diversitas significationis». Distinguit ergo manifeste S. Thomas suppositionem a significatione. Et nos ex eius verbis dicimus, quod cum significatio nominis sit quaedam substitutio pro re significata, dupliciter potest intelligi substitutio: Uno modo substitutio repraesentativa, qua ipsae voces nobis ingerunt res significatas; et haec non est suppositio, sed significatio. Alio modo est substitutio quasi applicativa, qua postquam intellectus accepit repraesentationem et significationem vocis, applicat diversimode in propositionibus ipsum nomen, ut stet pro eo, cui vult aliquid applicare; sicut cum dico: «Homo est albus», ly homo non solum mihi repraesentat naturam humanam, sed etiam substituo illud pro eo, cui applicanda est albedo per illam copulam „est”. Unde considerat intellectus, an respectu talis copulae detur vere et proprie subiectum, quod sit homo, et si datur, vere substituit tale subiectum in propositione; si autem non invenitur, substitutio est nulla, sicut si dicerem: «Antichristus fuit bonus», «Adam est albus», non substituo, nec supponunt illa subiecta, quia respectu illius copulae „fuit” non datur nec applicatur „Antichristus”, et respectu illius copulae „est” non datur „Adam”, et sic vacantur propositiones de subiecto non supponente.

Sic ergo explicatur definitio: Suppositio est „acceptio termini”, id est acceptio substitutiva ab intellectu facta in ordine ad aliquam copulam in propositione. Et sumitur pro acceptione passiva ex parte termini accepti, non pro activa ex parte intellectus accipientis. Additur in definitione: „pro aliquo, de quo verificatur”. Intellige: pro quo verificatur illa acceptio termini seu substitutio, non de quo verificatur propositio. Non enim requiritur ad suppositionem veritas seu verificatio propositionis, siquidem etiam in propositione falsa datur suppositio, ut cum dico: «Homo est lapis», ly homo supponit, quia vere invenitur id, cui convenit esse homo respectu illius copulae „est” et secundum exigentiam eius. Sed requiritur ad suppositionem verificatio acceptionis termini et substitutionis eius, id est quod id, cui convenit illud nomen, et pro quo substituo illud in ordine ad copulam propositionis, vere inveniatur et detur iuxta illius copulae exigentiam.

Quare ad comprobandam et ostendendam suppositionem termini utimur propositione demonstrante illam in ordine ad copulam, ut si dico: «Homo est albus», ostendo, quod homo supponit, quia in ordine ad illam copulam „est” demonstrato homine verum est dicere: «Hoc est homo». Et in ista propositione: «Adam fuit» ly Adam supponit, quia hoc individuum demonstrato „Adam” aliquando fuit. Et si dico: «Homo est nomen», verificatur suppositio subiecti dicendo: „Homo”, demonstrata voce, est ly homo seu «est vox homo», et sic de ceteris. Haec autem demonstratio, quando dico: «Hoc est» etc., non requiritur, quod fiat ad sensum, sed sufficit, quod ad intellectum demonstretur, quia praeterita et futura non demonstrantur ad sensum, et similiter occulta, ut si dicam: «Aurum est non demonstratum», scilicet aurum, quod est in terra, ly aurum supponit, quia verificatur dicendo: «Hoc (demonstrato auro per intellectum) est aurum», non autem demonstrato per sensum; sic enim falsificaretur propositio, sicut etiam falsificatur, si ly „non demonstratum” etiam ad intellectum non demonstretur. Quare propositio demonstrans suppositionem non dat illi verificationem, sed designat et ostendit illam. Et sic cum dicitur, quod suppositio est acceptio pro aliquo, de quo verificatur, intelligitur sic: de quo verificatur in propositione, in qua ponitur quasi in exercitio, non vero in ea, in qua demonstratur quasi in actu signato ut in manifestante seu probante suppositionem.

Ex dictis colligitur, quod suppositio termini non datur extra propositionem. Licet enim terminus et quaelibet vox significativa extra propositionem significet ut terminus, non tamen applico et substituo illum pro aliquo verificando illum secundum exigentiam alicuius copulae, nisi in propositione, in qua solum invenitur copula et invenitur applicatio unius ad alterum per modum praedicati et subiecti. Et sic substitutio applicativa pro aliquo verificata secundum exigentiam copulae, quod est suppositio, extra propositionem non datur, substitutio vero significativa et ordinata ad componendam propositionem datur.

