Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Definivimus in textu suppositionem, quod sit «acceptio termini pro aliquo, de quo verificatur iuxta exigentiam copulae». Unde ad eius exactam explicationem TRIA inquirenda sunt: Primum circa genus, quomodo intelligatur, quod suppositio est acceptio. Secundum circa differentiam, quomodo sit verificatio termini iuxta exigentiam copulae. Tertium, an solum intra propositionem inveniatur suppositio.

Prima difficultas. Circa primum, „acceptio” in definitione suppositionis sumitur pro usu passivo seu ordinatione intellectus, qua utitur aliquo termino seu ordinat et comparat illum in ordine ad aliquid.

Et constat distingui suppositionem a significatione, cum significatio termini sit permanens et una, suppositio autem variari possit eadem significatione manente, quia illa ab impositione, quae non mutatur, dependet, haec ab applicatione et usu intellectus, quo applicat et utitur aliquo termino. Et cum ista acceptio sit passiva seu usus passivus termini, qui supponit et accipitur, necessario requirit acceptionem activam, quae non est aliud quam actus intellectus ordinans et comparans ipsum terminum et consequenter denominans ipsum non solum cognitum, sed etiam sic directum et applicatum et acceptum. Et in hac acceptione passiva fundatur ipsa relatio rationis, in qua formaliter consistit intentio suppositionis.

Secundo dicendum est, quod acceptio ut sic est communis ad multiplices et varias intentiones, quae in acceptione fundantur, sicut est ratio praedicati et subiecti, ratio amplificationis et restrictionis et appellationis et similium. Quae omnia fundantur in aliqua acceptione intellectus, id est in aliqua ordinatione et comparatione, qua aliquem terminum comparat secundum diversas considerationes et rationes, vel comparando unum terminum ad alium in ratione subiecti et praedicati, qui sunt respectus, de quo aliquid dicitur, et quod de aliquo dicitur, vel in ratione applicationis, qua significatum unius determinat significatum alterius, ut in appellatione, vel comparando terminum ad id, pro quo substituitur, ut in suppositione, vel ad ea, ad quae extenditur, vel ad quae restringitur, ut in amplificatione et restrictione. Quare haec acceptio intellectus, quae ponitur ut genus suppositionis, nihil aliud est quam ordinatio intellectus circa aliquem terminum, non ut significet (id enim facit impositio, non acceptio termini), neque ut conficiat propositionem absolute (id enim pertinet ad exercitium termini in ratione partis), sed ut coordinetur et applicetur secundum diversos respectus et usus cum aliis terminis et cum tota propositione.

SED OBICITUR, quia si acceptio est communis omni intentioni, quae fundatur in usu passivo intellectus, ut intentio praedicati et subiecti, appellationis, amplificationis etc., ergo debuit in omnium istarum intentionum definitione poni acceptio tamquam genus, et non in sola definitione suppositionis. Imo in definitione signi debuit poni, nam etiam signum accipitur pro eo, quod significat et pro illo substituitur. Vel si respectu istorum non est genus, neque respectu suppositionis.

Et confirmatur, quia in ista propositione: «Essentia divina est Pater», ly „essentia divina” accipitur pro Patre, et tamen non supponit pro illo; ergo mala est definitio. Maior probatur, quia si acciperetur pro Filio aut Spiritu Sancto aut pro tota Trinitate, esset falsa; ergo accipitur pro solo Patre. Minor probatur: Nam si supponit pro Patre, posset concedi ista: «Essentia divina generat», quia supponit pro Patre, qui generat, sicut conceditur, quod homo ambulat, quia Petrus ambulat, pro quo supponit homo, licet directe non significet Petrum, sicut neque essentia divina Patrem.

Et confirmatur secundo: Nam in libro clauso terminus supponit, siquidem ibi invenitur propositio scripta; ergo et suppositio. Et tamen ibi non accipitur passive ab intellectu, quasi in actu, quia non cognoscitur actu. Ergo non consistit essentia suppositionis in actuali usu et acceptione intellectus.

