Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Fere omnes particulae, ex quibus integratur definitio verbi tradita in textu, manent explicatae ex definitione nominis. Restat tamen explicare, quid sit significare cum tempore, et quomodo verbum dicatur abstrahere a tempore.

DUO SUPPONENDA SUNT: Primum est, quod verbum non solum adiectivum, sed etiam substantivum habet diversum conceptum ab extremis. Quod de adiectivo omnes concedunt, de substantivo vero negant aliqui recentiores dicentes, quod verbum „est”, quod ponitur ut connexio in enuntiationibus, non habet in mente peculiarem conceptum, sed tantum explicat convenientiam suorum extremorum.

Contrarium sentit S. Thomas. Nam in 1. Periherm. lect. 5. in fine¹ inquit, quod ideo Aristoteles dixit, quod hoc verbum „est” consignificat compositionem, quia non eam principaliter significat, sed ex consequenti; significat enim illud, quod primo cadit in intellectu per modum actualitatis absolutae. Nam ly est simpliciter dictum significat actu esse. Quia vero actualitas, quam principaliter significat hoc verbum „est”, est communiter actualitas omnis formae, vel substantialis vel accidentalis, inde est, quod cum volumus significare quamcumque formam inesse alicui subiecto, id significamus per verbum „est”, et sic ex consequenti significat compositionem. Et in 1. dist. 8. q. 2. art. 3. ad 3.² dicit, «quod ly fuit et erit significant essentiam per modum actus et consignificant tempus». Assignat ergo D. Thomas proprium conceptum verbi „est”, unionem autem seu compositionem dicit significare ex consequenti; pertinet enim ad modum significandi verbi, non ad rem significatam. Et certe non stat, quod participium verbi est, scilicet ens, habeat proprium conceptum, quo significat entitatem ut sic, et verbum est, a quo illud derivatur, non habeat proprium conceptum.

Secundo suppono ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 4.,³ quod aliud est significare tempus, aliud significare cum tempore, aliud significare habitudinem temporis mensurantis sive connotare tempus. Nam significare ipsum tempus tamquam rem significatam fit per nomen, non per verbum, sicut hoc nomen tempus, dies, annus etc. significant tempus, et non sunt verba. Significare vero cum tempore est significare aliquid, prout subicitur tempori. Et quia substantia secundum se et ex modo substantiae non mensuratur tempore, sed solum prout subest motui et mutationi, quia motus est, quod primo et per se mensuratur tempore, et ratione cuius cetera mensurantur tempore, inde est, quod verbum, quia significat per modum fluxus et motus, significat cum tempore, nomen autem, quia modo substantiae et per se stantis, significat sine tempore. Denique significare habitudinem temporis vel connotare tempus est significare respectum unius temporis ad aliud vel rem aliquam cum determinatione alicuius temporis. V. g. heri, hodie, cras significant habitudinem temporis praeteriti vel futuri, et similiter prandium, cena et similia aliquam determinatam partem temporis connotant, in qua illae actiones solent fieri.

HIS POSITIS DICO: Significare cum tempore esse ita intrinsecum et essentiale verbo, ut numquam ab eo possit absolvi. Dicitur tamen quibus propositionibus absolvi a tempore, et non a significatione cum tempore, quia unit extrema independenter a tempore, et tamen hoc ipsum significat per modum temporis.

Igitur quod verbum a tempore absolvatur, est communis auctorum sententia, imo communis omnium conceptio, quando formant propositiones necessarias, quas vocant aeternae veritatis, non quia veritas obiectiva positivam aeternitatem et durationem habeat, sed quia a tempore non dependet nec fundatur in eo aut per illud mutatur, si necessaria est; «perenne enim vero non perit veritas», ut ex Augustino⁴ inquit D. Thomas in 1. dist. 19. q. 5. art. 3.⁵ Quare verbum absolvi a tempore nihil aliud est quam veritatem ipsam absolvi a tempore; veritas enim significatur per verbum, inquantum unit extrema in propositione. Unde si veritas est independens a tempore, etiam unio extremorum a tempore non dependet, et consequenter verbum inquantum unit, non dependet a tempore, quod est absolvi ab illo quoad exercitium uniendi et copulandi extrema, quae habent connexionem intrinsecam, non contingentem et temporalem, quae a tempore dependeat. At vero significare cum tempore convenit verbo etiam extra propositionem ex vi suae propriae significationis, sicut nomini significare sine tempore.

