Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

ANALOGAM esse hanc divisionem diversi auctores putant ex variis fundamentis moti. Quidam id videntur haurire ex D. Thoma, qui expresse id docere videtur in opusc. 48. tract. de Enuntiat. cap. 6.¹ et 1. Periherm. lect. 8.,² eo quod hypothetica propositio non est simpliciter una, sed coniunctione una, ut Philosophus dicit ibidem, cap. de Enuntiat.³ Est autem eadem ratio entis et unius entis; ergo quod non est simpliciter una propositio, non est simpliciter propositio.

Alii ex alio fundamento, quia existimant saltem copulativas et disiunctivas propositiones non esse in rigore propositiones hypotheticas, quia non significant connexionem enuntiativam, sed solum continet coniunctas propositiones, et quidem accidentaliter, id est sola simultate prolationis.

DICO PRIMO: Divisio propositionis in categoricam et hypotheticam substantialiter est generis in species, habet tamen quemdam modum analogae divisionis.

Est communior inter thomistas, et desumitur ex D. Thoma opusc. 48. tract. de Enuntiat. cap. 6.,⁴ ubi prius dicit hanc divisionem esse ut analogum in sua analogata (ubi ly ut modum designat), postea vero subdit hanc divisionem dividere propositionem quoad substantiam, quia dividit eam ex parte copulationis seu coniunctionis; divisionem vero in affirmativam et negativam dividere quoad qualitatem; divisionem denique in universalem et particularem dividere quoad quantitatem. Sentit ergo D. Thomas hypotheticam pertinere ad substantiam propositionis, atque adeo in ipsa salvari univoce propositionem, quia salvatur eius substantia. Unde tandem subdit,⁵ quod quando interrogamus, quid sit propositio, interrogamus de substantia propositionis, et sic respondemus, quod est «categorica et hypothetica». Ergo qui dicit hypotheticam propositionem, dicit substantiam propositionis. Et nihilominus, quia ex parte rei significatae categorica et hypothetica se habent tamquam unum et multa, et una per prius et alia per posterius, dicitur habere modum analogiae, ut postea explicabimus.

FUNDAMENTUM CONCLUSIONIS consistit in hoc, quod propositio hypothetica habet totum, quod requiritur ad essentialem rationem enuntiationis, in quantum hypothetica est. Nam ut talis est oratio perfecta, et non sub specie optativae vel interrogativae aut aliarum, ergo enuntiativae.

Antecedens constat: Nam quod sit oratio, manifestum est, cum habeat partes significativas, et non sit sola dictio, sed sit modus sciendi. Quod sit perfecta constat, quia non relinquit suspensum sensum in audiente, sed perfectum, ut cum dico: «Petrus currit et Ioannes sedet»; «Si Petrus currit, Petrus movetur».

Consequens vero patet: Tum discurrendo per species orationis perfectae, quas supra in initio istius quaest. ex D. Thoma posuimus. Neque enim per hypotheticam propositionem fit optativa oratio aut vocativa aut imperativa aut interrogativa, ut patet in hac propositione: «Si homo currit, movetur», «Ioannes legit et Paulus disputat»; ergo debet esse enuntiativa. Tum etiam quia hypothetica, in quantum talis, significat veritatem aut falsitatem distinctam a categorica, quia non solum fertur iudicium de qualibet categorica, sed etiam de ipsa coniunctione hypothetica, non quantum ad dispositionem illationis ut in consequentia, sed quantum ad ita esse vel non esse, ut patet in hac propositione: «Si homo esset equus, esset hinnibilis». Nam de singulis categoricis formatur iudicium falsum, de tota autem hypothetica verum. Et similiter est in copulativa et aliis hypotheticis. Ergo signum est, quod hypothetica in quantum talis pertinet ad rationem enuntiationis, siquidem significat verum vel falsum disiunctum a categorica, quae est essentia enuntiationis. Quare sicut terminus complexus et incomplexus univoce conveniunt, licet unus significet rem compositam, alius simplicem, ita hypothetica et categorica univoce conveniunt in significando veritatem, licet una sit simplex, alia composita.

DICO SECUNDO: Copulativae et disiunctivae vere et in toto rigore sunt propositiones hypotheticae.