Respondetur, quod in aliis proprietatibus seu intentionibus, quae fundantur in passivo usu intellectus, semper subintelligitur „acceptio”; ut cum dicitur: «Appellatio est applicatio significati formalis» etc., sensus est, quod est acceptio applicativa. Et quando dicitur, quod ampliatio est extensio etc., intelligitur acceptio extensive. Exprimitur autem potius in suppositione quam in aliis, quia cum sit prima inter istas proprietates logicales, quae conveniunt termino intra propositionem, non potuit alio nomine exprimi ipsa ratio communis nisi per acceptionem. Aliae vero proprietates, quae sunt quasi additiones vel extendendo vel coarctando vel modificando etc., possunt aliis nominibus exprimi. Signum autem non accipitur vel substituitur pro significato eo genere acceptionis, de quo hic loquimur; substituitur enim solum in praesentando vel significando mediante impositione seu repraesentatione. In praesenti autem loquimur de acceptione quasi applicativa et ordinativa termini significantis ad aliquem usum intellectus.

Ad primam confirmationem respondetur, quod, ut dicit S. Thomas 1. q. 39. art. 5. ad 4., essentia divina non supponit pro Patre ex modo significandi (qui maxime attenditur in verificatione locutionis), siquidem significatur ut abstracta a personis, sed ratione identitatis et summae simplicitatis supponere poterit pro Patre seu verificari de illo. Et ideo quando significatur identitas per verbum „est”, accipitur et supponit pro persona essentia divina ratione identitatis. Quando vero significatur actus notionalis et proprius personae, non supponit ly essentia pro persona, quia tunc non significatur identitas, sed proprietas personae, a qua ex modo significandi abstrahit ly essentia.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod in scriptura clausa invenitur propositio et suppositio et reliquae proprietates logicales quasi in signo non actualiter cognito, et ideo solum virtualiter, non autem in actu sunt ibi tales intentiones. Non tamen eodem modo concedendum est, quod ibi sit signum virtualiter, et non formaliter, quia ipsa scriptura, quae est in libro clauso, formaliter in se ipsa est imposita ad significandum sicut et voces. Et ita licet actu non repraesentet scriptura, actu tamen est imposita, et ideo actu est signum, quia actualis essentia signi non consistit in actuali exercitio repraesentandi, quia signum dicitur repraesentativum, non repraesentatio. Suppositio autem fundatur in actuali applicatione et usu intellectus. Quamquam etiam relatio rationis signi, quae invenitur in libro clauso, non sit actu existens, nisi actu cognoscatur, denominatur tamen signum ab ipsa impositione et fundamento proximo huius relationis. De quo plura dicemus q. 21. Logicae.

Secunda difficultas. Ad secundam difficultatem a principio positam, quae tangit differentiam suppositionis, scilicet quod sit «acceptio pro aliquo, pro quo verificatur», ut respondeatur, notandum est, quod ut diximus,¹ aliud est verificatio termini, aliud verificatio propositionis. Stat enim, quod aliqua propositio non verificetur, ut ista: «Homo est lapis», et tamen termini vere supponant et verificentur. Atque ita verificatio propositionis sumitur penes ipsum esse vel non esse a parte rei, sicut significatur per esse vel non esse propositionis. Ad verificationem autem termini supponentis sufficit, quod illud, pro quo supponit, inveniri et designari possit secundum exigentiam illius copulae et verbi, cui applicatur, ut supponat, et loco citato latius diximus. Et ista verificatio seu designatio potest aliquando fieri ad sensum, ut si res sit sensu demonstrabilis, vel ad intellectum, si sit occulta vel in abstracto considerata, ut ibidem diximus. Imo aliquando non potest fieri demonstratio in ipso termino immediate, sed mediate et facta resolutione illius, ut cum dico: «Omnis homo est animal», non debeo demonstrare aliquid, quod sit omnis homo, sed resoluta illa universali in suas singulares: «Hic homo est animal et ille» etc., in quolibet illorum potest demonstrari: «Hoc est homo».

