Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Ea, quae ad divisionem pertinent, potius per interrogationes quam per argumenta dissolvemus. Estne quidditativa et propria definitio divisionis: «oratio videlicet rem vel nomen per suas partes distribuens»? Affirmative respondetur. Traditur enim per id, quod est proprium et quidditativum divisionis. Nam loco generis sive pro materia ponitur „oratio”, nomine cuius intelligimus etiam terminum complexum. Divisio enim sicut et definitio potest habere rationem praedicati in propositione categorica atque adeo rationem termini complexi, et pertinere ad primam operationem sicut et definitio. „Distribuens” idem valet atque distribuendo, manifestans, in quo explicatur specifica et differentialis ratio modi sciendi, quae propria est divisionis, quia distribuendo et distinguendo partes manifestat confusionem totius. Etenim tam definitio quam divisio manifestant aliquid per partes; sed definitio manifestat partes constitutivas, divisio vero quasi quantitativas, quia definitio respicit totalitatem quidditatis, divisio autem totalitatem quantitatis seu distributionis. Habere partes convenit quidditati et quantitati, licet diverso modo. Unde definitio explicat definitum per partes constituendo, non distribuendo, divisio distribuendo et tollendo confusionem divisionis per distributionem et quasi numerationem partium. „Rem vel nomen” dicitur, ut indicetur illa duplex divisio nominis et rei, de qua egimus in textu.

Inquires secundo, utrum divisio logica solum versetur et distribuat totum logicum, an vero se extendat ad divisiones physicas, metaphysicas, nominis, rei etc.

Pro resolutione nota, quod est totum logicum, id est praedicabile seu universale respectu suorum inferiorum; et totum physicum, id est compositum ex materia et forma aut ex partibus integralibus; et totum metaphysicum, id est compositum ex genere et differentia; et totum potestativum, id est constans ex diversis potentiis seu partibus potentialibus; et totum accidentale, id est constans ex multis accidentibus. Aliqui ergo dicunt ad dialecticum solum pertinere tradere divisionem totius logici.

Dicendum tamen est, quod in omnibus istis divisionibus potest attendi materia, in qua exercetur divisio, vel forma, nempe artificium seu modus manifestandi divisionem et procedendi in illa. Ex parte materiae non omnes divisiones pertinent ad logicum, quia multae sunt physicae aut metaphysicae; et sic verum est, quod ex parte materiae solum pertinet per se ad logicum considerare divisionem totius logici, scilicet universalis seu praedicabilis in partes subiectivas, ut generis in species, speciei in individua etc. Ex parte vero formae seu artificii aut modi dividendi (quae est secunda intentio divisionis) ad logicum pertinet agere de omni divisione, quia sive in physica sive in metaphysica talis divisio est modus sciendi, et artificioso modo fit. Sicut etiam definitio aut physica aut metaphysica ad logicum pertinet, quia de earum omnium artificio et intentione agit.

Inquires tertio, an divisio possit tradi per terminos negativos seu contradictorios, v. g.: Animal aliud homo, aliud non-homo?

Negant aliqui, tum quia talis divisio nihil nobis notificet, membrum enim negativum nihil notificet, sed pure negat. Tum etiam quia divisum in quolibet membro subintelligendum est et a dividentibus participari. At vero ly „non-homo” non participat rationem animalis, quia latius patet „non-homo” quam animal.

DICENDUM TAMEN EST praedictam divisionem artificiosam esse et secundum regulas logicas. Probatur, quia in bona divisione membra debent esse inter se opposita, alioquin non separarentur per differentias, sed vel essent idem vel disparata; non est autem necesse, quod opponantur relative aut contrarie; ergo possunt opponi contradictorie. Confirmatur: Haec est bona divisio: Homo alius videns, aliud caecus; aer alius tenebrosus, alius lucidus; animal aliud rationale, aliud irrationale, quorum unum membrum negativum est seu privativum, usu tamen communi sunt receptae. Ergo.