Colligitur secundo, quod suppositio, ut explicatur in definitione, ita generaliter est definita, quod etiam adiectivis, quando adiective tenentur, potest applicari; ut si dicam: «Petrus est albus», ly albus etiam accipitur pro aliquo, de quo verificatur et cui convenit ratio albi iuxta exigentiam copulae. Si tamen suppositio accipiatur strictius pro eo, quod est non solum accipi pro aliquo, sed etiam reddere suppositum verbo, quod est strictiori modo supponere, sic adiectiva non supponunt, sed copulant suum significatum formale alteri supposito, ut dicebant antiqui.

Suppositio cum sit acceptio termini pro eo, de quo verificatur, dicit respectum et ordinem ad tria, et penes illa sumuntur eius divisiones. Dicit enim respectum ad significatum, pro quo supponit, ad verbum, in ordine ad quod supponit, ad signum modificans, quo modificatur ad supponendum.

PRIMO ergo ex parte significati dividitur suppositio in propriam et impropriam. Suppositio propria est acceptio termini pro eo, quod proprie significat vel repræsentat; ut cum dico: «Leo rugit», accipitur „leo” pro animali, quod proprie significat. Impropria suppositio est acceptio pro eo, quod improprie significat et quasi metaphorice; ut cum dico: «Vicit leo de tribu Iuda», accipitur „leo” pro Christo, quem proprie non significat. Et sic in istis propositionibus: «Christus vicit», «leo de tribu Iuda vicit», licet accipiatur subiectum pro eodem, scilicet pro Christo, diverso tamen conceptu et repræsentatione. Nam in primo repræsentatur Christus absolute et simpliciter, quia proprie, in secundo vero repræsentatur Christus cum connotatione ad leonem verum, et ita nomen „leo” improprie repræsentat et supponit pro Christo, quia ratione connotationis, et non simplicis ac directi significati illum repræsentat. Et ideo isti modi metaphoricæ locutionis habent elegantiam et delectationem, quia non simplici modo, sed quasi quodam circuitu et connotatione res significant.

Propria suppositio dividitur in tres species, scilicet materialem, simplicem, personalem.

Materialis est acceptio termini pro se, id est pro ipsa voce, et ideo in definitione suppositionis propriæ posuimus, quod est acceptio pro eo, quod proprie significat vel repræsentat. Quando enim supponit materialiter, repræsentat se, non significat, ut cum dico: «Homo est nomen», «blitiri est vox», nisi forte subintelligas „vox homo”, „vox blitiri”. — Cognoscitur suppositio materialis ex tribus: Primo, si ponatur terminus non significativus, ut blitiri, scindapsus; etsi enim non possunt supponere nisi pro se. Secundo, si ponantur signa dictalitatis, ut sunt: „Hæc dictio”, „hic terminus” etc.; faciunt stare rem demonstratam per illa materialiter. Tertio, si ex parte prædicati ponatur aliquid, quod non significat rem, sed terminum, ut si dicas: «Homo est vox», «homo est nomen».

Suppositio simplex est acceptio termini pro eo, quod primo et immediate significat et non mediate; ut si dico: «Homo est species», ly homo supponit suppositione simplici. Ubi adverte nomina significare duo: Primum, quod est quasi primarium et formale; secundum, quod est id, in quo invenitur tale primarium, et est quasi secundarium significatum a nomine, quia in eo quasi in supposito et materiali susceptivo reperitur id, quod significat nomen. V. g. „homo” significat primario et immediate humanam naturam, mediate vero omne illud, in quo illa invenitur, id est omnia individua hominis. Suppositio ergo simplex est acceptio termini pro eo, quod est significatum primarium et immediate, ita præcise, quod non transit ad secundarium significatum et ad ea, in quibus invenitur primarium, sed cum praecisione stat pro primario significato. Et ideo est simplex et praecisa suppositio, quae stat in immediato et primario significato, non quasi duplex, quae transeat ad secundum et mediatum; sicut quando dico: «Homo est species», non accipitur homo pro individuis, sed pro homine ut sic et praescindendo ab individuis. Unde non valet: Homo est species, ergo Petrus est species. Et ideo in simplici suppositione semper intercedit appellatio, quia praedicatum convenit subiecto sub aliqua praecisione et formalitate, qua non descendit ad individua.

