Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Definitionem ab Aristotele traditam¹ non omnes acceptant, sed reiiciunt ex eo, quod videtur coincidere cum terminis complexis sive compositae figurae. Illi enim habent partes seorsum significativas, atque adeo videtur eis convenire tota definitio orationis. Unde aliter definiunt orationem, quod «oratio sit plures dictiones seu termini congrue se habentes», quasi vero hoc etiam non inveniatur in termino complexo.

Alii definitionem Aristotelis mutant putantes, quod oratio debet constare nomine et verbo aut saltem verbo, etsi non nomine, et sic definiunt, quod «oratio est vox significativa ad placitum constans nomine et verbo mutuo congruentibus vel saltem verbo et voce, si non sit significativa».

Alii definitionem Aristotelis admittentes circa definitum in oratione offendunt putantes, quod voci convenit definitio orationis solum denominative tamquam subiecto seu substituto, de quo dicitur ut oratio. In quo vere dicunt, si sumatur vox secundum se et absolute; addunt autem convenire definitionem hanc essentialiter illi, quod resultat ex voce et significatione complexa, tamquam ei, quod est oratio, non quod dicitur seu denominatur talis, procedentes in hoc sicut in definitione termini.

Alii denique admittunt etiam definitionem Aristotelis, sed dicunt formam orationis esse ipsam unionem partium grammaticalem.

DICO PRIMO: Optima est definitio orationis tradita a Philosopho et eodem modo est essentialis et quidditativa, sicut definitio termini et nominis supra tradita.

Conclusio haec est communis interpretum Aristotelis. Et pro eius declaratione sufficit doctrinam S. Thomae tradere super 1. Periherm. lect. 6.,² ubi optime hanc explicat definitionem. Oratio enim respicit secundam operationem intellectus seu intellectum compositum, non simplicem, quod de se manifestum est, quia per orationem explicamus aliquid coniunctum et compositum cum alio, sicut per terminum aliquid seorsum et simpliciter prolatum. Quare oportet, quod in oratione non solum concurrant plures partes seu dictiones per modum coacervationis aut multiplicationis confusae, sed per modum ordinationis et unionis, et non cuiuscumque unionis, sed facientis et componentis aliquod totum. Nam etiam in termino complexo partes congrue se habent; quia tamen non componunt totum, sed partem, non est oratio terminus complexus, ut statim dicemus. Quia ergo in definitione orationis definitur quoddam artefactum compositum et totale, valde incongrue explicatur dicendo, quod est „plures dictiones”, quod datur in termino; non enim res composita apte definitur dicendo, quod est plures partes, sed dicendo, quod est aliquid unum compositum ex partibus seu quoddam signum totale vel vox significativa constans ex partibus.

Quando autem dicit Philosophus: „cuius aliqua pars significat separata ut dictio”, recte observat D. Thomas³ duo: Primum, quod non dixit Philosophus: „cuius pars separata significat aliquid”, sed „cuius aliqua pars sit significativa”, propter negationes, inquit S. Thomas, et syncategoremata, quae non significant aliquid, sed aliqualiter, et tamen sunt partes orationis. Secundum est, quod dicit partem separatam significare „ut dictio, non ut affirmatio”, quia scilicet ad orationem sufficit, quod eius pars sit simplex dictio, et non requiritur, quod sit affirmatio vel negatio, licet hoc etiam in aliqua oratione, scilicet in hypothetica, possit inveniri. Debuit autem hic definiri oratio ut communis omnibus, praeterquam quod ratio partis per se solum invenitur in dictione seu termino, propositio autem etsi componat hypotheticam, non est pars per se primo, sed per accidens, ut supra diximus agendo de termino.⁴

Ex quibus infertur non requiri ad orationem, quod constet ex nomine et verbo tamquam ex partibus. Quod patet etiam in ipsis orationibus perfectis, quia multae non constant nomine, sed verbis infinitivis, ut «currere est moveri», sicut D. Thomas docet 1. Periherm. lect. 8.⁵ Imo potest constare verbo et adverbio, ut si dicas «velociter curritur», «bene est» etc. Et in ipsis imperfectis orationibus, de quibus S. Thomas lect. 6.⁶ ait, quod vere sunt orationes, licet generent sensum imperfectum, constat dari orationem imperfectam sine verbo, ut si dicam „homo iustus”, quam D. Thomas dicit esse orationem 1. Periherm. lect. 4.,⁷ quia habet partes significativas et generat sensum imperfectum, id est suspensum in animo audientis; ergo est oratio imperfecta sine verbo. Et ex alia parte potest etiam inveniri sine nomine cum verbo. Ergo non est de essentia orationis in communi, quod constet nomine et verbo simul vel altero illorum determinate.

