Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

QUIDAM tenentes essentialem rationem termini neque consistere in significatione neque in ratione partis vel extremi propositionis, sed illa omnia supponere, solum vero consistere in ratione terminandi resolutionem syllogisticam, consequenter asserunt non dari aliam divisionem per se termini, nisi in terminum prioristicum et posterioristicum, eo quod solum invenitur ista duplex resolutio et consequenter per illam solum dividitur per se terminus, cuius essentia est resolutionem hanc terminare. Addunt tamen divisionem termini in maius extremum et minus extremum et medium terminum non esse divisionem per se, sed accidentis in subiecta.

E contrario vero, qui sentiunt formalem et quidditativam rationem termini consistere in ratione partis vel extremi propositionis, consequenter debent assignare specificam et essentialem divisionem termini penes diversam specificam rationem partis, quae possit componere orationem vel propositionem. Quaenam autem sit ista, deinceps disquirendum est.

DICO ERGO PRIMO: Terminus syllogisticus inquantum talis non dividitur divisione essentiali per terminationem resolutionis prioristicae vel posterioristicae.

FUNDAMENTUM EST, quia hoc totum potest convenire uni et eidem termino simplici, ergo non facit divisionem essentialem in ratione termini.

Consequentia est bona, quia si esset divisio essentialis, non posset uni et eidem termino convenire, alioquin eidem conveniret duplex et opposita essentia. Haec enim ratione, quia idem terminus potest esse univocus et communis et connotativus et primae intentionis, tale univocum et commune non sunt divisiones essentiales termini. Antecedens vero manifestum est, quia idem terminus, v. g. homo, quatenus fundat connexionem necessariam respectu propriarum passionum vel praedicatorum essentialium, fundat compositionem et resolutionem posterioristicam demonstrativam, respectu vero praedicatorum contingentium fundat topicam, quatenus vero respicit universalitatem aut particularitatem, affirmationem vel negationem, sic fundat compositionem et resolutionem formae prioristicae, quae tota fundatur in „Dici de omni” et „Dici de nullo”, unde terminantur diversi modi et figurae formae syllogisticae. Ergo omnes isti respectus possunt eidem termino convenire et sic non essentialiter illum dividunt, sed omnes in eodem inveniuntur.

DICO SECUNDO: Terminus enuntiativus essentialiter dividitur in nomen et verbum, in categorematicum et syncategorematicum. Reliquae vero divisiones licet dividant terminum secundum diversam rationem signi, ex parte diversae rei significatae, non tamen dividunt ipsam essentialem rationem termini, ut est pars propositionis.

FUNDAMENTUM huius conclusionis est, quia terminus enuntiativus formalissime consistit in ratione partis componentis et resolventis enuntiationem, ut supra ostendimus.¹ Ergo illud per se et essentialiter dividit rationem termini, quod per se et essentialiter dividit rationem partis in termino. Quidquid autem dividit non sub ratione partis, non intelligetur esse divisio per se termini, ut terminus est. Divisio autem penes diversas res significatas facit diversitatem significationis non solum in termino, sed etiam in oratione.

In ratione autem partis differunt imprimis essentialiter terminus categorematicus et syncategorematicus, quia categorematicus habet rationem partis principalis, quae significat per se aliquid, syncategorematicus autem habet rationem partis ut modificantis et significantis aliqualiter, sicut dixit D. Thomas in 1. Periherm. lect. 1.,² quod «ista syncategoremata magis sunt colligationes partium quam partes», unde ista differentia in ratione partis et termini essentialis et intrinseca est. Deinde sub termino categorematico nomen et verbum sunt partes diverso modo componentes in ratione partis, quia nomen componit ut extremum, verbum ut copula. Longe autem differt in ratione partis, habere se ut extremum componens vel ut copulans. Plus enim differt unio in ratione componendi quam materia et forma inter se; materia autem et forma specie partiali differunt, ergo a fortiori copula. Et praeterea distinctio specifica partium sumitur secundum diversas habitudines et officia, sicut differt specie manus a pede, oculus ab aure; sunt enim partes heterogeneae, quae differunt specie in ratione partis, quidquid sit an etiam in ratione substantiae specificam diversitatem faciant vel non. Copula autem et extrema, quia partes heterogeneae sunt, non similares et eiusdem officii, ideo differunt specie in ratione partis.

