Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Syllogismus definitur, quod est «oratio, in qua quibusdam positis et concessis necesse est aliud evenire, eo quod haec posita sunt». Sciendum est, quod syllogismus ad hoc tendit, ut ordinet discursum secundum connexionem terminorum inter se, non vero sicut inductio per resolutionem et reductionem ad singularia. Unde oportet, quod respiciat extrema unibilia inter se et rationem seu medium, propter quod uniuntur; unde ex medio applicato seu unito cum extremis unit et infert extrema esse unita inter se. Et hic est totus ordo et progressus syllogismi, inferre et deducere aliquam propositionem, in qua duo termini seu extrema sint unita ex alia propositione vel propositionibus, in quibus explicatur medium seu ratio, ob quam possunt et debent inter se uniri. Et propterea dicitur in definitione, quod est «oratio, in qua quibusdam positis», scilicet praemissis, in quibus medium applicatur extremis, «necesse est aliud accidere», id est inferre conclusionem, in qua extrema coniunguntur inter se, «eo quod illa posita sunt», id est ex vi et positione praemissarum. Exemplum huius est in hoc syllogismo: «Omne corpus est substantia, omnis homo est corpus, ergo omnis homo est substantia». Ubi vides tres propositiones: duas, quae sunt praemissae inferentes, tertiam, quae est conclusio; et in tertia uniuntur illa duo extrema „homo” et „substantia”; in praemissis vero medium, ratione cuius uniuntur illa extrema, applicatur extremis; medium autem est ly corpus, quod quia convenit homini et substantiae, facit, quod homo et substantia conveniant inter se.

Ex his ergo fit syllogismum constare materia et forma, sicut quodlibet artificiale. FORMA est ipsa dispositio et artificium ordinans ac disponens materiam, ut debite possit inferre et concludere. MATERIA est duplex: alia proxima, alia remota. Proxima sunt propositiones, ex quibus syllogismus construitur, remota sunt termini seu extrema, qui componunt propositionem, et in illa ultimate resolvitur syllogismus. Et ideo terminus in hac parte syllogistica definitur ab Aristotele, quod est id, in quod resolvitur propositio tamquam in subiectum et praedicatum.¹ Et definitur per resolutionem, ut D. Thomas inquit opusc. 48. tract. de Syllogismo cap. 1.,² quia scientia nostra et iudicium procedit resolvendo tem in suas causas; unde terminus ut deservit parti iudicativae seu resolutoriae, definitur per resolutionem, non per compositionem. Et dicitur «tamquam in praedicatum et subiectum», quia verbum non est terminus respectu syllogismi, sed unio, terminus autem solum dicitur illud, quod se habet ut extremum inferens vel illatum. Et sic per unionem verbi componitur non solum id, quod enuntiationis est ad veritatem, sed id, quod connexionis quoad illationem; quare unio seu copula verbi non est id, in quod resolvitur, sed id, quod dissolvitur resoluto syllogismo.

Quare propositiones in syllogismo sunt solum tres, duae pro praemissis, quae sunt inferentes, una pro conclusione, quae est illata. Et prima praemissarum vocatur maior propositio, secunda vocatur minor, tertia conclusio seu consequentia. Similiter termini non possunt esse nisi tres, licet multiplicentur in tribus propositionibus: duo ex illis sunt extremitates, quae in conclusione uniendae sunt, alter est medium, quod in praemissis unitur cum extremitatibus, sed non intrat conclusionem, infert enim illam. Et una extremitas vocatur maior, altera minor. Maior extremitas est illa, quae sumitur in maiori et ponitur in conclusione. Minor extremitas est, quae sumitur in minori et ponitur in conclusione. Medium est terminus bis positus in praemissis, non vero in conclusione. Et nomine termini non intelligimus solum aliquid simplex seu incomplexum, sed etiam complexum, dummodo unius extremi vel medii vice fungatur.

FORMA autem syllogismi potest etiam dici duplex, correspondens huic duplici materiae proximae et remotae. Et quidem cum forma syllogismi sit ordinatio seu dispositio materiae eius, illa dispositio, qua ordinatur materia remota seu termini, dicitur figura; illa autem, qua ordinatur materia proxima, scilicet propositiones, dicitur modus. Figura ergo in syllogismo est dispositio terminorum secundum subiectionem et praedicationem. Modus est ordinatio praemissarum seu propositionum in debita quantitate et qualitate. Debita qualitas est, ut saltem aliqua praemissarum sit affirmativa, et non omnes negativae. Debita quantitas, ut saltem aliqua sit universalis et non omnes particulares. Figurae sumuntur secundum praedicationem et subiectionem termini medii cum extremitatibus; et iuxta combinationem diversae praedicationis et subiectionis resultant diversae figurae, ut sequenti capite dicemus.