DICO SECUNDO: Oratio imperfecta et terminus complexus materialiter coincidunt et solum differunt formaliter.

Sunt termini complexi, qui coniungunt plures incomplexos, ut homo albus, et dicimus, quod eaedem voces possunt etiam esse oratio imperfecta, sed differunt secundum diversam formalitatem totius et partis, etiamsi pars composita sit. Nam partes dupliciter possunt coniungi in aliquo uno: Uno modo taliter, quod in illo terminetur earum compositio tamquam in quodam toto; alio modo, quod componant illud non sistendo in illo, sed ordinando ulterius ad totum, quod illa pars composita etiam respicit. Exemplum primi: sicut partes organicae, ut brachium, pes etc. ordinantur ad componendum animal, quod est totum, et ibi terminatur earum unio. Exemplum secundi: sicut partes, ex quibus pars organica constituitur, v. g. ex carnibus aut nervis et similibus. Illae partes non componunt partem organicam tamquam quoddam totum, sed tamquam partem principaliorem, quae ordinatur ad ipsum totum componendum. Unde aliter dicitur compositum ipsa pars et aliter ipsum totum; habet enim pars composita partes, ex quibus constat, quasi materialiter et non formaliter, id est non sub formalitate partis ad totum, quae formalitas consistit in hoc, quod ita coniungantur partes, ut sistant in ipso toto neque ad aliquid ulterius ordinentur. Quando autem ita componunt aliquid, quod in illo non sistitur, sed ulterius ordinantur ad totum, tunc dicitur illud habere partes, non sub illa formalitate partis. Et tamen si ipsa pars organica separetur ab animali et fiat quoddam totum, partes eius ordinabuntur ad ipsum in ratione partis formaliter, id est sub formalitate et relatione partis ad totum.

In praesenti ergo terminus complexus, v. g. homo albus, habet partes non formaliter, sed materialiter, sicut pars composita, non sicut totum, quia ita adunantur illae partes in termino complexo, quod per illum ordinantur ad aliquod totum constituendum. Idem autem complexum, homo albus, si separetur et sumatur per modum totius, est oratio imperfecta, sicut pars organica separata est totum; ut autem est in animali, non est totum, sed pars composita. Quare terminus complexus et oratio imperfecta solum differunt penes hanc formalitatem totius et partis.

DICO TERTIO: Definitum orationis non est aliquod tertium constitutum et resultans ex voce significativa et forma sive secunda intentione orationis neque est ipsa vox significativa secundum se, quae solum suscipit et est subiectum et denominatur oratio, sed est ipsa ratio et forma orationis in concreto.

Haec conclusio non habet aliam difficultatem, quam eam, quae communis est omni definitioni accidentis in concreto et supra expedita est agendo de definitione termini, unde ibi videri potest.⁸

DICO ULTIMO: Forma essentialis orationis non est unio seu nexus partium grammaticalis, quo partes uniuntur.

Sunt qui existimant formam orationis esse istam unionem partium, sed falluntur; quia unio est quidem forma et actus unibilium, ut unibilia sunt, non tamen est ipsa forma essentialiter constitutiva totius, sed applicativa et unitiva formae essentialis ad suam materiam seu subiectum. Unde unio in quantum unio non est forma constitutiva compositi, neque in ea potest consistere specifica et intrinseca forma constituens aliquod totum, quia unio in suo intrinseco conceptu dicit esse medium seu applicationem et copulam extremorum, ergo supponit alia extrema constituentia per ipsam autem tamquam per medium uniri. Ergo ipsa unio non est forma essentialiter constituens, sed applicans formam constituentem.