Suppositio personalis est acceptio termini pro individuis seu pro his, quae materialiter et mediate significantur. Et ideo vocatur personalis, quia convenit quasi personis seu suppositis alicuius rei; sicut cum dicimus: «Omnis homo est animal», convenit hoc etiam individuis et valet bene descendendo: Ergo iste homo est animal etc. Unde suppositio personalis est capax ascensus et descensus, non simplex.

Deinde SECUNDO dividitur suppositio personalis ex ordine ad verbum seu copulam in essentialem seu naturalem et accidentalem. Suppositio naturalis est acceptio termini pro omnibus, pro quibus natus est accipi, seu aliis verbis: est acceptio termini pro eo, cui intrinsece et essentialiter convenit praedicatum, ut «Homo est animal», ubi verbum „est” abstrahit a tempore in sui verificatione. Suppositio accidentalis est acceptio termini pro his solum, de quibus verificatur iuxta exigentiam verbi, seu alio modo: est acceptio termini pro eo, cui praedicatum non intrinsece, sed accidentaliter convenit, ut in hac: «Homo est iustus», «homo disputat».

TERTIO dividitur suppositio ex parte significationis in communem et singularem. Communis est acceptio termini communis pro suis inferioribus, ut «Homo disputat». Suppositio singularis et discreta est acceptio termini singularis pro re singulari, ut «Petrus disputat», «hic homo disputat».

QUARTO dividitur suppositio communis ex parte signorum in determinatam et confusam. Suppositio determinata est acceptio termini communis indefiniti aut signo particulari affecti, ut «Homo disputat», «quidam homo disputat». Suppositio confusa est acceptio termini communis cum signo universali vel etiam speciali signo confusionis, ut «Omnis homo disputat», «tantum homo disputat». Confusa est duplex: Altera distributa, altera confusa tantum. Distributa est acceptio termini communis, qui immediate afficitur aliquo signo distributionis, ut «Omnis homo disputat»; ly homo stat distributive. Confusa tantum est acceptio termini, qui afficitur mediate signo universali affirmativo vel aliquo speciali signo confusionis. Exemplum primi: «Omnis homo est animal»; ly animal stat confuse tantum. Exemplum secundi: «Tantum homo disputat», «requiritur oculus ad videndum»; ly homo et ly oculus stant confuse. In cap. seq. explicabimus specialia signa confusionis. Et ista confusa vel est confusa disiuncta vel copulata. Disiuncta est, quam exemplis allatis explicavimus. Copulata, quae afficitur signo collectivo, ut «Omnes apostoli sunt duodecim», «omnes planetae sunt septem»; ly apostoli et ly planetae stant confuse copulate seu collective.

Solet etiam cognosci differentia istarum suppositionum ex descensu vel ascensu, qui unicuique debetur. Nam suppositioni determinatae debetur descensus disiunctivus, distributivae copulativus, confusae tantum disiunctus vel copulatus. Quis sit autem ascensus copulativus et disiunctivus, disiunctus et copulatus, dicetur lib. seq. cap. 2. et 3.

Cum autem solum personali suppositioni debeatur ascensus et descensus, quia ascensus et descensus sumitur per ordinem ad individua, ad quae descendimus ab universali, vel ascendimus ab ipsis singularibus ad universale, soli autem personali convenit accipi pro individuis, ideo optime dignoscitur varia suppositio personalis penes varium descensum et ascensum ad individua. Et quia descensus et ascensus quasi quidam motus est, ideo terminus, sub quo possumus immediate et independenter ab alio descendere et ascendere, dicitur supponere seu stare mobiliter. Quando autem non potest descendi aut ascendi immediate, sed dependenter a resolutione alterius termini (idem est resolutio, quod descensus et ascensus), dicitur stare immobiliter. Et descensus disiunctus vel copulatus non reputantur simpliciter resolutio termini, quia non fit descensus per propositiones notiores quoad veritatem, sicut ad resolutionem requiritur, sed per enumerationem eiusdem termini; ut si dico: «Omnis homo est animal», disiunctus descensus debetur illi termino „animal”, sic dicendo: Omnis homo est hoc vel illud vel illud vel illud animal. «Ad equitandum requiritur equus», sub ly equus fit descensus disiunctus: Requiritur hic vel ille vel ille equus ad equitandum. Quae numeratio non magis manifestat et resolvit veritatem, sed solum numerat terminos. Et similiter: «Omnes apostoli sunt duodecim» resolvitur sic: Iste et ille etc. sunt duodecim.