Absolvi ergo a tempore est unionem verbi, non significationem verbi absolvi a tempore. Unde patet, quod absolvi a tempore nec est mutare mensuram temporis ex parte modi significandi nec unire in ordine ad omne tempus sive durationem aut nullo modo unire per modum temporis, sicut aliqui diversimode senserunt, sed verbum immutato modo significandi cum tempore, quod sibi intrinsecum est, non explicare unionem extremorum ut dependentem a tempore.

Quid sit autem significare cum tempore, quae est prima pars conclusionis, respondetur ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 4.,⁶ quod nihil est aliud quam significare sub illa ratione et modo, quo aliquid subicitur tempori. Subicitur autem tempori ratione motus seu mutationis; omnis autem actio per modum motus significatur. Et hoc est significare cum tempore in verbo, quia significat rem aliquam sub actuali tendentia vel applicatione aut communicatione, et sic dicitur significare per modum actionis seu fluxus atque adeo sub mensura temporis. Et quia ea, quae sunt aeterna et independentia a tempore, etiam per modum temporis intelliguntur a nobis, ideo etiam quando unio seu copulatio verbi absolvitur a tempore ex parte extremorum, super quae cadit, adhuc intelligitur a nobis ad modum temporis, et ideo significatur cum tempore quantum ad modum significandi, licet absolvatur a tempore quantum ad unionem et habitudinem extremorum.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo obicitur: Multa verba non significant per modum motus et fluxus, ergo non significant cum tempore.

Antecedens probatur: Nam verbum „est” non significat actionem, sed esse secundum conceptum analogum communem ad essentiale et accidentale, sicut ipsum ens, quod est eius participium. Similiter hoc verbum „habeo”, „possideo”, „quiesco” et similia non significant motum aliquem vel actionem, sed oppositum actionis et motus, ergo non significant per modum motus et actionis.

RESPONDETUR, quod aliud est significare motum vel actionem, aliud per modum motus. Non omnia verba significant motum et actionem ex parte rei significatae, omnia tamen significant per modum motus, id est per modum transeuntis et secundum habitudinem praesentis, praeteriti vel futuri, et sic significant rem, ut subest praesentiae, quae intelligitur habere transitum ad praeteritum et futurum. Unde verbum „est” significat actum essendi, non operandi et significat illum, ut subest praesentiae et transit ad praeteritum. Existentia enim in creaturis est terminus actionis, unde induere potest modum actionis et transeuntis in significando. Et idem est de quiescere et possidere etc. Quae significari possunt per modum transeuntis, quia motu acquiruntur, atque adeo ut mensurantur tempore.

Secundo obicies: Significatio verbi numquam mutatur, etiamsi absolvatur a tempore, sed significat ipsam copulam et unionem; ergo unio numquam mutatur, sed vel semper dependet a tempore, vel si non dependet, mutatur significatio.

Confirmatur, quia ex vi significationis verbi verbum necessario unit mediante aliqua differentia temporis vel de praesenti vel de praeterito etc. Ergo extrema prout subsistunt et uniuntur verbo, non possunt non mensurari ipso tempore et restringi ad talem differentiam temporis, siquidem per illam solum et secundum exigentiam illius uniuntur.

Secundo confirmatur, quia si verbum abstrahit a tempore, sequitur, quod extrema non supponant, atque adeo si fiat propositio affirmativa, erit de subiecto non supponente, quod est esse falsam. Sequela probatur, quia suppositio debet verificari in ordine ad copulam, ut si dicas «homo est animal», debet verificari de homine dicendo «hoc est homo» (demonstrato homine). Sed si abstrahit ab omni tempore, non potest demonstrari, quod hoc est homo, ut patet antequam homo crearetur; ergo suppositio non verificatur.