SED DICES: Quae est ergo forma essentialis orationis? Respondetur, quod sicut in toto physico et datur forma partialis, sicut anima respectu corporis, et totalis sicut humanitas respectu suppositi, ita in oratione forma partialis erit praedicatum vel aliquid loco praedicati respectu subiecti, vel potius (quia, ut dicit D. Thomas 1. Periherm. lect. 8.,⁹ oportet, quod una pars in oratione determinet aliam) illa, quae determinat, est forma, et si ad invicem se determinant, ad invicem sunt formae, in quantum determinant, et materia, ut sunt determinabile, sicut in contractu mutuo matrimonii dici solet. Forma vero totalis est ipsa significatio composita et complexa, ut induit intentionem et respectum totius, et sic quasi relative opponitur ipsi termino, qui est pars, quia sicut terminus dicit significationem per modum partis artificialis, et haec est eius essentialis ratio, ita oratio dicit significationem complexam per modum totius, et haec est eius essentialis forma.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Obicies primo: Definitio orationis non distinguit orationem a termino, ergo non est bona.

Antecedens probatur: Non distinguit orationem imperfectam a termino complexo; nam etiam terminus complexus est «vox significativa, cuius partes significant separatae», et tamen est vere terminus, et oratio imperfecta vere oratio, ergo.

RESPONDETUR ex dictis in secunda conclusione, quod terminus complexus et oratio imperfecta possunt materialiter coincidere, sed semper differunt formaliter, ut ibi expositum est.

Sed instabis: Nam oratio imperfecta etiam ut oratio est pars, ergo non differt a termino complexo.

Antecedens probatur: Primo, quia dicit D. Thomas 1. Periherm. lect. 6.,¹⁰ quod omnes partes orationis referuntur ad orationem perfectam, cuius pars est oratio imperfecta, quia etiam ipsa habet partes significates, ergo oratio imperfecta non se habet ut totum, sed ut pars. Secundo, quia oratio perfecta est totum completum in genere orationis, ergo oratio imperfecta est incompleta et aliquid minus ipso toto, ergo est pars. Denique quia oratio imperfecta adhuc pertinet ad primam operationem, et non ad secundam, ergo est pars. Antecedens constat ex D. Thoma opusc. 48. tract. de Enuntiat. cap. 3.¹¹ dicente, quod sensui, quem generat oratio imperfecta, aliquid deest, quia deest sibi compositio et divisio, ergo deest sibi id, quod spectat ad secundam operationem, quia secunda operatio est compositio et divisio, ergo remanet intra limites primae operationis.

Respondetur negando antecedens. Ad primam probationem dicitur, quod oratio imperfecta vocatur a D. Thoma pars, vel sumendo partem largo modo pro eo, quod est totum imperfectum, nam hoc ipso est ordinabile ad totum perfectum, saltem ut perfectibile in eadem linea et genere totius, vel si sumit S. Thomas partem stricte et proprie, intelligitur oratio imperfecta esse pars materialiter, non formaliter, scilicet in quantum coincidit cum termino complexo.

Ad secundam probationem dicitur, quod oratio imperfecta est aliquid incomplexum et minus ipso toto perfecto, non tamen tamquam pars, sed tamquam totum imperfectum et in fieri respectu totius perfecti; est enim oratio imperfecta, quasi oratio inchoata respectu perfectae.

Ad tertiam dicitur, quod S. Thomas negat orationi imperfectae compositionem et divisionem, quae sit quasi affirmatio et negatio tollens suspensionem animi, et sic deest aliquid de compositione et divisione perfecta et quae sensum perfectum generet. Non tamen deest illi ratio secundae operationis, quae est compositio et divisio imperfecta. Imo ex hoc, quod generat sensum suspensum et imperfectum, convincitur differre a termino complexo, quia terminus, sive sit complexus sive incomplexus, non generat aliquem sensum etiam suspensum, sed puram apprehensionem sive unius rei tantum, si sit terminus incomplexus, sive plurium rerum et conceptuum. De illis tamen non generat nisi apprehensionem simplicem, et sic manet intra rationem termini et partis. At vero oratio imperfecta sensum aliquem generat ultra rationem apprehensionis, licet inchoatum et imperfectum, quia incipit ultra apprehensionem transire ad compositionem totius, et in eo suspendit et non consummat sensum. Ergo signum est pertinere ad secundam operationem, sed modo imperfecto et inchoato, et sic non habere rationem partis, sed totius.

