Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

SUPPONIMUS tamquam apud omnes certum voces significare conceptus tam formales quam obiectivos, cum id sit aperte statutum a Philosopho in 1. Periherm. cap. 1.¹ Et manifeste attestatur experientia. Cum enim volumus manifestare, non solum quid concipiamus, sed etiam quod concipimus, id facimus per voces, quibus loquimur. Videatur D. Thomas 1. Periherm. lect. 2.² et q. 9. de Potentia art. 5., ubi inquit, «quod vox significat conceptum intellectus, quo mediante significat rem».³ Ubi aperte distinguit inter conceptum formalem et obiectivum et utrumque attribuit voci. Et in 4. Contra Gent. cap. 11. dicit, «quod intentio intellecta est similitudo concepta, quam voces exteriores significant».

DIFFICULTAS ergo potest esse in duobus: Primum, an voces eadem significatione significent conceptus et res; secundum, quidnam significent principalius, res an conceptus. Et idem potest inquiri de scriptura respectu vocum.

Circa primum aliqui tenent voces significare res et conceptus duplici significatione citantque pro hac sententia Mag. Soto, sed immerito, cum ipse non dixerit, quod nomen significat res et conceptus duplici significatione, sed quod ipsum «significare nominis bifariam accipitur», vel pro movere potentiam vel pro exprimere conceptus; sed tamen utrumque munus convenire potest eidem significationi.

DICO ERGO: Voces unica significatione significant res et conceptus.

FUNDAMENTUM est, quia significant utrumque eadem impositione, ergo eadem significatione.

Et secundo, quia significant res et conceptus non aeque immediate, et unum seorsum ab alio, sed unum mediante alio et ut subordinatum alteri; ergo sufficit eadem significatio ad utrumque.

Consequens patet, quia ubi sunt plura subordinata, significantur eadem significatione; sicut nomen homo v. g. non solum significat naturam humanam, sed etiam individua, pro quibus supponit, eadem significatione. Antecedens vero constat tum ex D. Thoma 1. p. q. 13. art. 1. et q. 9. de Potentia art. 5., ubi dicit, quod voces immediate significant conceptiones mentis et illis mediantibus res.⁴ Et idem habet in 1. Periherm. lect. 2.⁵ Tum etiam, quia si vox diversis significationibus significaret res et conceptus, ita quod non subordinarentur inter se, omne nomen esset aequivocum, et non repugnaret deponi ab una significatione ex illis altera remanente, sicque significaret conceptum et non rem, vel e converso, quod esset absurdum.

Adverte autem, quod ipse conceptus potest significari dupliciter. Primo ut in se res quaedam est in actu signato et ut cognoscibilis alio conceptu reflexe. Et hoc modo conceptus significatur speciali nomine ad hoc imposito, ut hoc nomine „conceptus”; significatur enim sicut aliae res. Alio modo conceptus significantur tamquam interiora quaedam signa seu media concipiendi res, a quibus haec exteriora signa derivantur, quibus interiora manifestantur; et sic significantur conceptus a vocibus ut exercentes hoc munus.

SED OBICIES: Datur duplex impositio ad significandas res et conceptus, ergo duplex significatio.

Consequentia est nota, et antecedens probatur, quia prius voluerunt homines suos conceptus communicare in communi; deinde investigaverunt modum ad talem communicationem accommodatum, qui fuit impositio vocum. Ergo interfuerunt duo actus atque adeo duae impositiones.

Et confirmatur, quia voces significant res ipsas „ut quod” et doctrinaliter, id est tamquam id, quod significatur in tradendis doctrinis; conceptus vero non significantur, sed indicantur. Unde dicuntur voces substitui pro conceptibus, significare vero res.

Respondetur illud argumentum nimis deficere, tum quia idem probaret de significatione ipsarum rerum tantum; nam prius voluerunt homines quasi in communi significare res, deinde investigarunt modum, quo ipsas significarent mediante impositione vocum. Tum etiam, quia velle seu intendere aliquid facere et postea eligendo medium, quo faciendum est, illud exsequi, non inducit duplicem effectum, quia respectu eiusdem effectus debet dari intentio et electio et executio. Ergo non sequitur duplicem impositionem fuisse, quia duplici actu voluerunt intendendo et exsequendo.

Ad confirmationem respondetur, quod illa omnia pertinent ad unicam significationem, quia ordine quodam totum hoc significatur. Nam eadem significatio vocis habet duplex officium, scilicet substituere pro rebus, quas manifestat, et secundo substituere pro conceptibus, qui ipsas res occulte et interius significant. Quod totum fit unica significatione et unica impositione, quia istud signum sensibile imponitur ad manifestandum illud signum interius in ordine ad res cogitatas; sicut minister regis eodem ministerio et officio substituitur regi ut principali in ordine ad res aliquas gubernandas ut ad finem.

SECUNDO OBICIES: Vox non potest significare conceptum immediate, et rem mediate; ergo falso dicitur, quod mediante conceptu rem significat, sed immediate debet significare illam, atque adeo diversa significatione.