Hoc supposito aliqui recentiores non admittunt suppositionem in hoc sensu, quod debeat verificari pro aliquo iuxta exigentiam copulae; unde solum restat nobis probare, quod ita admittendum sit.

Et FUNDAMENTUM EST, quia dantur aliquae propositiones de subiecto non supponente, quando scilicet alicui termino adiungitur restrictio aliqua vel terminus illi repugnans, ut si dicas: «Angelus corporeus movetur», «Deus creatus intelligit», ly angelus et ly Deus non supponunt, quia non datur angelus corporeus nec Deus creatus. Et hoc ideo, quia ut substituatur terminus pro aliquo, oportet, quod non sit impeditus nec aliquid ei repugnet, ut possit pro tali re substitui. Ergo similiter si in ordine ad aliquam copulam repugnat inveniri id, pro quo substituitur, non poterit substitui pro illo stante tali copula, ut si dicas: «Adam est», «Antichristus fuit», non datur talis Antichristus, qui fuerit, nec talis Adam, qui sit; ergo non potest substitui pro illo. Requiritur ergo ad substitutionem seu suppositionem verificatio termini iuxta copulam, id est quod possit inveniri et designari id, pro quo supponit terminus, iuxta significationem talis copulae.

SED DICES: Nam in aliquibus propositionibus subiectum supponit et non verificatur iuxta copulam; ergo etc.

Antecedens probatur primo in propositionibus falsis, ut «Adam est», «Antichristus fuit». Illae propositiones sunt falsae, quia praedicata non conveniunt rebus, pro quibus subiecta supponunt, alias non intelligeremus falsitatem propositionis, nisi cognosceremus, cui disconvenit vel repugnat praedicatum; ergo pro aliquo supponit illud subiectum. Et in hac propositione: «Chimaera erit», ly chimaera supponit, siquidem ampliatur a verbo „erit”, et ampliatio est extensio a minori ad maiorem suppositionem, et tamen non verificatur iuxta copulam, quod aliquando erit chimaera; ergo stat bene suppositio sicut et ampliatio sine verificatione. Secundo in propositionibus optativis et imperativis termini possunt supponere, quia determinate de aliquo dicuntur, et tamen non verificantur iuxta aliquam copulam, quia ibi non est. Ac denique in propositionibus aeternae veritatis, ut «Homo est animal», non potest verificari terminus, demonstrando illum per pronomen „hoc” ad aliquam differentiam temporis, cum verbum illud absolvatur ab omni tempore; ergo datur suppositio sine verificatione.

Confirmatur, quia verificatio termini fit per aliam propositionem distinctam ab illa, in qua supponit terminus, ut diximus. Ergo talis verificatio non potest pertinere ad differentiam constitutivam et essentialem suppositionis.

Respondetur: Negatur antecedens. Ad primam probationem dicitur illas propositiones ideo esse falsas, quia sunt de subiecto non supponente, quia secundum illam copulam non invenitur aliquid, pro quo supponant. Non autem semper requiritur ad falsitatem, quod terminus supponat pro aliquo, cui disconveniat praedicatum, sed sufficit, quod non supponat, id est non inveniatur sub tali copula, et tamen de illo affirmetur praedicatum. In illa autem propositione «Chimaera erit» vel non datur proprie ampliatio, quia non datur suppositio vera, vel si est ibi ampliatio, non debet sumi pro maiori extensione suppositionis, sed pro extensione suppositorum vel temporum, ad quae fit ampliatio, sive terminus supponat sive non.