Secundo obicies: Non est de essentia orationis, quod partes eius sint significativae aut quod non sint significativae ut dictio, ergo incongrue ponitur hoc in definitione orationis.

Antecedens probatur in orationibus constantibus ex voce non significativa, ut «A non est B», «blitiri non est nomen». Et idem argumentum est, si ly A imponeretur ad significandam totam istam clausulam «homo est albus»; tunc enim esset oratio, et tamen non haberet partes significativas. Quoad secundam partem probatur, quia haec oratio «si Petrus currit, movetur» non habet pro partibus dictiones, sed orationes, scilicet «Petrus currit», «Petrus movetur»; ergo non oportet, quod partes orationis significent ut dictio.

Confirmari potest argumentum in opinione probabili, quod propositio mentalis est qualitas simplex; tunc enim non habet partes significativas. Ergo illa definitio non est certa et communis omni opinioni.

RESPONDETUR negando antecedens. Et ad primam probationem diximus supra q. 1. art. 2. agentes de termino, quomodo sit vox significativa. In praesenti addimus, quod Philosophus non dixit in definitione orationis, quod omnes partes debent significare separatae, sed cuius aliqua pars separatim significat. Et ita est, quod propositio vel oratio constans vocibus non significativis habet saltem aliquam partem significativam, v. g. verbum „est”; nam sine verbo non possunt fieri orationes etiam in terminis non significativis. Videantur, quae ibi diximus.

Ad secundam probationem respondetur ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 6.,¹² quod quando dicitur oratio habere partes significativas, debent significare ut dictio; id enim ad minus in qualibet oratione debet reperiri. Quod si habuerit etiam partes ut affirmatio, melius erit. Vel secundo dicitur, quod oratio composita habet partes ut dictio mediate; nam in illas tandem resolvitur.

Ad confirmationem respondetur infra agendo de propositione,¹³ quod propositio mentalis, etiamsi non habeat partes entitative, habet tamen illas obiective, quia significat aliquid complexum, et etiam habet illas praesuppositive, quia ex pluribus apprehensivis conceptibus tamquam ex praesuppositis formatur, licet non habeat illas formaliter entitative, ut qualitas quaedam est.

Ultimo arguitur: Oratio est formaliter ens rationis, quia est secunda intentio logica, ergo non bene definitur per vocem, quae est aliquid reale.

RESPONDETUR hoc esse commune omni instrumento logico, quod Aristoteles perpetuo per vocem significativam definit. Et dico breviter, quod non est inconveniens secundam intentionem fundari in aliqua prima reali et habere illam tamquam subiectum denominationis. Et sic non est inconveniens definiri intentionem logicam per aliquid reale tamquam per subiectum extrinsecum et fundamentum. Et non assentimur aliquibus dicentibus, quod absolute non potest dici, quod oratio vel terminus sit ens reale, sed quod sit ens rationis, quia pro formali est ens rationis. Quodsi esset verum, non posset absolute dici, quod est vox vel conceptus, quia vox et conceptus sunt ens reale, et praesertim quia in artificialibus materia potest praedicari de toto, quia continet totam eius substantiam, et forma artificialis solum addit accidens. Unde dicit S. Thomas in 1. Periherm. lect. 4.,¹⁴ «quod ista debet concedi „scutella est lignum figuratum” et similiter „nomen est vox significativa”, licet etiam denominative concedatur, quod scutella est lignea et nomen est vocale». Et quando Philosophus negat in 7. Metaph. textu 25.,¹⁵ quod statua est aurum seu lapis, loquitur de lapide ut non figurato nec subiecto formae artis, sed sumpto praecise pro substantia naturali, ut ibi videri potest in explicatione D. Thomae.¹⁶ Unde quia accidens seu forma in concreto supponit pro subiecto, quando subiectum est aliquid reale et forma ens rationis, non potest absolute dici, quod est ens rationis, sed cum addito, scilicet „pro formali”; absolute autem potest dici ens reale ratione eius, pro quo supponit in concreto.