Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

In bonitate cuiuscumque consequentiae regulanda datur unum universalissimum principium, a quo cetera derivantur et ad quod reducuntur, scilicet: «Non potest in bona consequentia dari antecedens verum et consequens falsum, sed si antecedens est verum, etiam et consequens». Quod principium reducitur immediate ad illud supremum omnium principiorum: «Quodlibet est vel non est», seu «impossibile est idem simul esse et non esse». Nam si antecedens est verum, iam ita est sicut per illud significatur; si autem consequens est falsum, trahit post se antecedens ratione connexionis, quam habet veritas consequentis cum veritate antecedentis. Idem est ergo ponere antecedens verum et consequens falsum, ac ponere antecedens verum et ex parte falsum, quia consequens est quasi pars quaedam et aliquid connexum cum illo et consequentia ipsa connexio quaedam est. Quod autem ex parte est falsum, absolute non est verum; ergo si datur antecedens verum et consequens falsum, datur antecedens verum et non verum, quae sunt contradictoria.

In his ergo principiis fundatur bonitas consequentiae, et ideo totus labor in assignandis consequentiarum defectibus consistit in hoc, quod detur antecedens verum et consequens falsum. Et sic ea, quae magis conducunt ad falsificandum consequens quam antecedens, conducunt ad malam consequentiam; quae autem facilius conducunt ad veritatem consequentis quam antecedentis, aedificant bonitatem consequentiae. Cuius ratio est, quia antecedens debet continere in se veritatem consequentis, siquidem ex illo infertur. Unde et Aristoteles dixit 1. Poster.,¹ «quod praemissae debent esse magis verae quam conclusio», id est magis certae. Ergo plus debet requiri ad veritatem antecedentis quam consequentis, siquidem verius est antecedens quam consequens. Ergo semper antecedens difficilius debet reddi verum quam consequens; illud enim difficilius habetur, ad quod plura requiruntur. Quare cum consequentia nihil aliud sit quam connexio illativa ex aliquo in aliquid, et non bene connectatur veritas antecedentis cum falsitate illati seu consequentis, redditur ipsa connexio seu consequentia mala, quotiescumque antecedens est verum et consequens falsum.

Ex hoc principio manifestantur plures regulae, quas tradunt dialectici circa bonitatem consequentiae; et solent esse sex, quas ad tres reducimus.

Prima: Si antecedens est verum, etiam et consequens; et e converso, si consequens est falsum, etiam antecedens. Haec est ipsummet principium, quod posuimus.

Secunda: Si antecedens est possibile, etiam consequens est possibile; et e contra, si consequens est impossibile, etiam antecedens. Deducitur haec ex prima, quia si antecedens est possibile, ergo potest esse verum, ergo etiam suum consequens poterit esse verum. Nam si est impossibile, quod sit verum, in nullo casu verum esse poterit, cum autem antecedens sit possibile, in aliquo casu potest esse verum, ergo in aliquo casu daretur antecedens verum et consequens falsum.

Tertia: Si antecedens est necessarium, etiam consequens est necessarium; et e contra, si consequens est contingens, etiam et antecedens. Quod ex eodem principio deducitur, quia si antecedens est necessarium, semper est verum, atque adeo et consequens semper debet esse verum; alias posset dari antecedens verum et consequens falsum pro aliquo casu. Unde si consequens est contingens, quod potest esse falsum, antecedens non potest esse necessarium, quia necessarium semper est verum.

Intellige tamen ex necessario antecedenti inferri semper necessarium consequens, non tamen requiri, quod omnibus modis necessarium sit, sed sufficit, quod sub eo respectu et ratione, qua antecedenti subest consequens, necessarium sit, et in quantum infertur ex antecedenti, non tamen sub alia ratione; ut in illa consequentia: «Deus scit Petrum peccaturum, ergo peccabit», consequens est contingens secundum se et per ordinem ad causam proximam, infallibile tamen ut scitum a Deo, et consequenter ut illatum ex antecedente; et hoc ideo, quia Deus non solum scit Petrum peccaturum, sed peccaturum libere et contingenter. Unde ex illo antecedente et infertur, quod contingenter peccabit, et quod est infallibile totum hoc, scilicet quod peccabit contingenter.

Denique sequuntur ex illo principio aliae duae regulae, quae etiam ad bonitatem consequentiae deserviunt.

Prima: Quidquid sequitur ad consequens bonae consequentiae, sequitur ad antecedens illius. Quod aliis verbis dici solet: Quod valet consequentia de primo ad ultimum; quod de se manifestum est.

Secunda: Quidquid repugnat consequenti in bona consequentia, repugnat et antecedenti. Quod aliis verbis dici solet: Si ex antecedente sequitur consequens, ex opposito consequentis sequitur oppositum antecedentis. Ratio est, quia si ex opposito consequentis non sequitur oppositum antecedentis, ergo poterit stare oppositum consequentis cum isto antecedente, siquidem non infert antecedentis oppositum; sed positum consequentis est falsum, supposito quod ipsum consequens erat verum, id est illatum ex antecedente vero. Ergo poterit stare falsitas consequentis cum ipso antecedente, et sic dabitur antecedens verum et consequens falsum. Et per hanc regulam saepissime regulamur in ostendenda bonitate consequentiae, procedendo a contradictorio consequentis ad contradictorium antecedentis. Et in reductione syllogismorum per impossibile hac regula utimur, et instantiae, quae deserviunt ad ostendendum defectum unius consequentiae, deserviunt et illi, in qua procedimus ab opposito ad oppositum.