RESPONDETUR copulam seu unionem non significari immediate et directe a verbo, sed ex consequenti, ut ex S. Thoma 1. Periherm. lect. 5. in fine⁷ supra diximus. Significat autem directe actionem aliquam vel actualitatem sub modo fluentis et transeuntis, qui modus cum sit applicativus, ex vi illius resultat et consequitur unio seu applicatio extremorum. Et quia, ut ibi dicit D. Thomas, non potest intelligi compositio sine extremis componentibus, ideo unio seu copula, quae resultat, est dependens ab extremis et secundum connexionem extremorum sic resultat, vel ut dependens a tempore vel ut absoluta a tempore.

Ad primam confirmationem respondetur, quod verbum quando absolvitur a tempore, etiam unit mediante aliqua differentia temporis ex parte modi significandi, sed independenter a tempore ex parte unionis consecutae in extremis et ex parte ipsius rei unitae.

Ad secundam confirmationem dicitur, quod in illis propositionibus extrema supponunt naturaliter, et talis suppositionis verificatio fit iuxta exigentiam verbi, non demonstrando subiectum existens, sed secundum se in intellectu, ita ut quando dico «hoc est homo», ly hoc non demonstret individuum existens in tempore, sed essentiam hominis, prout potest inveniri in omnibus individuis; haec enim est suppositio naturalis.

Ultimo arguitur: Verbum „fuit” et „erit” significant idem, quod verbum „est”, cum sint casus obliqui ipsius, et tamen non possunt absolvi a tempore, alioquin ista propositio «Adam fuit homo» esset aeternae veritatis, quae tamen falsa redderetur pro illo tempore, antequam esset creatus Adam. Ergo etiam verbum „est” significat dependenter a tempore nec potest duas actualitates significare, alioquin esset verbum aequivocum non significans unam tantum actualitatem.

RESPONDETUR, quod hoc ipso quod ly fuit et erit sunt casus verbi et cadunt a significatione verbi praesentis, impossibilitantur ad abstrahendum a tempore, quia restringunt suam significationem ad rationem praeteriti vel futuri tantum, quae non est capax abstrahendi a tempore sicut ratio praesentis. Nam id, quod praesens est, potest significari ut non transiens, sed semper praesens, qualia sunt ea, quae non dependent a tempore. Praeteritum autem ex parte rei significatae essentialiter importat ipsum transitum et successionem temporis, unde unio ex illa consecuta semper est dependens a tempore. Sunt autem multa verba, quae non possunt a tempore absolvi, ut existere, moveri etc. Et similiter ly fuit et ly erit.

Vel secundo dici potest, quod etiam absolvuntur a tempore ly fuit et ly erit, de quo D. Thomas in 1. dist. 8. q. 2. art. 3.,⁸ siquidem aliquando attribuuntur Deo, ut cum dicitur, quod fuit ab initio: «Verbum erat apud Deum», «Deus erit in aeternum» etc. Tunc dicendum est, quod illa propositio «Adam fuit homo» etiam antequam crearetur Adam, vera erat, sumendo ly fuit non pro eo, quod est exstitisse, sed pro eo, quod est connexa fuisse illa duo extrema. Verbum autem „est” non significat duas actualitates, sed actualitatem essendi in communi, sicut participium suum, scilicet ly ens. Unde ex adiunctis extremis communis illa et indifferens significatio actualitatis determinatur et restringitur ad unionem actualitatis essentialis vel accidentalis, ut sumitur ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 5. in fine.⁹

Argumenta alia, quae possunt fieri circa aeternitatem propositionis necessariae, omittimus in praesenti, quia ad Metaphysicam pertinent. Nec in praesenti disputamus, quomodo illae propositiones sint aeternae veritatis, sed id modo supponimus; disputamus autem, quomodo in illis verbum absolvatur a tempore.