Constat hoc expresse ex D. Thoma opusc. 48. tract. de Enuntiat. cap. 14.⁶ «Dividitur», inquit, propositio «hypothetica in tres species, quia quaedam est conditionalis, quaedam disiunctiva, quaedam copulativa». Et idem habet in eodem opusc. tract. de Syllogismo simpliciter cap. 16.⁷

Et RATIO HUIUS EST, quia illis convenit definitio hypotheticae, quae secundum D. Thomam definitur, «quod sit illa, quae habet duas categoricas principales partes sui»; hoc autem manifestissime apparet in propositione copulativa et disiunctiva. Item: Quia veritas copulativae et disiunctivae et iudicium, quod de illis datur, est diversum a veritate et iudicio, quod datur de categorica; plus enim requiritur ad verificandum unam quam aliam. Nam ad verificandum disiunctivam sufficit alteram partem verificari, ad copulativam utramque partem verificari necesse est. Diversum autem iudicium et diversa veritas est de unaquaque propositione categorica seorsum quam de utriusque simultate, et de hoc, quod non solum unum, sed etiam aliud ita sit. Multo melius in disiunctiva hoc apparet. Nam altera parte existente falsa, tota disiunctiva est vera. Ergo aliud est iudicium et alia veritas totius et alia partis.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo arguitur: Nam D. Thomas expresse affirmat, quod divisio propositionis in categoricam et hypotheticam est analogi in analogata, ut patet in opusc. 48. tract. de Enuntiat. cap. 6.,⁸ eo quod enuntiatio categorica est simpliciter una, hypothetica vero coniunctione una.

Idem habet in 1. Periherm. lect. 8.,⁹ ubi inquit, quod «enuntiatio est una absolute, quae unum de uno significat, vel secundum quid, scilicet quae est coniunctione una». Ergo contra D. Thomam dicimus, quod divisio ista est univoca.

Et confirmatur, quia hypothetica dicitur una secundum quid seu coniunctione una, in quantum significat plura, quadam tamen coniunctione unita. Ergo saltem in ratione signi propositio hypothetica est secundum quid una. Ergo etiam in ratione propositionis; nam propositio essentialiter est signum. Si ergo in ratione signi non est una simpliciter, sed secundum quid, etiam in ratione propositionis, quae essentialiter signum, non erit una simpliciter, sed secundum quid.

RESPONDETUR S. Thomam in illo opusculo non dixisse absolute, quod ista divisio est analogi in analogata, sed dividi „ut analogum in analogata”, quod est habere modum divisionis analogiae, licet non substantiam. Sicut etiam docet S. Thomas in q. 9. de Potentia art. 2. ad 6.,¹⁰ quod divisio substantiae in primam et secundam non est generis in species, sed magis analogi in analogata. Et tamen, ut in Logica videbimus, communiter tenetur, quod ista divisio est univoca, et exponitur D. Thomas de divisione analoga quantum ad modum.

Ista univocatio quoad substantiam et analogia quoad modum consistit in hoc, quod in propositione duo considerantur: alterum quoad substantiam, id est significatio veri vel falsi seu obiecti complexi ut enuntiabilis et iudicabilis, et in hoc conveniunt univoce categorica et hypothetica, ut diximus. Aliud ex parte identitatis et unitatis orationis, ut significativa est absolute, et hoc tenet se ex parte materiae, scilicet orationis significativae, sicut in termino, quod sit complexus vel incomplexus. Et quantum ad hoc datur modus analogiae, in quantum hypothetica constituitur ex categorica, et per prius invenitur veritas in categorica quam in hypothetica. Sed non omne prius et posterius infert analogiam veram, ut patet in numeris, quorum unus est prior altero et componit alterum, et tamen non analogantur in ratione numeri, sed prius et posterius in participando rationem superiorem facit analogiam. Et sumitur haec explicatio ex ipso D. Thoma 1. Periherm. lect. 8.,¹¹ ubi inquit: «Manifestum est enuntiationem, quae est una coniunctione, esse etiam plures, plures autem in quantum significat plura, et non unum». Et infra:¹² «Quaedam enuntiatio est simpliciter una, in quantum unum significat, quaedam simpliciter plures, in quantum plura significat, sed est una secundum quid, in quantum est coniunctione una». Ergo solum ex parte rei significatae et unitatis vel identitatis significatio dicitur esse simpliciter una vel secundum quid, in ratione tamen veritatis assertae et enuntiatae non negat D. Thomas, quod sit simpliciter una veritas hypothetica.

