Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

RATIO DUBITANDI sumitur ex dictis, quia inductio est vera species consequentiae, cum sit vera species argumentationis; argumentatio autem et consequentia idem sunt. Ergo debet esse bona consequentia; nam mala consequentia non habet essentiam consequentiae. Si autem est bona consequentia, debet esse formalis, quia illa, quae formalis non est, potest instari et consequenter non est bona. Unde in ratione consequentiae numquam datur consequentia probabilis, sed vel est bona vel mala, et quae est bona, semper est bona, quia est formalis. Ergo idem est inductionem esse consequentiam et esse formalem consequentiam.

Confirmatur, quia aliquae sunt inductiones, de quibus non potest dubitari, quod sint consequentiae formales. Ergo absolute non est negandum inductionem esse formalem consequentiam.

Antecedens probatur: Nam descensus copulativus in termino supponente distributive et ascensus disiunctivus respectu termini supponentis determinate sunt formales consequentiae, quae in nulla materia possunt instari, ut patet in istis consequentiis: «Iste homo est albus, ergo aliquis homo est albus»; «omnis homo est albus, et homo est, ergo iste homo et ille et ille est albus». Et similiter quando in ipsa inductione enumerantur omnia singularia vel saltem aliqua cum particula „et sic de singulis”, manifestum est esse consequentiam formalem, quia proceditur a collectione omnium singularium ad universalem, quod numquam potest instari.

Denique confirmatur, quia, ut dicit Philosophus,¹ «universalia, de quibus est demonstratio, non possunt cognosci absque inductione». Si ergo inductio non esset bona et formalis consequentia, omnis demonstratio et scientia, quae ex illa pendet, inniteretur incerto et fallibili fundamento; ergo necesse est, quod inductio sit consequentia formalis et certa.

De hac difficultate praeter ea, quae diximus in textu,² solum in praesenti adverto inductionem non solam importare rationem consequentiae ex parte dispositionis et formae connectendi propositiones, quae est ratio prioristica in consequentia, sed etiam importare rationem argumenti seu probationis, quatenus est locus arguendi et probandi aliquam propositionem universalem ex reductione ipsius ad suas singulares.

Et si inductio consideretur in vi argumenti et loci probativi, non semper facit evidentiam, sed aliquando solam probabilitatem. Et ex hac parte admittit, quod sit consequentia probabilis, quia innititur experientiae sensuum, unde intellectus accipit cognitionem universalium. Experientia autem non semper est infallibilis, nec totam collectionem singularium potest semper percurrere, et ita nec infallibilem semper probationem fundare. In quo aliqui hallucinati sunt existimantes formalitatem inductionis requirere, quod in antecedenti numerentur omnia singularia vel si non numerentur omnia, apponatur particula „et sic de singulis”, qua posita inductio reddetur efficax argumentum et consequentia formalis; procedit enim a tota collectione singularium ad universalem, quod est ab aequivalente ad aequivalens.

Ceterum hoc non est facere inductionem in ratione praecisa inductionis, consequentiam formalem, sed adiungere illi alium locum arguendi, nempe ab aequivalenti ad aequivalens, qui semper est probatio efficax. Sed tamen inductio ex natura sua et propria vi id non petit. Nam cum inductio deserviat, ut ex ipsa sensuum experientia sumatur notitia rei universalis, si necesse esset numerare omnia singularia sub universali contenta, numquam aut rarissime fieret inductio. Quis enim omnia singularia experiri posset? Si autem non expertis omnibus pro reliquis, quae non experimur, ponatur particula „et sic de singulis” etiam non expertis, respectu illorum manet inductio inevidens et incerta, quia non constat sic reliqua se habere. Et ita solum erit argumentum probabile, ex his, quae experta sunt (licet non omnia, sed plurima), inferens universale.