SENSUS DIFFICULTATIS non procedit de verbo, quando tenetur in vi nominis; sic enim manifestum est, quod potest infinitari etiam intra propositionem sicut alia nomina, ut cum dico: «Currere est non quiescere». Sed procedit de ipso verbo, quando exercet rationem copulae. Et adhuc non est difficultas de ipsa negatione, quando ita affigitur verbo, quod fertur non solum in ens significatum, sed etiam in ipsam rationem copulae. Tunc enim manifestum est, quod negatio tenetur neganter et non infinitanter; reddit enim propositionem negativam hoc ipso, quod fertur in copulationem, siquidem impossibile est negare copulam, quin extrema maneant remota et disiuncta. Quomodo enim negata copulatione possunt manere extrema copulata? Hoc autem ipso quod negatio transit ad extrema disiungenda et removenda, propositio redditur negativa et negatio non se habet infinitanter. Nam negatio infinitans consumit totam suam vim intra terminum, cui affigitur, ita quod ad alium terminum non transit, ut patet in propositionibus de subiecto infinitato, ut cum dico: «Non-homo est non-rationale», ubi prima negatio non transit ultra suum terminum, alioquin negaret verbum et non esset propositio affirmativa.

Quare tota difficultas consistit in hoc puncto, utrum negatio possit ita subtiliter affigi verbo intra propositionem, ut infinitet significationem eius, et non afficiat nec neget copulam.

IN HAC DIFFICULTATE aliqui recentiorum tenent partem affirmativam. Sed evidenter tenet oppositam S. Thomas 2. Periherm. lect. 1.,¹ ubi inquit: «Negatio afficiens verbum intra propositionem removet verbum ab aliquo et sic facit enuntiationem negativam, quod non accidit ex parte nominis; non enim enuntiatio redditur negative nisi per hoc, quod negatur compositio, quae importatur in verbo, et ideo verbum infinitum positum in enuntiatione fit verbum negativum».

Et potest HAEC RATIO sic amplius explicari: Quia negatio hoc ipso, quod apponitur verbo exercenti copulam intra propositionem, non potest non afficere ipsam unionem, et transit in extrema copulata; hoc autem est non infinitanter, sed neganter teneri. Ergo.

Maior constat, quia si negatio affixa verbo infinitat ipsum quoad significatum, et non tangit quoad copulam, vel est, quia infinitat significatum et copulam negat, vel ita infinitat verbum in significato, quod non negat copulam, sed illam relinquit affirmatam. Primum esse non potest, quia unica negatio non potest simul neganter teneri quoad copulam et infinitanter quoad significatum, quia ut infinitet, facit unum conceptum incomplexum cum termino infinitato; ut neget, debet habere conceptum distinctum et complexum cum re negata, ut quaest. praec.² ostensum est. Non potest autem unica negatio simul pertinere ad conceptum complexum et incomplexum respectu eiusdem rei. Secundum etiam non potest esse, quia posita infinitatione in significato verbi unio consecuta non potest esse positiva et affirmativa, quia verbum infinitum non importat modum actionis affirmatum, sed negatum et sublatum. Ipsa enim negatione infinitante mutatur actio verbi significata in suum oppositum negatum; ergo ex vitalis actionis negatae non potest sequi copula affirmata. Licet enim negatio significari possit et uniri positive, ut in verbis significantibus negationem, tamen negatio infinitans hoc non permittit, quia non significat negationem ratione sui et ut formam applicabilem alteri, sed ut removet et indeterminat formam positivam. Quare si applicatur alicui, significat ut removens ab illo, non ut applicans negationem, quia ipsam removendo significat. Unde tenet ratio S. Thomae, quod quia in propositione negatio verbi removet unum ab alio, non potest infinitari verbum. Extra propositionem autem, cum non teneatur in vi copulantis, infinitari potest. Quod etiam docet D. Thomas 1. Periherm. lect. 5. § Excludit quaedam.³

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Obicies primo: Verba infinitata significant cum tempore etiam intra propositionem, ergo significant uniendo.

Consequens patet, quia unio verbi fundatur in ipso modo significandi cum tempore. Antecedens autem asseritur a Philosopho cap. de Verbo⁴ et probatur, quia verba infinita declinantur per praeteritum et futurum; sicut enim infinitantur „non currit” de praesenti, ita „non valuit” aut „non valebit” de praeterito et futuro.