Ad confirmationem respondetur primo, quod etiamsi ratio signi, quae superior est, sit analoga, non sequitur, quod ratio inferior non sit univoca, ut patet in ente, in quo analogice convenit homo et planta, non tamen in ratione viventis vel substantiae. Secundo dicitur, quod ratio signi non est genus artefacti logici absolute, sed in ratione signi artificiosi. Et sic in enuntiatione simplici et complexa multiplicari potest ratio signi quasi materialiter et absolute sumpta, in ratione autem complexi enuntiabilis artificiosi habere unitatem simpliciter, in quantum significat unam veritatem, etiamsi hypothetica sit, sicut terminus complexus et incomplexus in ratione termini univocantur, sicut domus habens unam aulam tantum vel habens viginti, univoce sunt domus.

Secundo arguitur: Propositio hypothetica non est unicus mentis conceptus seu qualitas simplex, sed plures conceptus ordinati, categorica autem est unus simplex conceptus, ut probabilis opinio tenet; ergo non conveniunt univoce.

RESPONDETUR argumentum probare, quod in esse qualitatis seu in esse entitativo et physico hypothetica et categorica se habent tamquam unum et multa, quae secundum quid et unitate ordinis sunt unum. Ceterum artificialiter et logice in ratione enuntiandi veritatem univoce conveniunt. Et sic in ratione artefacti enuntiabilis simpliciter est unum et per se propositio hypothetica. Sicut vas auri factum ex unica et continua quantitate auri vel ex pluribus partibus divisis compactum, in ratione artefacti univoce conveniunt, licet non in ratione physicae quantitatis et unius substantiae. Et ratio termini, quae invenitur in prima operatione, et oratio vel syllogismus, quae inveniuntur in tertia, univoce conveniunt in ratione artefacti logici, licet non in unitate physica.

Ad confirmationem respondetur, quod licet hypothetica componatur ex eo, quod formale est in categorica, tamen hoc ipsum formale materialiter, et non formaliter est componens. Illud enim dicitur formaliter componere, quando eius formalitas et essentia consistit in ratione partis componentis, sicut materia et forma in physicis, et sic non condividitur contra totum, sed in illo includitur. Quando vero aliquid in se est quoddam totum, licet secundum formale, quod habet, possit componere aliud, quod essentialiter postulat illud ad sui compositionem, non dicitur formaliter esse componens, licet suo formali componat, quia formaliter non est pars. Et sic potest esse species condivisa respectu eius, quod componit, sicut binarius et ternarius sunt species numeri, et tamen ternarius essentialiter constituitur ex binario.

Ultimo arguitur contra secundam conclusionem, quia copulativa et disiunctiva non sunt una propositio, sed multiplex, sola simultate prolationis coniunctae, quia non habent aliam veritatem a suis categoricis simul sumptis vel disiunctis. Talis autem coniunctio vel disiunctio non facit distinctam propositionem, sed aggregationem plurium; ergo non sunt species enuntiationis.

Antecedens probatur, quia praeter aggregationem veritatum categoricarum non est alia veritas copulativae, nisi significare, quod utraque categorica est vera, vel si sit disiunctiva, quod altera est vera. Haec autem propositio: «Utraque illarum propositionum est vera» est quaedam tertia veritas categorica. Ergo numquam dabitur veritas hypothetica, quae inquantum talis sit distincta species a categorica, sed si habet distinctam veritatem, illa est quasi reflexa, quae explicatur per illam categoricam: «Utraque est vera» vel: «Altera est vera».

RESPONDETUR: Negatur maior. Et ad probationem dicitur, quod ex illa aggregatione veritatum categoricarum disiunctive vel copulative facta resultat alia veritas, quae quia pendet ex veritatibus categoricis, dicitur veritas hypothetica, quia habet categoricas principales partes sui. Et licet significatio reflexa et in actu signato, qua dicitur utramque esse veram, explicetur per unam categoricam, non tollit, quin obiectum significatum per illam reflexam, quae est ipsa hypothetica, in se sit veritas quaedam non categorica, sed hypothetica. Non enim illa reflexa categorica est vera, nisi quia id, quod significatur per illam, verum est. Significatur autem, quod non solum una, sed etiam altera propositio est vera, quae est veritas hypothetica, et non simplex. Quod si sufficeret ad tollendam veritatem hypotheticam explicatio illa reflexa per unam categoricam, etiam ipsa conditionalis non esset hypothetica, et syllogismus non esset oratio constans ex propositionibus, quia reflexe definimus conditionalem per unam categoricam dicendo, quod est coniunctio plurium propositionum per particulam „si”, et quod syllogismus est oratio inferens ex praemissis conclusionem. Non tamen sequitur ex hoc, quod syllogismus non sit oratio composita, et quod conditionalis non sit vere hypothetica.