De reliquis autem divisionibus terminorum constat non esse essentiales, quia solum differunt ex parte rei significatae vel modi significandi aut signi naturalis vel ad placitum, quod totum pertinet ad diversitatem termini sub ratione absoluta signi, non sub illa ratione respectiva partis, quae est ultima differentia constitutiva termini. Pertinet enim ratio signi ad terminum, quatenus ordinabile est ad componendum cum alio, sicut pertinet ad rationem propositionis, ut compositum est ex aliis.

Constat haec conclusio discurrendo per aliquas divisiones terminorum ex his, quae in textu sunt propositae. Nam divisio termini in mentalem, vocalem et scriptum est penes diversa subiecta, quorum unus significat naturaliter, scilicet mentalis, alius ad placitum, scilicet vocalis et scriptus. Hoc autem materialiter se habet ad ipsam essentiam termini, quae consistit in intentione secunda et relatione partis; imo haec intentio etiam in conceptu mentali non est aliquid reale, sed rationis, sicut omnes aliae intentiones logicae, quae non conveniunt realiter ipsis conceptibus, sed in ipsis rebus repraesentatis, in quantum cognitae, fundantur, ut dicemus in Logica q. 1.³ et 2.⁴ Ergo ex hac parte non est essentialis differentia inter intentionem termini mentalis et vocalis.

Similiter divisio in univocum et aequivocum, commune et particulare, connotativum vel absolutum, primae vel secundae intentionis et similia, sunt divisiones ex parte diversae rei significatae vel diversi modi significandi, non autem secundum diversam ordinabilitatem unius signi ad aliud vel ad totum compositum in ratione partis. Et ut unico verbo dicam, non pertinent ad divisionem essentialem signi logici, sed signi grammatici vel politici vel secundum se. Nam voces et signa pertinent ad logicum, ut ordinantur ad fabricam et compositionem discursus et iudicii, ad grammaticum autem vel ad politicum, quatenus diversas res significant et praecise differunt ex parte significatis. Unde illae divisiones praedictae non faciunt differre essentialiter signum vel terminum in ratione signi logici, id est fabricativi operum logicalium, licet ex parte diversi significati differant illi termini, quod materialiter se habet ad diversum modum fabricandi propositiones vel syllogismos, sicut in corpore humano differunt in ratione partis caro et ossa et nervi, quia diverso modo componunt, sed intra rationem carnis vel ossis, quod haec pars sit huius figurae vel coloris, non variat essentialiter rationem partis.

Quia tamen posset dubitari, an divisio termini in praedicatum et subiectum vel in maius et minus extremum, sit essentialis divisio, quia diverso modo videntur componere propositionem et syllogismum, de hoc

DICO ULTIMO: Divisio termini in praedicatum et subiectum, et in maius et minus extremum, non est essentialis, sed accidentalis.

RATIO EST, quia haec divisio solum pertinet ad actuale exercitium termini intra propositionem vel syllogismum. Nam de se quilibet terminus, qui est capax subiecti, est capax praedicati, nisi forte sit syncategorema aut verbum ut exercens rationem copulae, quae in ratione termini distinguuntur essentialiter, ut diximus.⁵ Quod autem de facto in propositione unus terminus ponatur ut subiectum, alius ut praedicatum, pertinet ad actuale exercitium termini, non ad essentiam; essentia enim termini etiam extra propositionem invenitur, et ibi habet terminus esse subicibile et praedicabile. Deinde vero intra propositionem de facto assumitur in praedicatum et subiectum, quod illi accidentale est, sicut exercitium componendi intra propositionem. Idem dicendum est de maiori et minori extremitate intra syllogismum; nam revera hoc nihil aliud est quam esse praedicatum et subiectum vel simile exercitium.

SED OBICIES: Signum est genus termini, ergo quaecumque divisio signi essentialis facit differre terminum essentialiter.