Antecedens probatur: Primo, quia conceptus non est res significata reflexe, id enim fit per hoc nomen „conceptus”; neque est ratio formalis significandi, quia haec est impositio; neque est conditio requisita ad significandum ex parte rei significatae, quia non significant res ut conceptae, sed ut existentes in se. Secundo, quia voces non significant medio conceptu audientis neque loquentis neque imponentis, ergo nullo. Non audientis, quia ipse audiens non est, qui declarat suos conceptus, sed cui alterius conceptus declaratur. Non loquentis, quia etiamsi nullus sit loquens, ut si voces formentur in aere vel a dormiente, adhuc significant; et praeterea conceptus loquentis est extra audientem, non ergo est illi medium ad cognoscendam rem. Non imponentis, quia non recordamur per vocem ipsius imponentis neque eius conceptum, qualis fuerit, cognoscimus. Imo test vox melius mihi repraesentare rem, quam imponens ipse conceperit; ergo conceptus imponentis non est ratio repraesentandi.

Respondetur negando antecedens. Sed est advertendum, quod significare unum mediante alio potest intelligi tripliciter: Uno modo mediante alio tamquam ratione formali, non tamen tamquam re repraesentata, sicut vox dicitur significare media impositione, conceptus media similitudine. Secundo mediante alio ut re repraesentata tamquam primario et immediate significata, sicut homo dicitur significare immediate hominem in communi, et mediate Petrum, qui est homo in singulari. Tertio mediante alio non ut re significata, sed ut principali significante, cuius vox est substitutum et quasi instrumentum, quia ab ipso verbo mentis participat esse et significationem, ut dicit S. Thomas q. 4. de Veritate art. 1. ad 7.⁶ Et hoc modo vox significat conceptum, quia vice eius subrogatur, ut suppleat id, ad quod non potest pertingere conceptus, ut scilicet tam sibi quam aliis manifestet exterius. Et ita vox se habet quasi substitutum, quod repraesentat suum principale, cui deservit, quam id, ad quod ordinatur, quod est res significata.

Ad primam ergo probationem respondetur voces significare conceptus non ut rem significatam directe, sed ut principali significativum, repraesentare etiam res ut conceptas, non sumendo ly „ut conceptas” reduplicative pro statu, in quo sunt cognitae, sed specificative et exercite pro conditione, cum qua repraesentantur, quia revera conceptae sunt. Aliquando tamen significantur res, ut subsistunt intentioni et statui, quem habent in mente, et ipsa intentio est quasi res repraesentata, sicut in intentionibus logicis, species, genus etc.

Ad secundam probationem dicitur, quod voces significant ex conceptu imponentis, ut a quo suscipiunt significationem et impositionem, sed conceptum loquentis tamquam id, pro quo subrogantur; ad hoc enim imponuntur, ut a quolibet loquente subrogari possint.⁷ Cum autem voces a non loquente formantur, illae voces non sunt locutio, sed sonus materialis similis locutioni; unde non significant ex impositione, sed ex consuetudine, quam nos habemus, cum similes voces audimus, quia illae similes sunt vocibus, quae sunt locutio. Unde D. Thomas 1. p. q. 51. art. 3. ad 4. dicit, quod vox formata ab angelo non est proprie vox. Et dato, quod istae essent vere voces et non significarent conceptum loquentis, quando sic formantur, non sequitur, quod quando illum significant, diversa significatione significent conceptum et res, sed eadem significatione habente potestatem significandi utrumque, sed non semper utrumque exercente; nec enim semper advertimus ad conceptus loquentis discernendo illos a rebus. Et licet conceptus loquentis sit extra audientem, secundum se est tamen illi praesens per vocem, per quam redditur sensibilis.

Circa secundum punctum huius articuli, scilicet quid nam voces principalius significent, res an conceptus, respondetur principalius significare res, nisi forte ipsa res significata sit conceptus vel eius intentio.

RATIO EST, quia ipse conceptus ordinatur ultimate et principaliter ad repraesentandam ipsam rem, cuius est similitudo intentionalis. Ergo vox, quae solum est instrumentum ipsius conceptus in repraesentando et reddit sensibilem ipsum conceptum, ad easdem res repraesentandas principalius ordinabitur, quia ad hoc ipsum deservit conceptui. Et licet instrumentum principalius videatur respicere suum principale, a quo movetur, quam effectum, quem facit, tamen hoc intelligitur in ratione operandi et agendi. In ratione tamen repraesentandi, si id quod principale est, etiam est repraesentativum rerum et ad ipsam repraesentationem extendendam et manifestandam aliis substituit sibi aliquod instrumentum, praecipuum utriusque significatum est res ipsa. Unde D. Thomas q. 9. de Potentia art. 4.⁸ dicit, quod «id formaliter significatur per nomen, ad quod principaliter est impositum, sicut nomen homo ad significandum compositum ex corpore et anima rationali».

Et si dicas: Nam conceptus seu verbum non significat principaliter res expressas, sed suum principium exprimens, ut apparet in Verbo Divino, quod principalius repraesentat Patrem, cui est simile, quam creaturas; ergo etiam verbum exterius principalius repraesentabit suum principium, scilicet conceptum, quam rem significatam et expressam.

Respondetur conceptum seu verbum esse expressionem sui principii formalis, quod est species impressa fecundans intellectum exprimentem, et haec repraesentat obiectum, cuius formaliter est species, et sic conceptus repraesentando suum principium formale repraesentat principalius suum obiectum formale. Creaturae autem sunt obiectum secundarium et materiale, et ideo non principaliter repraesentantur a Verbo Divino. Unde non sequitur, quod verbum exterius repraesentet principalius conceptum, quia non est formale obiectum repraesentatum, sed principale significativum. Praeterquam quod vox non est naturalis expressio sui principii sicut conceptus, sed imposita et directa ad significandum id, quod conceptus.