Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Varie de definitione termini¹ sentiunt auctores, secundum quod considerant in eo diversos respectus vel officia, sive partis componentis orationem quomodocumque, sive partis principalis et per modum extremi tantum, sive per modum terminantis resolutionem propositionis et syllogismi, sive per modum praedicati et subiecti.

Et quidem considerationes istae verae sunt et omnes in termino locum habent, sed oportet videre, quaenam convenientius explicet naturam termini, ut pertinet ad praesens. Cum enim mens nostra in scientiis resolutorie procedat, et praesertim in Logica, quae Analytica ab Aristotele² dicitur, quia resolutoria, oportet, quod sit designabile ultimum elementum seu terminus huius resolutionis, ultra quod non fiat resolutio ab arte, sicut etiam in naturali generatione materia prima est ultimum principium resolutionis, alioquin vel procedetur in infinitum, vel non fiet perfecta resolutio. Et quia idem est terminus resolutionis et principium compositionis, id quod fuerit ultimum elementum, in quod composita logicalia resolvuntur, dicitur etiam primum, ex quo cetera componuntur.

Hoc igitur attendentes dicimus nos agere in praesenti de termino sub conceptu ultimi elementi, in quod terminatur omnis resolutio compositionis logicae, etiam ipsius propositionis et orationis, quia ab hoc ut a primo et simpliciori convenit incipere. Et licet Aristoteles in 1. Priorum³ definierit terminum per id, «in quod resolvitur propositio ut in praedicatum et subiectum», tamen ibi non definivit terminum in tota sua latitudine, sed contracte, ut deservit ad fabricam et compositionem syllogisticam, in qua syllogismus constat ex tribus terminis, quatenus sunt extrema in propositionibus et induunt habitudinem partis syllogisticae, id est illativae. Ceterum alibi consideravit Aristoteles terminum sub universaliori ratione, ut etiam est communis nomini et verbo, et non sub vocabulo termini, sed sub vocabulo dictionis, ut induit ordinem componentis enuntiationem, non habitudinem inferentis in syllogismo. Unde D. Thomas 1. Periherm. lect. 8. § Excludit⁴ exponens illud verbum Aristotelis: «Nomen ergo et verbum dictio sit sola»⁵, inquit: «Et videtur ex modo loquendi, quod ipse imposuerit hoc nomen ad significandum partes enuntiationis». Datur ergo secundum Aristotelem et D. Thomam aliqua ratio communis partibus enuntiationis, quam Philosophus dictionem, nos terminum vocamus, quia in ipso omnis resolutio terminatur, non solum syllogismi, sed etiam enuntiationis, quae ex simplicibus componitur et consequenter in illa resolvitur. Et ibidem lect. 5. § Ostendit⁶ dicit S. Thomas, quod aliquando nomen sumitur, prout communiter significat quamlibet dictionem, etiam ipsum verbum. Et in opusc. 48. in initio⁷ vocat terminos „partes enuntiationis”. Ab hac ergo communissima acceptione termini tamquam ab ultimo elemento totius resolutionis logicae dicimus esse incipiendum et de illo tradendam definitionem.

Et sic definitur terminus seu dictio non per extremum propositionis tantum aut per praedicatum et subiectum, sed per aliquid communius, scilicet «id, ex quo simplex conficitur propositio»; vel potius imitantes Aristotelem, qui nomen, verbum et orationem per voces definit, quia sunt signa nobis notiora, definitur: «Vox significativa ad placitum, ex qua simplex conficitur propositio vel oratio»⁸. Ut autem comprehendit mentalem terminum et scriptum, definietur: «Signum, ex quo simplex conficitur propositio».

Dicitur signum vel vox significativa ad excludendum voces non significativas, ut blitiri, sicut illas exclusit Aristoteles in nomine et verbo; et cum omnis terminus sit nomen, verbum vel adverbium, si nihil horum est vox non significativa, non est terminus, ut latius in quaestione de hac re ostendam. Dicitur ad placitum ad excludendas voces significativas naturaliter, ut gemitus. Dicitur ex qua simplex conficitur propositio ad excludendam ipsam propositionem seu orationem, quae non est primum elementum componens, sed est aliquid compositum ut totum, et si aliquando componit, non simplicem, sed hypotheticam propositionem componit.

An vero terminus sit extra propositionem actu pars, quantum ad essentiam et habitudinem partis, licet non quoad exercitium componendi, dicemus infra q. 1. de Termino, art. 3.