Ad secundam vero probationem respondetur, quod in illis orationibus optativis etc. termini supponunt iuxta exigentiam copulae. Ut in optativis, si sint de futuro, verificatur terminus ex parte subiecti pro eo, qui est vel erit, ut si dicas: «Utinam Petrus fiat iustus», ly Petrus supponit pro Petro, qui est vel erit. Si sit de praeterito, ut «Utinam fuisset iustus», supponit pro eo, quod est vel fuit, et sic de aliis. In imperativis supponit pro praesenti, ut si dicas: «Petre, fac hoc», „Petrus” debet supponere pro praesenti, cui imperatur; et similiter in vocativis etc. Itaque ad suppositionem sufficit oratio, in qua inveniatur copula, iuxta cuius exigentiam potest inveniri et demonstrari talis terminus, et sic intelligimus solum supponere in propositione sumendo propositionem pro omni oratione constante ex copula. In suppositione autem naturali, ubi veritas abstrahit a tempore, verificatio subiecti supponentis non demonstratur ad sensum, sed ad intellectum, quia verificatur secundum existentiam verbi abstrahentis a tempore. Ut si dicas: «Petrus est homo», ly Petrus supponit demonstrando Petrum per intellectum secundum se, ut dicendo «illud, quod est Petrus», ly est abstrahente a tempore; et quando dico: «Homo est animal», demonstrando per intellectum hoc, quod est homo secundum se, non ratione status singularis vel universalis.

Ad confirmationem respondetur, quod verificatio termini non constituit suppositionem, secundum quod fit quasi in actu signato et ut demonstrata per aliam propositionem; sed verificatio in actu exercito fit in ipsa propositione, in qua supponit, postea autem manifestatur et probatur in alia propositione distincta.

Tertia difficultas. Ad tertiam difficultatem a principio propositam respondetur terminum nullo modo supponere extra propositionem vel orationem constantem copula, iuxta cuius exigentiam possit acceptio termini verificari.

RATIO SUMITUR EX DICTIS, quia suppositio non est substitutio secundum solam rationem significationis (sic enim constat inveniri extra propositionem), sed supposita significatione substituitur terminus pro aliquo secundum applicationem et respectum ad alterum. Ut ergo vere supponat, requiritur, quod sic inveniatur et designari possit id, pro quo supponit, alioquin si non invenitur neque est designabile, non est etiam applicabile in tali substitutione. Ex eo autem constat inveniri seu designari posse id, pro quo supponit, si demonstretur per aliquam copulam, quia ratione alicuius verbi constat, quod sit vel non sit, seu inveniatur id, pro quo aliquid supponit. Requiritur ergo necessario, quod terminus coniungantur alicui verbo, ut respectu illius inveniri et demonstrari possit id, pro quo terminus accipitur. Adde, quod respectu unius copulae potest substitui, respectu alterius non potest, ut si dicas: «Adam fuit», ly Adam supponit respectu praeteriti. Si vero dicas: «Adam est», non supponit, quia non invenitur et consequenter nec verificatur respectu temporis praesentis. Et aliquando etiam suppositio variatur ratione copulae non absolute sumptae, sed respectu praedicati, ut cum dico: «Homo est nomen», «homo est species», ly homo non supponit ratione solius copulae „est”, ut significat tempus praesens, sed cognoscitur supponere materialiter in uno, et simpliciter in altero, quia sic exigit praedicatum per talem copulam unitum termino. Ergo in ordine ad diversam copulam diversa species suppositionis sumi potest.

SED OBICIES: Nam terminus extra propositionem vere habet rationem termini et partis, ergo dicit ordinem ad verbum, mediante cuius coniunctione potest componere; ergo habet rationem suppositionis, sicut et habet potentiam proximam ad compositionem. Sicut enim ad componendum terminus non dicit actum, sed potentia, sic etiam ad supponendum, praesertim cum suppositio sit proprietas termini, et consequenter non separatur ab ipso, neque intra neque extra propositionem.