Ad rationes dubitandi respondetur, quod membrum negativum non sumitur absolute, sed ut cadens super tale divisum et ad illud restrictum; et sic non latius patet suo diviso. Unde cum dico: Animal aliud homo, aliud non-homo, ly „non-homo” non intelligitur absolute et in tota sua latitudine, sed pro animali, quod non est homo, quod non latius patet quam animal ut sic. Similiter in ly irrationale subintelligitur animal, non autem irrationale absolute, ut invenitur in lapide. Et sic membrum negativum prout adiacens tali diviso aliquid notificet et manifestat, videlicet animal irrationale omne, animal brutum etc.

CONTRA: Genus recte dividitur per differentias, ut animal aliud rationale, aliud irrationale, et tamen genus non praedicatur de differentiis; ergo non debet divisum subintelligi in membris dividentibus.

Respondetur genus non dividi in differentias, sed per differentias dividi in species; de speciebus autem praedicatur genus. Et sic quando dividitur animal aliud rationale, aliud irrationale, subintelligitur ibi: aliud est animal rationale, aliud animal irrationale, quae sunt species.

INSTABIS: In partitione, qua res dividitur in partes integrales divisum non potest praedicari de dividentibus, quia divisum est totum, dividentia sunt partes, et totum non praedicatur de parte. In divisione etiam accidentali accidens non praedicatur de ipsis subiectis nec subiectum de accidentibus, quia non identificatur. Ergo.

Respondetur in primo casu non praedicari divisum de singulis partibus, sed singulae participant aliquid de toto, non per praedicationem, sed per dependentiam ab illo. In secundo casu divisum praedicatur de dividentibus, scilicet de subiectis accidentaliter, et ibi accidens identificatur cum subiecto et e contra, quia significatur accidens in concreto, et sic non dicit solam formam, sed habens formam, et tale habens identificatur cum subiecto. Unde Divus Thomas 1. p. q. 13. art. 12 c. dicit, quod homo et albus sunt idem subiecto, sed differunt ratione, id est forma et quidditate.

Inquires quarto, an divisio analoga includatur in hoc modo sciendi?

Aliqui negant dicentes in divisione analoga non dari divisum, in quo membra dividentia conveniant, nisi solum nomen, nec dari differentias, quibus fiat divisio.

NIHILOMINUS AFFIRMATIVE EST RESPONDENDUM, quia divisio analoga artificiosa est pertinetque ad modum sciendi, eo quod membra dividentia inter se realiter distinguuntur, ut Deus et creatura, accidens et substantia. Conveniuntque in aliquo uno non simpliciter aut unitate univoca, sed proportionali et analoga. Et licet differentias non habeat analogum, habet tamen modos, quibus dividi potest. Quod sufficit ad artificiosum modum dividendi, quia ordinationem aliquam requirit in facienda divisione, et ad logicum spectat.

Inquires ultimo, utrum possit aliquod pluribus divisionibus essentialibus dividi, an omnis divisio ita debeat esse adaequata, quod totaliter exhauriat divisum nec alii divisioni locum relinquat.

RESPONDETUR, quod quando aliquid dividitur penes illud, quo ultimo et indivisibiliter constituitur in sua essentia, non admittit nisi unam divisionem essentialem. Si vero plures formalitates concurrant, quarum quaelibet diverso modo est participabilis, tunc poterit pluribus essentialibus divisionibus dividi, inadaequatis tamen. Sic lex humana apud D. Thomam 1. 2. q. 95. art. 4. diversas accipit divisiones ex parte diversorum principiorum, a quibus procedit, et diversorum finium, quos respicit. Peccata etiam dividuntur specie in carnalia et spiritualia, et ex eo, quod sint in Deum et proximum. De quo et de hac doctrina loco cit. et 1. 2. q. 72. art. 2. et 4., et infra tractando de divisionibus propositionis.