Idem dico de aliquibus speciebus inductionis, in quibus invenitur efficax probatio et formalis consequentia. Sed non est praecise in vi inductionis, sed ex alio loco arguendi adiuncto. Ut quando ex singulari infertur non universalis, sed particularis determinata, ut «Petrus currit, ergo aliquis homo currit», tenet consequentia non in vi inductionis, siquidem solum unum singulare numeratur, sed a non amplo ad amplum affirmative sine distributione ampli. Et similiter cum ab universali distributo descendimus copulative ad quodlibet singulare, ut «Omnis homo est albus, ergo iste est albus et ille etc.», tenet ab amplo ad non amplum cum distributione ampli affirmative. Et idem est a particulari ad singularia disiunctive; tenet enim ab aequivalenti ad aequivalens aut aliquo simili loco arguendi.

Quare licet inductio adiunctis his vel aliis similibus locis arguendi sit efficax probatio et consequentia, tamen pura et mera inductio id non petit, sed potest inveniri enumeratis sufficienter singularibus. Sufficienter, inquam, ad inferendam universalem probabiliter, si non omnia numerentur, vel evidenter, si utrumque pertinet ad inductionem, imo illud prius frequentius, quia vix aut numquam omnia singularia enumerantur, et tamen datur inductio ad universale simpliciter. Imo si numerentur non solum sufficienter, sed totaliter, non est pura inductio, sed ab aequivalenti ad aequivalens, sicut si sufficienter numerentur non ad inferendam universalem distributam, sed tantum particularem, ut supra diximus. Haec de inductione, ut dicit rationem argumenti et loci probativi.

Si vero consideretur ipsa dispositio et forma deducendi unum ex alio, sic inductio (si praecise sumatur, non adiuncto alio loco arguendi) non importat dispositionem et formam perfectam consequentiae, sicut syllogismus, in quo ipsa dispositio et forma fundatur in connexione terminorum perfecta cum uno tertio tamquam in medio, unde cogitur intellectus fateri connexionem eorundem terminorum inter se. At vero inductio non utitur connexione extremorum cum uno tertio tamquam ratione et forma illativa, sed ex ipsis singularibus, quae experitur, quasi ex partibus subiectivis totius universalis infert ipsam propositionem universalem, ut diximus. Et haec connexio singularium expertorum cum suo universali fundat consequentiam non absolute formalem, sicut syllogismus, sed formalem inductive. Cum enim omnis consequentia sit quaedam illatio probativa et manifestativa veritatis, omnis autem veritas et scientia nostra habeat duos progressus, scilicet primo in sui introductione, secundum quod oritur et dependet a sensibus, secundo in probatione ex propositionibus iam universaliter conceptis; consequenter illatio ipsa veritatis secundum formalem rationem consequentiae et illationis debet habere duplicem modum connexionis et consequentiae, scilicet in inducendo seu introducendo nos ad cognitionem universalium ex ipsis singularibus, et in probatione seu discursu ex propositionibus factis universalibus ad alia. Inductio ergo habet dispositionem consequentiae primo modo tantum. Unde licet possit vitiari et deficere absolute, tamen habet quidquid requiritur ad formalem consequentiam in ratione inductivi, non simpliciter et evidenter probativi.

AD RATIONES DUBITANDI RESPONDETUR:³ Ad primam⁴ quod inductio ex praecisa ratione inductionis est vera species consequentiae, sed non ita perfecta sicut syllogismus neque ordinata ad probandum seu convincendum intellectum, sed ad introducendum in universalia ex comparatione et numeratione singularium. Et in hoc genere inducendi habet formalem rationem consequentiae, non probativae ex universalibus, sed inductivae ex singularibus. Unde eius bonitas non est, quod convincat plene, sed quod sufficienter inducat ad universalia ex singularibus expertis.

Ad primam confirmationem respondetur, quod illae consequentiae inductionis tenent non in vi inductionis praecise, sed quia vel reducuntur ad formam syllogismi vel alius locus arguendi sibi adiungitur, qui habet efficacem et infallibilem connexionem, ut diximus.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod omnis nostra speculatio dependet ab inductione, sicut dependet a sensu et experientia. Unde si propositiones universales alicuius scientiae non sint ita abstractae et communes, quod ex quocumque individuo manifestari possit ipsarum veritas, sed ex plurium numeratione et experientia pendeat, sicut scientiae naturales, non sunt ita certae sicut aliae scientiae abstractiores et communiores, ut Metaphysica et Mathematica, quorum principia etiam in uno individuo habent totam certitudinem, ut «Quodlibet est vel non est».