Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Definitionem Aristotelis¹ non omnes acceptant, sed reiciunt ex eo, quod videtur coincidere cum termino complexo, qui etiam habet partes seorsum significativas. Unde aliter definiunt orationem dicentes, quod «oratio sit plures dictiones seu termini congrue se habentes», quasi hoc etiam non inveniatur in termino complexo. Alii orationem sic definiunt: «Oratio est vox significativa ad placitum constans nomine et verbo mutuo congruentibus, vel saltem verbo et voce, si non significativa sit». Alii tandem definitionem Aristotelis admittunt, sed dicunt formam orationis esse ipsam grammaticalem unionem partium.

PRIMA CONCLUSIO: Optima est orationis definitio tradita ab Aristotele, scilicet: «Oratio est vox significativa ad placitum, cuius partes separatae significant ut dictio, non ut affirmatio et negatio», et eodem modo essentialis et quidditativa sicut definitio termini vel nominis.

Communis est assertio ista, cuius nulla est alia probatio quam ipsius DEFINITIONIS EXPLICATIO. Hanc tradit S. Thomas 1. Periherm. lect. 6.² Quam ad formam sic reducimus: Totum in communi optime definitur per hoc, quod sit id, quod habet partes seu ex partibus componitur; ergo tale totum in particulari optime definietur per hoc, quod sit, quod tales partes habet vel ex talibus partibus componitur. Sed oratio est quoddam totum significativum logicum seu compositum quoddam totale. Ergo optime definitur per hoc, quod sit «vox significativa ad placitum, cuius partes separatae etc.».

Consequens est evidens, quia per hanc definitionem explicatur, quidquid essentialiter convenit huic composito, quod est oratio, quidquid debent habere partes, ex quibus componitur, et id, in quo ab aliis a definito differt.

Minor probatur: Oratio pertinet ad secundam operationem intellectus, quae est compositio, quia per orationem explicamus aliquid coniunctum et compositum cum alio, sicut per terminum aliquid seorsum et simpliciter prolatum. Ergo oratio, quae est quoddam totum logicale et significativum, optime definitur per hoc, quod sit, cuius partes separatae significant ut dictio.

Et notavit S. Thomas non dixisse Aristotelem: „cuius partes significant aliquid”, sed „significant” absolute, propter negationes et syncategoremata, quae non significant aliquid, sed aliqualiter, et tamen sunt partes orationis, in qua necesse est, quod saltem aliqua pars significet aliquid, id est sit nomen aut verbum, licet aliae significent aliqualiter. Item dixit: „ut dictio, non ut affirmatio”, quia partes orationis saltem debent significare ut dictio; hoc enim ad minus in qualibet oratione reperiri debet. Si tamen habuerit etiam partes ut affirmatio, melius erit, ut in hypothetica. Praeterquam quod ratio partis per se solum invenitur in dictione seu termino; propositio autem etsi componat hypotheticam, non est pars per se primo, sed per accidens, ut supra diximus.

EX DICTIS INFERTUR definitiones alias non esse bonas nec propter eas Aristoteles deserendus. Esse enim orationem «plures dictiones congrue se habentes», praeterquam quod etiam convenit termino complexo, non explicat bene illius essentiam, quae sita est in eo, quod sit totum quoddam compositum et totale coniunctum; res autem composita non apte definitur dicendo, quod „est plures partes” sed quod est aliquid unum compositum ex partibus. — Minus etiam placet, quod oratio sit vox constans nomine et verbo. Multae enim adhuc ex orationibus perfectis non constant nomine, ut «currere est moveri». Imo potest oratio constare verbo et adverbio, ut «velociter curritur», «bene est». Etiam datur oratio imperfecta (quae vere oratio est, licet generet sensum imperfectum) sine verbo, ut: „Homo iustus”, quam S. Thomas 1. Periherm. lect. 4. asserit esse orationem.³ Ergo non est de essentia orationis in communi, quod constet nomine et verbo.

SECUNDA CONCLUSIO: Forma essentialis orationis non est unio grammaticalis partium, sed praedicatorum, si loquamur de forma partialis, aut significatio ipsa complexa et composita, ut induit intentionem totius, si loquamur de formali totali.