Et confirmatur, quia extra propositionem etiam terminus dicit ordinem ad verbum vel ad alium terminum. Tum in orationibus imperfectis, ut si dicas: «Petrus albus», «homo iustus», ubi unus terminus accipi potest in ordine ad alium. Cur enim solum accipietur in ordine ad verbum? Tum etiam in orationibus perfectis non enuntiativis, quae vere et proprie constant verbo, licet non enuntiando, sed imperando vel optando etc.

Confirmatur secundo: Nam si terminus solum supponit intra propositionem, quia substituitur secundum exigentiam verbi, sequitur, quod omnes propositiones affirmativae verae sint essentiales, ut patet in hac propositione: «Petrus currit», quae ideo est vera, quia iuxta exigentiam copulae supponit pro Petro currente. Sed de Petro currente est essentiale dicere, quod currit; ergo est propositio essentialis.

Respondetur ad principale argumentum esse differentiam inter rationem termini et rationem suppositionis, quod intentio termini solum est intentio partis et substitutio significationis. Utrumque autem non fundatur in ipso actuali exercitio vel significandi vel componendi, sed in habilitate et potentia ad componendum vel significandum; ratio enim partis non est ratio componentis, sed compositivi, et similiter ratio signi est ratio significativi, non significantis. At vero intentio suppositionis resultat ex actuali determinatione et usu passivo intellectus circa aliquem terminum, quem determinat et applicat, sive in mente sive in voce vel scripto, pro isto vel illo, pro quo verificatur; unde ante actualem applicationem intellectus non datur ista determinatio. Quod vero dicitur esse proprietatem termini, respondeo suppositionem non esse proprietatem termini in omni statu, sed prout applicatur intra propositionem, sicut proprietas gravis est quiescere non absolute, sed in centro.

Ad primam confirmationem respondetur, quod extra propositionem terminus dicit respectum ad verbum vel ad praedicatum per modum partis potentis componere, non autem per modum actus determinati et substituti pro aliquo, quod vere inveniatur ita substitui, eo quod non potest constare, quod vere sic inveniatur, nisi in ordine ad aliquod verbum constet inveniri. Unde in orationibus imperfectis non constantibus aliquo verbo non datur suppositio, quia nondum datur id, per quod debet verificari et designari, quomodo vere et proprie supponat terminus. Cuius signum est, quod quando sine verbo coniunguntur termini, ut dicendo «Homo albus», illud complexum est indifferens ad quodcumque genus suppositionis. Possunt enim formari ex illo complexo suppositio materialis dicendo: «Homo albus est vox complexa», vel formalis dicendo: «Homo albus disgregat visum», vel simplex dicendo: «Homo albus est praedicabile de multis», vel naturalis dicendo: «Homo albus est coloratus», vel accidentalis dicendo: «Homo albus ambulat». Unde si est indifferens ad omnes species suppositionis, manifestum est, quod nullam habet in actu, et sic non determinatur et verificatur ratione copulae. In propositionibus autem non enuntiativis constantibus verbo iam diximus posse reperiri suppositionem.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod licet in illa propositione ly Petrus supponat identice pro Petro currente, illa tamen propositio non est essentialis, quia ad essentialem propositionem non sufficit identitas subiecti cum praedicato ex parte suppositi et ex parte suppositionis eius, sed requiritur necessaria connexio et habitudo terminorum, quae est identitas quasi formalis. Unde in praedictis propositionibus accidentalibus est quidem vera coniunctio et unio inter praedicatum et subiectum, non tamen est necessaria. Unde licet supponant pro eodem, non tamen sub ea formalitate necessariae connexionis, quae requiritur ad essentialem propositionem, sicut si formaliter significaretur ex parte subiecti dicendo: «Petrus currens currit»; tunc enim est propositio essentialis, quia habitudo terminorum non solum veritatem fundat, sed intrinsecam necessitatem significat.