Confirmatur: Nam ista consequentia bene valet: «Petrus habet non currere (infinitanter sumpto), ergo Petrus non currit». Sed si in consequentia stat neganter et non infinitanter, illa consequentia est mala, argumentamur enim a non distributo ad distributum et instatur casu, quo Petrus currat et disputet; tunc enim antecedens est verum, scilicet «habet non currere», id est disputare, consequens autem «ergo non currit», est falsum sumpto ly non neganter, quia contradictoria eius est vera, scilicet «Petrus currit». Ergo debet sumi infinitanter in consequenti, et sic verbum in propositione infinitatur.

RESPONDETUR distinguendo antecedens principalis argumenti: significat cum tempore removendo et tollendo formam, quam reddit negatam et indeterminatam, concedo; ponendo aliquam formam determinatam, nego. Et sic dicitur ad consequentiam, quod non unit positive, sed remotive, quod est efficere propositionem negativam; ad affirmativam enim requiritur, quod determinate uniat seu aliquid applicet, non autem removendo tollat significatum verbi, quia sic etiam removebit a subiecto, si ei applicetur, quod est negare, non infinitari. Quando autem Philosophus dixit cap. de Verbo, quod verbum infinitum consignificat tempus et semper de aliquo est, id est, ut explicat S. Thomas ibi,⁵ est nota eorum, quae praedicantur, non est sensus, quod significet tempus vel si nota eorum, quae praedicantur positive et determinate, applicando et uniendo, sed indeterminando et removendo, et hoc per omnes declinationes fieri potest extra propositionem, intra autem solum negando.

Ad confirmationem respondetur illam consequentiam esse nullam, ut argumentum ostendit, et sic nihil contra nos. Quodsi in antecedente ly „non currere” sumatur neganter, consequentia est bona, sed nihil probat, quia non infinitatur verbum.

Secundo obicies: Philosophus in 1. Poster.⁶ lect. 23. apud D. Thomam⁷ facit hanc consequentiam: «Stellae non scintillantes sunt prope nos; sed planetae non scintillant; ergo sunt prope nos». Sed in hoc syllogismo minor non potest esse de verbo negato, ergo est de verbo infinitato.

Minor constat, quia si teneretur neganter, esset praemissa negativa et consequenter inferret conclusionem negativam, non affirmativam.

RESPONDETUR Philosophum non formare sic illum syllogismum, sed sicut explicat ibi D. Thomas, dum dicit: «Formetur ergo syllogismus sic: Omne non scintillans est prope, planetae sunt non scintillantes, ergo sunt prope», ubi in utraque praemissa „non scintillare” sumitur infinitanter, atque adeo quando in argumento dicitur: «Planetae non scintillant», intelligitur aequivalenter, id est, sunt stellae, quae non scintillant, vel sunt non scintillantes.

Ultimo arguitur: Verbum obliquum etiam in vi verbi, et nomen infinitatum reperiuntur intra propositionem, ergo etiam verbum infinitum in vi verbi.

Consequentia probatur tum a paritate rationis, tum quia verbum infinitum componit propositionem; est enim vere terminus, et non per modum nominis, quia significat cum tempore, ergo per modum verbi.

RESPONDETUR esse magnum discrimen inter verbum obliquum et infinitum, ut dicit S. Thomas 2. Periherm. lect. 1.,⁸ quia verbum obliquum solum cadit a verbo quantum ad significationem temporis praesentis, quod simpliciter est tempus, non tamen quoad indeterminationem actionis sicut infinitum. Et ideo illud potest copulare saltem de praeterito et futuro, non vero hoc, quia licet directe feratur infinitatio in significatum verbi, tamen ex consequenti impeditur copulatio positiva et determinata, quae fundatur in significatione actionis determinatae, ut dictum est. Nomen vero infinitum ingreditur propositionem tamquam praedicatum et subiectum, qua ratione etiam verbum infinitum ingredi potest et componere propositionem in vi nominis, sed non copulando positive et non neganter. Intelligitur autem esse in vi nominis, non quia mutat significationem non significando cum tempore, sed quia mutat acceptionem, quia accipitur ut praedicatum vel subiectum, quod etiam habet locum in verbo non infinitato, ut cum dicimus: «currere est moveri».