PRIMA PARS PROBATUR, quia unio est coniunctio et applicatio unibilium; per unionem enim forma applicatur ad suam materiam seu subiectum. Ergo unio, in quantum unio, non est forma constitutiva compositi, sed medium aut copula extremorum; ergo supponit extrema constituentia, quorum illud, quod est forma, applicatur per unionem, ut constituat; sicut in homine non est forma constituens unio, sed applicatio animae, quae est forma constituens. Ut ergo in toto physico datur forma partialis, quae est anima respectu corporis, et datur forma totalis, quae est humanitas respectu suppositi; ita in oratione forma partialis est praedicatum vel quod vel potius (quia, ut ait S. Thomas 1. Periherm. lect. 8.,⁴ in oratione una pars debet aliam determinare) illa, quae determinat, est forma, et si ad invicem se determinant, ad invicem sunt formae, forma ut determinat, materia ut determinatur; sicut in contractu matrimonii dici solet, quod verba contrahentium ad invicem sunt forma et materia. Forma vero totalis est significatio orationis totalis et complexa, ut induit respectum et intentionem totius, et sic quasi relative opponitur termino, qui est pars. Sicut iste habet essentiam suam in ratione partis, oratio essentiam suam in significatione complexa per modum totius habet.

De definito orationis dicendum est esse formam orationis in concreto, conformiter ad ea, quae dicta sunt supra de definitione termini, et semper dicenda sunt de definito cuiuscumque concreti accidentalis.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo obicitur: Termino complexo convenit etiam habere partes significativas ut dictio etc.; ergo convenit termino complexo tota definitio orationis; ergo non est bona. — Antecedens patet ex definitione termini.

RESPONDETUR: Distinguitur antecedens: termino complexo convenit habere partes formaliter, negatur antecedens; materialiter, conceditur antecedens.

Appellatur pars formaliter illa, quae componit sub formalitate partis. Formalitas autem partis est in ordine ad totum, quod respicit et quod componit sistendo in eo, ita ut ad aliud ulterius non ordinetur. Quando autem partes ita componunt aliquid, quod in illo non sistitur, sed ulterius ordinantur ad totum, tunc dicitur illud habere partes materialiter et non sub formalitate partis. Dupliciter ergo possunt partes coniungi in aliquo uno: Uno modo aliter, quod in illo terminetur earum compositio tamquam in quodam toto; alio modo, ut componant illud non sistendo in illo, sed ordinando ulterius ad totum, quod illa pars composita etiam respicit.

Exemplum habes in brachio aut pede; istae enim partes ordinantur ad componendum animal, quod est totum, et ibi terminatur et sistit earum unio. Animalque dicitur compositum ex partibus formaliter seu sub formalitate partis, id est ex partibus respicientibus ipsum ut totum, quod componunt et in quo sistunt. Caro autem, nervi et ossa, ex quibus brachium componitur, sunt partes materialiter, quia non componunt brachium tamquam quoddam totum, in quo sistant, sed tamquam partem principaliorem et compositam (dantur enim in totis et partes simplices et partes compositae ex aliis partibus), quae ordinatur ad ipsum animal componendum. Et tamen si brachium vel pars alia organica separetur ab animali et fiat quoddam totum, partes eius ordinabuntur ad ipsum in ratione partis formaliter, id est sub formalitate et relatione partis ad totum.

Igitur oratio seu propositio est quoddam totum ex partibus constans. Partes autem huius totius aliae sunt simplices, ut termini incomplexi, aliae sunt compositae, ut complexus, qui est quasi brachium orationis seu pars composita, non totum, etsi habeat partes, quia ita adunantur illae partes in termino complexo, quod per illum ordinantur ad aliquod totum ulterius componendum, nempe orationem. Idem autem complexum „homo albus” si separetur et sumatur per modum totius (ut brachium separatum ab animali), fit oratio imperfecta; ut autem est in oratione est pars composita. Unde oratio imperfecta et terminus complexus materialiter coincidunt, differunt tamen formaliter, quia complexus semper est pars, etsi composita ex partibus, oratio vero etiam imperfecta semper est totum.

CONTRA: Oratio imperfecta etiam ut oratio est pars; ergo tota solutio ruit.

Antecedens probatur primo ex Divo Thoma 1. Periherm. lect. 6.⁵ dicente, quod oratio imperfecta est pars orationis perfectae. Item idem S. Doctor opusc. 48. tract. de Enuntiatione cap. 3.⁶ sentit orationem imperfectam pertinere ad primam operationem intellectus et non ad secundam. Dicit enim ibi, «quod sensui, quem generat oratio imperfecta, aliquid deest, scilicet compositio et divisio». Ergo deest id, quod spectat ad secundam operationem; ergo remanet intra limites primae, ergo intra rationem partis, quia quidquid ad primam operationem pertinet, est pars respectu aliarum.