Consequentia probatur, quia non stat dividi essentialiter genus alicuius rei, et speciem, quae componitur ex tali genere, per illam divisionem solum accidentaliter variari, sicut si animal essentialiter diversificatur, a fortiori homo et equus. Si ergo signum dividitur essentialiter in ratione signi per mentale et vocale, commune et singulare et reliquas divisiones terminorum, non potest in ratione termini tantum accidentaliter dividi.

Et confirmatur, quia terminus per se ordinatur ad propositionem; ergo terminus, qui per se ordinatur ad propositionem specie distinctam, erit terminus specie distinctus. Sed propositiones distinguuntur specie penes diversum significatum seu diversam veritatem, quam significant, ergo et termini.

Respondetur, quod signum non est genus termini absolute, sub quacumque ratione sumptum, sicut in praedicamento substantiae aut quantitatis genus est substantia vel quantitas absolute, sed signum est genus termini, ut subest intentioni logicae, id est ut ordinabile ad opera rationis; sic enim consideratur signum ut artificiale et ut pertinens ad genus artis. Terminus autem et oratio quaedam artificialia sunt; solum ergo signum est genus illius, ut ingreditur ordinem et lineam artefacti. Hoc enim valde observandum est in artificialibus, sive realibus sive rationis, quod genus illorum non est ipsa materia, ex qua constant sub quacumque consideratione, sed ut ingreditur ordinem et lineam artificialia. Naturalia enim et artificialia non pertinent ad idem genus, unde species rerum artificialium non respiciunt aliquid pro genere, nisi ut induit ordinem et rationem artificialis. Unde omnis divisio materiae, non in quantum subicitur formae artificiali, sed secundum se, prout est aliquid naturale, non dividit essentialiter artefactum, sed solum materialiter et per accidens, sicut si statua dividatur in ligneam, lapideam et auream vel secundum diversitatem lignorum in diversas species ligni. Sic similiter terminus non dividitur essentialiter in quantum artefactum logicum, si solum dividatur penes diversitatem signorum, in quantum signa sunt, et non in quantum artificialia sunt in genere logico.

Ad confirmationem respondetur, quod terminus non ordinatur per se totaliter et adaequate ad unam tantum propositionem determinatam, sed ad quamcumque, quae ex tali termino confici potest, sicut materia prima ordinatur ad quamcumque formam corruptibilem. Quare diversa species propositionis ex parte rei significatae non variat propositionem in forma artificiali Logicae, sed in ratione repraesentationis et signi, quod totum tenet se ex parte materiae; et sic etiam non diversificat terminum formaliter in forma artificiali logicali.

ALIAE MINUTIORES OBIECTIONES fieri possunt, v. g. quia in aliis divisionibus terminorum inveniuntur diversae definitiones, quia alia est definitio termini connotativi, alia absoluti, communis et singularis etc. Et similiter inveniuntur in illis diversae intentiones logicae. Ac denique unus terminus non potest fieri alius, v. g. terminus communis non potest fieri singularis nec absolutus etc. Quae omnia sunt signa essentialis distinctionis.

Respondetur ad ista omnia, quod definitiones praefatae vel sunt descriptivae, vel si sunt essentiales respectu ipsorum definitorum, tamen quia ipsa definita sunt aliquid accidentale respectu termini; dicuntur accidentales in ratione termini, licet essentiales in ratione connotativi et absoluti, communis et singularis etc. Sicut si definiretur homo in quantum albus, quod est disgregans visum, definitio esset accidentalis homini et essentialis albo; et sic etiam isti termini includunt rationem termini tamquam subiectum, non tamquam genus, sicut album includit corpus et simum includit nasum. Similiter intentiones, quas includunt, sunt accidentales termino, licet essentiales tali termino, v. g. connotativo vel absoluto, ut talis est; sicut praedicabilitas est accidens proprium universalitatis et suppositio termini intra propositionem. Denique quod unus terminus non possit fieri alius, non est sufficiens signum distinctionis essentialis, sicut unus homo non potest fieri alius, non tamen distinguuntur specie. Unde non quia essentialiter differunt termini, sed quia mutare deberent significatum, quod per se requiritur ad rationem termini, unus terminus non potest fieri alius.