Secundo: Oratio perfecta est totum completum in genere orationis; ergo oratio imperfecta cum sit aliquid incompletum, est minus ipso toto, ergo est pars.

Respondetur: Negatur antecedens. Ad primam probationem ex Divo Thoma respondetur, quod S. Doctor vocavit orationem imperfectam partem, vel sumendo partem largo modo pro eo, quod est totum imperfectum; enim, quod in aliquo genere ad perfectum non pervenit, appellatur initium vel pars illius. Aut si sumit partem stricte et proprie, loquitur de oratione imperfecta materialiter, id est ut est terminus complexus, non de ea formaliter ut oratio et totum.

Ad secundam probationem ex eodem S. Doctore respondetur deesse orationi imperfectae compositionem et divisionem, quae sit quasi affirmatio et negatio tollens suspensionem animi; deest igitur ei compositio et divisio, quae sensum perfectum generet, non vero deest ratio secundae operationis, quae est compositio et divisio imperfecta. Imo ex hoc, quod generat sensum suspensum et imperfectum, convincitur differre a termino complexo, quia iste puram apprehensionem plurium rerum seu conceptuum generat, nullum tamen sensum etiam suspensum facit et sic manet intra rationem termini et partis. At vero oratio imperfecta ultra rationem apprehensionis sensum aliquem generat, licet inchoatum et imperfectum, quia incipit transire ad compositionem totius (ut quando v. g. profero hanc orationem: „Homo albus”) et aliquid ulterius vult dicere; suspendit tamen ibi et non consummat sensum. Pertinet ergo ad secundam operationem, etsi modo imperfecto et inchoato, et sic non est pars, sed totum.

Ad secundam probationem ex ratione respondetur: Distinguitur consequens: Ergo oratio imperfecta est minus ipso toto intra genus totius, scilicet totum imperfectum, conceditur consequens; extra genus totius, ita ut sit pars, negatur consequens. Est enim oratio imperfecta quasi oratio inchoata respectu perfectae, seu quasi fieri respectu totius perfecti, quod quia suspenditur, ulterius non progreditur neque ad rationem perfecti pervenit.

Secundo arguitur: Si ly A imponeretur ad significandam istam clausulam «homo est albus», tunc ly A esset oratio et non haberet partes significativas; ergo hoc non requiritur ad orationem. Item in opinione probabili propositio mentalis est qualitas simplex; ergo tunc oratio non habet partes significativas.

RESPONDETUR, quod in illo casu ly A haberet partes significativas virtualiter aut aequivalenter, licet non formaliter, quia subordinaretur pluribus conceptibus.

Ad secundam probationem respondetur iuxta illam opinionem dicendum esse, quod licet propositio aut oratio non habeat partes entitative, habet tamen illas obiective, quia significat aliquid complexum. Et etiam habet illas praesuppositive, quia ex pluribus apprehensis conceptibus tamquam ex praesuppositis formatur.

Inquires: Quomodo oratio, terminus, et alia instrumenta logicalia, cum formaliter sint entia rationis, definiuntur per „vocem” (oratio est „vox”, terminus est „vox” etc.), quae est aliquid reale?

RESPONDETUR: Omnia praedicta definiri per „vocem” tamquam per subiectum extrinsecum et fundamentum, in quo secunda intentio rationis fundatur. Et sic S. Thomas 1. Periherm. lect. 4.⁷ dixit, «quod ista debet concedi: „Scutella est lignum figuratum”, et similiter „nomen est vox significativa” licet etiam denominative concedatur, quod scutella est lignea et nomen est vocale». In artificialibus enim materia potest praedicari de toto, quia continet totam eius substantiam, et forma artificialis solum addit accidens. Et quando Aristoteles 7. Metaph. textu 25.⁸ negat, quod statua est aurum seu lapis, loquitur de lapide ut non figurato nec subiecto formae artis, sed sumpto praecise pro substantia naturali, ut ibi explicat S. Doctor.⁹ Unde quia accidens seu forma in concreto supponit pro subiecto, quando subiectum est aliquid reale et forma ens rationis, non potest absolute dici, quod est ens rationis, sed cum addito, scilicet „pro formali”, absolute autem potest dici ens reale ratione eius, pro quo supponit in concreto.